अध्याय 68: साम्ब का विवाह और हस्तिनापुर का खिंचाव

दुर्योधनसुतां राजन् लक्ष्मणां समितिंजयः ।
स्वयंवरस्थामहरत् सांबो जाम्बवतीसुतः

duryodhanasutāṃ rājan lakṣmaṇāṃ samitiṃjayaḥ |
svayaṃvarasthāmaharat sāṃbo jāmbavatīsutaḥ

कौरवाः कुपिता ऊचुः दुर्विनीतोऽयमर्भकः ।
कदर्थीकृत्य नः कन्यां अकामां अहरद् बलात्

kauravāḥ kupitā ūcuḥ durvinīto'yamarbhakaḥ |
kadarthīkṛtya naḥ kanyāṃ akāmāṃ aharad balāt

बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णयः ।
येऽस्मत् प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम्

badhnītemaṃ durvinītaṃ kiṃ kariṣyanti vṛṣṇayaḥ |
ye'smat prasādopacitāṃ dattāṃ no bhuñjate mahīm

निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्येष्यन्तीह वृष्णयः ।
भग्नदर्पाः शमं यान्ति प्राणा इव सुसंयताः

nigṛhītaṃ sutaṃ śrutvā yadyeṣyantīha vṛṣṇayaḥ |
bhagnadarpāḥ śamaṃ yānti prāṇā iva susaṃyatāḥ

इति कर्णः शलो भूरिः यज्ञकेतुः सुयोधनः ।
साम्बमारेभिरे बद्धुं कुरुवृद्धानुमोदिताः

iti karṇaḥ śalo bhūriḥ yajñaketuḥ suyodhanaḥ |
sāmbamārebhire baddhuṃ kuruvṛddhānumoditāḥ

दृष्ट्वानुधावतः साम्बो धार्तराष्ट्रान् महारथः ।
प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकलः

dṛṣṭvānudhāvataḥ sāmbo dhārtarāṣṭrān mahārathaḥ |
pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ tasthau siṃha ivaikalaḥ

तं ते जिघृक्षवः क्रुद्धाः तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणः ।
आसाद्य धन्विनो बाणैः कर्णाग्रण्यः समाकिरन्

taṃ te jighṛkṣavaḥ kruddhāḥ tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣiṇaḥ |
āsādya dhanvino bāṇaiḥ karṇāgraṇyaḥ samākiran

सोऽपविद्धः कुरुश्रेष्ठ कुरुभिर्यदुनन्दनः ।
नामृष्यत् तदचिन्त्यार्भः सिंह क्षुद्रमृगैरिव

so'paviddhaḥ kuruśreṣṭha kurubhiryadunandanaḥ |
nāmṛṣyat tadacintyārbhaḥ siṃha kṣudramṛgairiva

विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकैः ।
कर्णादीन् षड्रथान् वीरः तावद्भिर्युगपत् पृथक्

visphūrjya ruciraṃ cāpaṃ sarvān vivyādha sāyakaiḥ |
karṇādīn ṣaḍrathān vīraḥ tāvadbhiryugapat pṛthak

चतुर्भिश्चतुरो वाहान् एकैकेन च सारथीन् ।
रथिनश्च महेष्वासान् तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन्

caturbhiścaturo vāhān ekaikena ca sārathīn |
rathinaśca maheṣvāsān tasya tatte'bhyapūjayan

तं तु ते विरथं चक्रुः चत्वारश्चतुरो हयान् ।
एकस्तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदान्यः शरासनम्

taṃ tu te virathaṃ cakruḥ catvāraścaturo hayān |
ekastu sārathiṃ jaghne cicchedānyaḥ śarāsanam

तं बद्ध्वा विरथीकृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि ।
कुमारं स्वस्य कन्यां च स्वपुरं जयिनोऽविशन्

taṃ baddhvā virathīkṛtya kṛcchreṇa kuravo yudhi |
kumāraṃ svasya kanyāṃ ca svapuraṃ jayino'viśan

तच्छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जातमन्यवः ।
कुरून् प्रत्युद्यमं चक्रुः उग्रसेनप्रचोदिताः

tacchrutvā nāradoktena rājan sañjātamanyavaḥ |
kurūn pratyudyamaṃ cakruḥ ugrasenapracoditāḥ

सान्त्वयित्वा तु तान् रामः सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् ।
नैच्छय् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापहः

sāntvayitvā tu tān rāmaḥ sannaddhān vṛṣṇipuṅgavān |
naicchay kurūṇāṃ vṛṣṇīnāṃ kaliṃ kalimalāpahaḥ

जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा ।
ब्राह्मणैः कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः

jagāma hāstinapuraṃ rathenādityavarcasā |
brāhmaṇaiḥ kulavṛddhaiśca vṛtaścandra iva grahaiḥ

गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनमास्थितः ।
उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रं बुभुत्सया

gatvā gajāhvayaṃ rāmo bāhyopavanamāsthitaḥ |
uddhavaṃ preṣayāmāsa dhṛtarāṣṭraṃ bubhutsayā

सोऽभिवन्द्याम्बिकापुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् ।
दुर्योधनं च विधिवद् राममागतमब्रवीत्

so'bhivandyāmbikāputraṃ bhīṣmaṃ droṇaṃ ca bāhlikam |
duryodhanaṃ ca vidhivad rāmamāgatamabravīt

तेऽतिप्रीतास्तमाकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्तमम् ।
तमर्चयित्वाभिययुः सर्वे मङ्गलपाणयः

te'tiprītāstamākarṇya prāptaṃ rāmaṃ suhṛttamam |
tamarcayitvābhiyayuḥ sarve maṅgalapāṇayaḥ

तं सङ्गम्य यथान्यायं गामर्घ्यं च न्यवेदयन् ।
तेषां ये तत्प्रभावज्ञाः प्रणेमुः शिरसा बलम्

taṃ saṅgamya yathānyāyaṃ gāmarghyaṃ ca nyavedayan |
teṣāṃ ye tatprabhāvajñāḥ praṇemuḥ śirasā balam

बन्धून् कुशलिनः श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् ।
परस्परमथो रामो बभाषेऽविक्लवं वचः

bandhūn kuśalinaḥ śrutvā pṛṣṭvā śivamanāmayam |
parasparamatho rāmo babhāṣe'viklavaṃ vacaḥ

उग्रसेनः क्षितीशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभुः ।
तद् अव्यग्रधियः श्रुत्वा कुरुध्वं माविलम्बितम्

ugrasenaḥ kṣitīśeśo yad va ājñāpayat prabhuḥ |
tad avyagradhiyaḥ śrutvā kurudhvaṃ māvilambitam

यद् यूयं बहवस्त्वेकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् ।
अबध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामैक्यकाम्यया

yad yūyaṃ bahavastvekaṃ jitvādharmeṇa dhārmikam |
abadhnītātha tanmṛṣye bandhūnāmaikyakāmyayā

वीर्यशौर्यबलोन्नद्धं आत्मशक्तिसमं वचः ।
कुरवो बलदेवस्य निशम्योचुः प्रकोपिताः

vīryaśauryabalonnaddhaṃ ātmaśaktisamaṃ vacaḥ |
kuravo baladevasya niśamyocuḥ prakopitāḥ

अहो महच्चित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया ।
आरुरुक्षत्युपानद् वै शिरो मुकुटसेवितम्

aho mahaccitramidaṃ kālagatyā duratyayā |
ārurukṣatyupānad vai śiro mukuṭasevitam

एते यौनेन संबद्धाः सहशय्यासनाशनाः ।
वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मद् दत्तनृपासनाः

ete yaunena saṃbaddhāḥ sahaśayyāsanāśanāḥ |
vṛṣṇayastulyatāṃ nītā asmad dattanṛpāsanāḥ

चामरव्यजने शङ्खं आतपत्रं च पाण्डुरम् ।
किरीटमासनं शय्यां भुञ्जन्त्यस्मदुपेक्षया

cāmaravyajane śaṅkhaṃ ātapatraṃ ca pāṇḍuram |
kirīṭamāsanaṃ śayyāṃ bhuñjantyasmadupekṣayā

अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनैः
दातुः प्रतीपैः फणिनामिवामृतम् ।
येऽस्मत्प्रसादोपचिता हि यादवा
आज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा बत

alaṃ yadūnāṃ naradevalāñchanaiḥ
dātuḥ pratīpaiḥ phaṇināmivāmṛtam |
ye'smatprasādopacitā hi yādavā
ājñāpayantyadya gatatrapā bata

कथमिन्द्रोऽपि कुरुभिः भीष्मद्रोणार्जुनादिभिः ।
अदत्तमवरुन्धीत सिंहग्रस्तमिवोरणः

kathamindro'pi kurubhiḥ bhīṣmadroṇārjunādibhiḥ |
adattamavarundhīta siṃhagrastamivoraṇaḥ

जन्मबन्धुश्रीयोन्नद्ध मदास्ते भरतर्षभ ।
आश्राव्य रामं दुर्वाच्यं असभ्याः पुरमाविशन्

janmabandhuśrīyonnaddha madāste bharatarṣabha |
āśrāvya rāmaṃ durvācyaṃ asabhyāḥ puramāviśan

दृष्ट्वा कुरूनां दौःशील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युतः ।
अवोचत् कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्यः प्रहसन् मुहुः

dṛṣṭvā kurūnāṃ dauḥśīlyaṃ śrutvāvācyāni cācyutaḥ |
avocat kopasaṃrabdho duṣprekṣyaḥ prahasan muhuḥ

नूनं नानामदोन्नद्धाः शान्तिं नेच्छन्त्यसाधवः ।
तेषां हि प्रशमो दण्डः पशूनां लगुडो यथा

nūnaṃ nānāmadonnaddhāḥ śāntiṃ necchantyasādhavaḥ |
teṣāṃ hi praśamo daṇḍaḥ paśūnāṃ laguḍo yathā

अहो यदून् सुसंरब्धाम् कृष्णं च कुपितं शनैः ।
सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन् इहागतः

aho yadūn susaṃrabdhām kṛṣṇaṃ ca kupitaṃ śanaiḥ |
sāntvayitvāhameteṣāṃ śamamicchan ihāgataḥ

त इमे मन्दमतयः कलहाभिरताः खलाः ।
तं मामवज्ञाय मुहुः दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन्

ta ime mandamatayaḥ kalahābhiratāḥ khalāḥ |
taṃ māmavajñāya muhuḥ durbhāṣān mānino'bruvan

नोग्रसेनः किल विभुः भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः ।
शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिनः

nograsenaḥ kila vibhuḥ bhojavṛṣṇyandhakeśvaraḥ |
śakrādayo lokapālā yasyādeśānuvartinaḥ

सुधर्माऽऽक्रम्यते येन पारिजातोऽमराङ्घ्रिपः ।
आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनार्हणः

sudharmā''kramyate yena pārijāto'marāṅghripaḥ |
ānīya bhujyate so'sau na kilādhyāsanārhaṇaḥ

यस्य पादयुगं साक्षात् श्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी ।
स नार्हति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान्

yasya pādayugaṃ sākṣāt śrīrupāste'khileśvarī |
sa nārhati kila śrīśo naradevaparicchadān

यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजोऽखिललोकपालैः
मौल्युत्तमैर्धृतमुपासिततीर्थतीर्थम् ।
ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कलाः कलायाः
श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क्व

yasyāṅghripaṅkajarajo'khilalokapālaiḥ
maulyuttamairdhṛtamupāsitatīrthatīrtham |
brahmā bhavo'hamapi yasya kalāḥ kalāyāḥ
śrīścodvahema ciramasya nṛpāsanaṃ kva

भुञ्जते कुरुभिर्दत्तं भूखण्डं वृष्णयः किल ।
उपानहः किल वयं स्वयं तु कुरवः शिरः

bhuñjate kurubhirdattaṃ bhūkhaṇḍaṃ vṛṣṇayaḥ kila |
upānahaḥ kila vayaṃ svayaṃ tu kuravaḥ śiraḥ

अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् ।
असंबद्धा गिरो रुक्षाः कः सहेतानुशासीता

aho aiśvaryamattānāṃ mattānāmiva māninām |
asaṃbaddhā giro rukṣāḥ kaḥ sahetānuśāsītā

अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षितः ।
गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्त्रयम्

adya niṣkauravaṃ pṛthvīṃ kariṣyāmītyamarṣitaḥ |
gṛhītvā halamuttasthau dahanniva jagattrayam

लाङ्गलाग्रेण नगरं उद्विदार्य गजाह्वयम् ।
विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमर्षितः

lāṅgalāgreṇa nagaraṃ udvidārya gajāhvayam |
vicakarṣa sa gaṅgāyāṃ prahariṣyannamarṣitaḥ

जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् ।
आकृष्यमाणमालोक्य कौरवाः जातसंभ्रमाः

jalayānamivāghūrṇaṃ gaṅgāyāṃ nagaraṃ patat |
ākṛṣyamāṇamālokya kauravāḥ jātasaṃbhramāḥ

तमेव शरणं जग्मुः सकुटुम्बा जिजीविषवः ।
सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलयः प्रभुम्

tameva śaraṇaṃ jagmuḥ sakuṭumbā jijīviṣavaḥ |
salakṣmaṇaṃ puraskṛtya sāmbaṃ prāñjalayaḥ prabhum

राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते ।
मूढानां नः कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम्

rāma rāmākhilādhāra prabhāvaṃ na vidāma te |
mūḍhānāṃ naḥ kubuddhīnāṃ kṣantumarhasyatikramam

स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रयः ।
लोकान् क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि

sthityutpattyapyayānāṃ tvameko heturnirāśrayaḥ |
lokān krīḍanakānīśa krīḍataste vadanti hi

त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलया
भूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन् ।
अन्ते च यः स्वात्मनि रुद्धविश्वः
शेषेऽद्वितीयः परिशिष्यमाणः

tvameva mūrdhnīdamananta līlayā
bhūmaṇḍalaṃ bibharṣi sahasramūrdhan |
ante ca yaḥ svātmani ruddhaviśvaḥ
śeṣe'dvitīyaḥ pariśiṣyamāṇaḥ

कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात् ।
बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्परः

kopaste'khilaśikṣārthaṃ na dveṣānna ca matsarāt |
bibhrato bhagavan sattvaṃ sthitipālanatatparaḥ

नमस्ते सर्वभूतात्मन् सर्वशक्तिधराव्यय ।
विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गताः

namaste sarvabhūtātman sarvaśaktidharāvyaya |
viśvakarman namaste'stu tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

एवं प्रपन्नैः संविग्नैः वेपमानायनैर्बलः ।
प्रसादितः सुप्रसन्नो मा भैष्टेत्यभयं ददौ

evaṃ prapannaiḥ saṃvignaiḥ vepamānāyanairbalaḥ |
prasāditaḥ suprasanno mā bhaiṣṭetyabhayaṃ dadau

दुर्योधनः पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् ।
ददौ च द्वादशशतानि अयुतानि तुरङ्गमान्

duryodhanaḥ pāribarhaṃ kuñjarān ṣaṣṭihāyanān |
dadau ca dvādaśaśatāni ayutāni turaṅgamān

रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् ।
दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सलः

rathānāṃ ṣaṭsahasrāṇi raukmāṇāṃ sūryavarcasām |
dāsīnāṃ niṣkakaṇṭhīnāṃ sahasraṃ duhitṛvatsalaḥ

प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं भगवान् सात्वतर्षभः ।
ससुतः सस्नुषः प्रायात् सुहृद्भिरभिनन्दितः

pratigṛhya tu tatsarvaṃ bhagavān sātvatarṣabhaḥ |
sasutaḥ sasnuṣaḥ prāyāt suhṛdbhirabhinanditaḥ

ततः प्रविष्टः स्वपुरं हलायुधः
समेत्य बन्धूननुरक्तचेतसः ।
शशंस सर्वं यदुपुङ्गवानां
मध्ये सभायां कुरुषु स्वचेष्टितम्

tataḥ praviṣṭaḥ svapuraṃ halāyudhaḥ
sametya bandhūnanuraktacetasaḥ |
śaśaṃsa sarvaṃ yadupuṅgavānāṃ
madhye sabhāyāṃ kuruṣu svaceṣṭitam

अद्यापि च पुरं ह्येतत् सूचयद् रामविक्रमम् ।
समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायां अनुदृश्यते

adyāpi ca puraṃ hyetat sūcayad rāmavikramam |
samunnataṃ dakṣiṇato gaṅgāyāṃ anudṛśyate