अध्याय 65: व्रज में बलराम और यमुना का आकर्षण

बलभद्रः कुरुश्रेष्ठ भगवान् रथमास्थितः ।
सुहृद्दिदृक्षुरुत्कण्ठः प्रययौ नन्दगोकुलम्

balabhadraḥ kuruśreṣṭha bhagavān rathamāsthitaḥ |
suhṛddidṛkṣurutkaṇṭhaḥ prayayau nandagokulam

परिष्वक्तश्चिरोत्कण्ठैर्गोपैर्गोपीभिरेव च ।
रामोऽभिवाद्य पितरावाशीर्भिरभिनन्दितः

pariṣvaktaścirotkaṇṭhairgopairgopībhireva ca |
rāmo'bhivādya pitarāvāśīrbhirabhinanditaḥ

चिरं नः पाहि दाशार्ह सानुजो जगदीश्वरः ।
इत्यारोप्याङ्कमालिङ्ग्य नेत्रैः सिषिचतुर्जलैः

ciraṃ naḥ pāhi dāśārha sānujo jagadīśvaraḥ |
ityāropyāṅkamāliṅgya netraiḥ siṣicaturjalaiḥ

गोपवृद्धांश्च विधिवद्यविष्ठैरभिवन्दितः ।
यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मनः

gopavṛddhāṃśca vidhivadyaviṣṭhairabhivanditaḥ |
yathāvayo yathāsakhyaṃ yathāsambandhamātmanaḥ

समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभिः ।
विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छुः पर्युपागताः

samupetyātha gopālān hāsyahastagrahādibhiḥ |
viśrāntaṃ sukhamāsīnaṃ papracchuḥ paryupāgatāḥ

पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा ।
कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधसः

pṛṣṭāścānāmayaṃ sveṣu premagadgadayā girā |
kṛṣṇe kamalapatrākṣe sannyastākhilarādhasaḥ

कच्चिन्नो बान्धवा राम सर्वे कुशलमासते ।
कच्चित्स्मरथ नो राम यूयं दारसुतान्विताः

kaccinno bāndhavā rāma sarve kuśalamāsate |
kaccitsmaratha no rāma yūyaṃ dārasutānvitāḥ

दिष्ट्या कंसो हतः पापो दिष्ट्या मुक्ताः सुहृज्जनाः ।
निहत्य निर्जित्य रिपून् दिष्ट्या दुर्गं समाश्रीताः

diṣṭyā kaṃso hataḥ pāpo diṣṭyā muktāḥ suhṛjjanāḥ |
nihatya nirjitya ripūn diṣṭyā durgaṃ samāśrītāḥ

गोप्यो हसन्त्यः पप्रच्छू रामसन्दर्शनादृताः ।
कच्चिदास्ते सुखं कृष्णः पुरस्त्रीजनवल्लभः

gopyo hasantyaḥ papracchū rāmasandarśanādṛtāḥ |
kaccidāste sukhaṃ kṛṣṇaḥ purastrījanavallabhaḥ

कच्चित्स्मरति वा बन्धून् पितरं मातरं च सः ।
अप्यसौ मातरं द्रष्टुं सकृदप्यागमिष्यति ।
अपि वा स्मरतेऽस्माकमनुसेवां महाभुजः

kaccitsmarati vā bandhūn pitaraṃ mātaraṃ ca saḥ |
apyasau mātaraṃ draṣṭuṃ sakṛdapyāgamiṣyati |
api vā smarate'smākamanusevāṃ mahābhujaḥ

मातरं पितरं भ्रातॄन् पतीन् पुत्रान् स्वसॄनपि ।
यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो

mātaraṃ pitaraṃ bhrātṝn patīn putrān svasṝnapi |
yadarthe jahima dāśārha dustyajān svajanān prabho

ता नः सद्यः परित्यज्य गतः सञ्छिन्नसौहृदः ।
कथं नु तादृशं स्त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम्

tā naḥ sadyaḥ parityajya gataḥ sañchinnasauhṛdaḥ |
kathaṃ nu tādṛśaṃ strībhirna śraddhīyeta bhāṣitam

कथं नु गृह्णन्त्यनवस्थितात्मनो वचः कृतघ्नस्य बुधाः पुरस्त्रियः ।
गृह्णन्ति वै चित्रकथस्य सुन्दर स्मितावलोकोच्छ्वसितस्मरातुराः *

kathaṃ nu gṛhṇantyanavasthitātmano vacaḥ kṛtaghnasya budhāḥ purastriyaḥ |
gṛhṇanti vai citrakathasya sundara smitāvalokocchvasitasmarāturāḥ *

किं नस्तत्कथया गोप्यः कथाः कथयतापराः ।
यात्यस्माभिर्विना कालो यदि तस्य तथैव नः

kiṃ nastatkathayā gopyaḥ kathāḥ kathayatāparāḥ |
yātyasmābhirvinā kālo yadi tasya tathaiva naḥ

इति प्रहसितं शौरेर्जल्पितं चारुवीक्षितम् ।
गतिं प्रेमपरिष्वङ्गं स्मरन्त्यो रुरुदुः स्त्रियः

iti prahasitaṃ śaurerjalpitaṃ cāruvīkṣitam |
gatiṃ premapariṣvaṅgaṃ smarantyo ruruduḥ striyaḥ

सङ्कर्षणस्ताः कृष्णस्य सन्देशैर्हृदयंगमैः ।
सान्त्वयामास भगवान्नानानुनयकोविदः

saṅkarṣaṇastāḥ kṛṣṇasya sandeśairhṛdayaṃgamaiḥ |
sāntvayāmāsa bhagavānnānānunayakovidaḥ

द्वौ मासौ तत्र चावात्सीन्मधुं माधवं एव च ।
रामः क्षपासु भगवान् गोपीनां रतिमावहन्

dvau māsau tatra cāvātsīnmadhuṃ mādhavaṃ eva ca |
rāmaḥ kṣapāsu bhagavān gopīnāṃ ratimāvahan

पूर्णचन्द्रकलामृष्टे कौमुदीगन्धवायुना ।
यमुनोपवने रेमे सेविते स्त्रीगणैर्वृतः

pūrṇacandrakalāmṛṣṭe kaumudīgandhavāyunā |
yamunopavane reme sevite strīgaṇairvṛtaḥ

वरुणप्रेषिता देवी वारुणी वृक्षकोटरात् ।
पतन्ती तद्वनं सर्वं स्वगन्धेनाध्यवासयत्

varuṇapreṣitā devī vāruṇī vṛkṣakoṭarāt |
patantī tadvanaṃ sarvaṃ svagandhenādhyavāsayat

तं गन्धं मधुधाराया वायुनोपहृतं बलः ।
आघ्रायोपगतस्तत्र ललनाभिः समं पपौ

taṃ gandhaṃ madhudhārāyā vāyunopahṛtaṃ balaḥ |
āghrāyopagatastatra lalanābhiḥ samaṃ papau

उपगीयमानो गन्धर्वैर्वनिताशोभिमण्डले ।
रेमे करेणुयूथेशो माहेन्द्र इव वारणः

upagīyamāno gandharvairvanitāśobhimaṇḍale |
reme kareṇuyūtheśo māhendra iva vāraṇaḥ

नेदुर्दुन्दुभयो व्योम्नि ववृषुः कुसुमैर्मुदा ।
गन्धर्वा मुनयो रामं तद्वीर्यैरीडिरे तदा

nedurdundubhayo vyomni vavṛṣuḥ kusumairmudā |
gandharvā munayo rāmaṃ tadvīryairīḍire tadā

उपगीयमानचरितो वनिताभिर्हलायुध ।
वनेषु व्यचरत्क्षीवो मदविह्वललोचनः

upagīyamānacarito vanitābhirhalāyudha |
vaneṣu vyacaratkṣīvo madavihvalalocanaḥ

स्रग्व्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया ।
बिभ्रत्स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितम्

sragvyekakuṇḍalo matto vaijayantyā ca mālayā |
bibhratsmitamukhāmbhojaṃ svedaprāleyabhūṣitam

स आजुहाव यमुनां जलक्रीडार्थमीश्वरः ।
निजं वाक्यमनादृत्य मत्त इत्यापगां बलः

sa ājuhāva yamunāṃ jalakrīḍārthamīśvaraḥ |
nijaṃ vākyamanādṛtya matta ityāpagāṃ balaḥ

अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह ।
पापे त्वं मामवज्ञाय यन्नायासि मयाहुता ।
नेष्ये त्वां लाङ्गलाग्रेण शतधा कामचारिणीम्

anāgatāṃ halāgreṇa kupito vicakarṣa ha |
pāpe tvaṃ māmavajñāya yannāyāsi mayāhutā |
neṣye tvāṃ lāṅgalāgreṇa śatadhā kāmacāriṇīm

एवं निर्भर्त्सिता भीता यमुना यदुनन्दनम् ।
उवाच चकिता वाचं पतिता पादयोर्नृप

evaṃ nirbhartsitā bhītā yamunā yadunandanam |
uvāca cakitā vācaṃ patitā pādayornṛpa

राम राम महाबाहो न जाने तव विक्रमम् ।
यस्यैकांशेन विधृता जगती जगतः पते

rāma rāma mahābāho na jāne tava vikramam |
yasyaikāṃśena vidhṛtā jagatī jagataḥ pate

परं भावं भगवतो भगवन्मामजानतीम् ।
मोक्तुमर्हसि विश्वात्मन् प्रपन्नां भक्तवत्सल

paraṃ bhāvaṃ bhagavato bhagavanmāmajānatīm |
moktumarhasi viśvātman prapannāṃ bhaktavatsala

ततो व्यमुञ्चद्यमुनां याचितो भगवान् बलः ।
विजगाह जलं स्त्रीभिः करेणुभिरिवेभराट्

tato vyamuñcadyamunāṃ yācito bhagavān balaḥ |
vijagāha jalaṃ strībhiḥ kareṇubhirivebharāṭ

कामं विहृत्य सलिलादुत्तीर्णायासीताम्बरे ।
भूषणानि महार्हाणि ददौ कान्तिः शुभां स्रजम्

kāmaṃ vihṛtya salilāduttīrṇāyāsītāmbare |
bhūṣaṇāni mahārhāṇi dadau kāntiḥ śubhāṃ srajam

वसित्वा वाससी नीले मालां आमुच्य काञ्चनीम् ।
रेये स्वलङ्कृतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारणः

vasitvā vāsasī nīle mālāṃ āmucya kāñcanīm |
reye svalaṅkṛto lipto māhendra iva vāraṇaḥ

अद्यापि दृश्यते राजन् यमुनाकृष्टवर्त्मना ।
बलस्यानन्तवीर्यस्य वीर्यं सूचयतीव हि

adyāpi dṛśyate rājan yamunākṛṣṭavartmanā |
balasyānantavīryasya vīryaṃ sūcayatīva hi

एवं सर्वा निशा याता एकेव रमतो व्रजे ।
रामस्याक्षिप्तचित्तस्य माधुर्यैर्व्रजयोषिताम्

evaṃ sarvā niśā yātā ekeva ramato vraje |
rāmasyākṣiptacittasya mādhuryairvrajayoṣitām