अध्याय 67: बलराम द्वारा वानर द्विविद का वध

भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि रामस्याद्भुतकर्मणः ।
अनन्तस्याप्रमेयस्य यदन्यत् कृतवान् प्रभुः

bhūyo'haṃ śrotumicchāmi rāmasyādbhutakarmaṇaḥ |
anantasyāprameyasya yadanyat kṛtavān prabhuḥ

नरकस्य सखा कश्चिद् द्विविदो नाम वानरः ।
सुग्रीवसचिवः सोऽथ भ्राता मैन्दस्य वीर्यवान्

narakasya sakhā kaścid dvivido nāma vānaraḥ |
sugrīvasacivaḥ so'tha bhrātā maindasya vīryavān

सख्युः सोऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्रविप्लवम् ।
पुरग्रामाकरान् घोषान् अदहद् वह्निमुत्सृजन्

sakhyuḥ so'pacitiṃ kurvan vānaro rāṣṭraviplavam |
puragrāmākarān ghoṣān adahad vahnimutsṛjan

क्वचित् स शैलानुत्पाट्य तैर्देशान् समचूर्णयत् ।
आनर्तान् सुतरामेव यत्रास्ते मित्रहा हरिः

kvacit sa śailānutpāṭya tairdeśān samacūrṇayat |
ānartān sutarāmeva yatrāste mitrahā hariḥ

क्वचित् समुद्रमध्यस्थो दोर्भ्यां उत्क्षिप्य तज्जलम् ।
देशान् नागायुतप्राणो वेलाकूले न्यमज्जयत्

kvacit samudramadhyastho dorbhyāṃ utkṣipya tajjalam |
deśān nāgāyutaprāṇo velākūle nyamajjayat

आश्रमान् ऋषिमुख्यानां कृत्वा भग्नवनस्पतीन् ।
अदूषयत् शकृत् मूत्रैः अग्नीन् वैतानिकान् खलः

āśramān ṛṣimukhyānāṃ kṛtvā bhagnavanaspatīn |
adūṣayat śakṛt mūtraiḥ agnīn vaitānikān khalaḥ

पुरुषान् योषितो दृप्तः क्ष्माभृद्द्रोणीगुहासु सः ।
निक्षिप्य चाप्यधाच्छैलैः पेशस्क्कास्कारीव कीटकम्

puruṣān yoṣito dṛptaḥ kṣmābhṛddroṇīguhāsu saḥ |
nikṣipya cāpyadhācchailaiḥ peśaskkāskārīva kīṭakam

एवं देशान् विप्रकुर्वन् दूषयंश्च कुलस्त्रियः ।
श्रुत्वा सुललितं गीतं गिरिं रैवतकं ययौ

evaṃ deśān viprakurvan dūṣayaṃśca kulastriyaḥ |
śrutvā sulalitaṃ gītaṃ giriṃ raivatakaṃ yayau

तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् ।
सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम्

tatrāpaśyad yadupatiṃ rāmaṃ puṣkaramālinam |
sudarśanīyasarvāṅgaṃ lalanāyūthamadhyagam

गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् ।
विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम्

gāyantaṃ vāruṇīṃ pītvā madavihvalalocanam |
vibhrājamānaṃ vapuṣā prabhinnamiva vāraṇam

दुष्टः शाखामृगः शाखां आरूढः कंपयन् द्रुमान् ।
चक्रे किलकिलाशब्दं आत्मानं संप्रदर्शयन्

duṣṭaḥ śākhāmṛgaḥ śākhāṃ ārūḍhaḥ kaṃpayan drumān |
cakre kilakilāśabdaṃ ātmānaṃ saṃpradarśayan

तस्य धार्ष्ट्यं कपेर्वीक्ष्य तरुण्यो जातिचापलाः ।
हास्यप्रिया विजहसुः बलदेवपरिग्रहाः

tasya dhārṣṭyaṃ kapervīkṣya taruṇyo jāticāpalāḥ |
hāsyapriyā vijahasuḥ baladevaparigrahāḥ

ता हेलयामास कपिः भूक्षेपैः संमुखादिभिः ।
दर्शयन् स्वगुदं तासां रामस्य च निरीक्षितः

tā helayāmāsa kapiḥ bhūkṣepaiḥ saṃmukhādibhiḥ |
darśayan svagudaṃ tāsāṃ rāmasya ca nirīkṣitaḥ

तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बलः प्रहरतां वरः ।
स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपिः

taṃ grāvṇā prāharat kruddho balaḥ praharatāṃ varaḥ |
sa vañcayitvā grāvāṇaṃ madirākalaśaṃ kapiḥ

गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् ।
निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम्

gṛhītvā helayāmāsa dhūrtastaṃ kopayan hasan |
nirbhidya kalaśaṃ duṣṭo vāsāṃsyāsphālayad balam

कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धतः ।
तं तस्याविनयं दृष्ट्वा देशांश्च तदुपद्रुतान्

kadarthīkṛtya balavān vipracakre madoddhataḥ |
taṃ tasyāvinayaṃ dṛṣṭvā deśāṃśca tadupadrutān

क्रुद्धो मुसलमादत्त हलं चारिजिघांसया ।
द्विविदोऽपि महावीर्यः शालमुद्यम्य पाणिना

kruddho musalamādatta halaṃ cārijighāṃsayā |
dvivido'pi mahāvīryaḥ śālamudyamya pāṇinā

अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूर्धन्यताडयत् ।
तं तु सङ्कर्षणो मूर्ध्नि पतन्तमचलो यथा

abhyetya tarasā tena balaṃ mūrdhanyatāḍayat |
taṃ tu saṅkarṣaṇo mūrdhni patantamacalo yathā

प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच्च तम् ।
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया

pratijagrāha balavān sunandenāhanacca tam |
mūṣalāhatamastiṣko vireje raktadhārayā

गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ।
पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा

giriryathā gairikayā prahāraṃ nānucintayan |
punaranyaṃ samutkṣipya kṛtvā niṣpatramojasā

तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धः तं बलः शतधाच्छिनत् ।
ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत्

tenāhanat susaṅkruddhaḥ taṃ balaḥ śatadhācchinat |
tato'nyena ruṣā jaghne taṃ cāpi śatadhācchinat

एवं युध्यन् भगवता भग्ने भग्ने पुनः पुनः ।
आकृष्य सर्वतो वृक्षान् निर्वृक्षं अकरोद् वनम्

evaṃ yudhyan bhagavatā bhagne bhagne punaḥ punaḥ |
ākṛṣya sarvato vṛkṣān nirvṛkṣaṃ akarod vanam

ततोऽमुञ्चच्छिलावर्षं बलस्योपर्यमर्षितः ।
तत्सर्वं चूर्णयामास लीलया मुसलायुधः

tato'muñcacchilāvarṣaṃ balasyoparyamarṣitaḥ |
tatsarvaṃ cūrṇayāmāsa līlayā musalāyudhaḥ

स बाहू तालसङ्काशौ मुष्टीकृत्य कपीश्वरः ।
आसाद्य रोहिणीपुत्रं ताभ्यां वक्षस्यरूरुजत्

sa bāhū tālasaṅkāśau muṣṭīkṛtya kapīśvaraḥ |
āsādya rohiṇīputraṃ tābhyāṃ vakṣasyarūrujat

यादवेन्द्रोऽपि तं दोर्भ्यां त्यक्त्वा मुसललाङ्गले ।
जत्रावभ्यर्दयत्क्रुद्धः सोऽपतद् रुधिरं वमन्

yādavendro'pi taṃ dorbhyāṃ tyaktvā musalalāṅgale |
jatrāvabhyardayatkruddhaḥ so'patad rudhiraṃ vaman

चकम्पे तेन पतता सटङ्कः सवनस्पतिः ।
पर्वतः कुरुशार्दूल वायुना नौरिवाम्भसि

cakampe tena patatā saṭaṅkaḥ savanaspatiḥ |
parvataḥ kuruśārdūla vāyunā naurivāmbhasi

जयशब्दो नमःशब्दः साधु साध्विति चाम्बरे ।
सुरसिद्धमुनीन्द्राणां आसीत् कुसुमवर्षिणाम्

jayaśabdo namaḥśabdaḥ sādhu sādhviti cāmbare |
surasiddhamunīndrāṇāṃ āsīt kusumavarṣiṇām

एवं निहत्य द्विविदं जगद्व्यतिकरावहम् ।
संस्तूयमानो भगवान् जनैः स्वपुरमाविशत्

evaṃ nihatya dvividaṃ jagadvyatikarāvaham |
saṃstūyamāno bhagavān janaiḥ svapuramāviśat