अध्याय 64: गिरगिट योनि से राजा नृग का उद्धार

एकदोपवनं राजन्जग्मुर्यदुकुमारकाः
विहर्तुं साम्बप्रद्युम्न चारुभानुगदादयः

ekadopavanaṃ rājanjagmuryadukumārakāḥ
vihartuṃ sāmbapradyumna cārubhānugadādayaḥ

क्रीडित्वा सुचिरं तत्र विचिन्वन्तः पिपासिताः
जलं निरुदके कूपे ददृशुः सत्त्वमद्भुतम्

krīḍitvā suciraṃ tatra vicinvantaḥ pipāsitāḥ
jalaṃ nirudake kūpe dadṛśuḥ sattvamadbhutam

तस्य चोद्धरणे यत्नं चक्रुस्ते कृयान्विताः

tasya coddharaṇe yatnaṃ cakruste kṛyānvitāḥ

चर्मजैस्तान्तवैः पाशैर्बद्ध्वा पतितमर्भकाः
नाशक्नुरन्समुद्धर्तुं कृष्णायाचख्युरुत्सुकाः

carmajaistāntavaiḥ pāśairbaddhvā patitamarbhakāḥ
nāśaknuransamuddhartuṃ kṛṣṇāyācakhyurutsukāḥ

वीक्ष्योज्जहार वामेन तं करेण स लीलया

vīkṣyojjahāra vāmena taṃ kareṇa sa līlayā

स उत्तमःश्लोककराभिमृष्टो विहाय सद्यः कृकलासरूपम्
सन्तप्तचामीकरचारुवर्णः स्वर्ग्यद्भुतालङ्करणाम्बरस्रक्

sa uttamaḥślokakarābhimṛṣṭo vihāya sadyaḥ kṛkalāsarūpam
santaptacāmīkaracāruvarṇaḥ svargyadbhutālaṅkaraṇāmbarasrak

पप्रच्छ विद्वानपि तन्निदानं जनेषु विख्यापयितुं मुकुन्दः
कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपो देवोत्तमं त्वां गणयामि नूनम्

papraccha vidvānapi tannidānaṃ janeṣu vikhyāpayituṃ mukundaḥ
kastvaṃ mahābhāga vareṇyarūpo devottamaṃ tvāṃ gaṇayāmi nūnam

दशामिमां वा कतमेन कर्मणा सम्प्रापितोऽस्यतदर्हः सुभद्र
आत्मानमाख्याहि विवित्सतां नो यन्मन्यसे नः क्षममत्र वक्तुम्

daśāmimāṃ vā katamena karmaṇā samprāpito'syatadarhaḥ subhadra
ātmānamākhyāhi vivitsatāṃ no yanmanyase naḥ kṣamamatra vaktum

इति स्म राजा सम्पृष्टः कृष्णेनानन्तमूर्तिना
माधवं प्रणिपत्याह किरीटेनार्कवर्चसा

iti sma rājā sampṛṣṭaḥ kṛṣṇenānantamūrtinā
mādhavaṃ praṇipatyāha kirīṭenārkavarcasā

नृगो नाम नरेन्द्रो ऽहमिक्ष्वाकुतनयः प्रभो
दानिष्वाख्यायमानेषु यदि ते कर्णमस्पृशम्

nṛgo nāma narendro 'hamikṣvākutanayaḥ prabho
dāniṣvākhyāyamāneṣu yadi te karṇamaspṛśam

कालेनाव्याहतदृशो वक्ष्येऽथापि तवाज्ञया

kālenāvyāhatadṛśo vakṣye'thāpi tavājñayā

यावत्यो वर्षधाराश्च तावतीरददं स्म गाः

yāvatyo varṣadhārāśca tāvatīradadaṃ sma gāḥ

पयस्विनीस्तरुणीः शीलरूप गुणोपपन्नाः कपिला हेमसृङ्गीः
न्यायार्जिता रूप्यखुराः सवत्सा दुकूलमालाभरणा ददावहम्

payasvinīstaruṇīḥ śīlarūpa guṇopapannāḥ kapilā hemasṛṅgīḥ
nyāyārjitā rūpyakhurāḥ savatsā dukūlamālābharaṇā dadāvaham

स्वलङ्कृतेभ्यो गुणशीलवद्भ्यः सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्यः
तपःश्रुतब्रह्मवदान्यसद्भ्यः प्रादां युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्यः

svalaṅkṛtebhyo guṇaśīlavadbhyaḥ sīdatkuṭumbebhya ṛtavratebhyaḥ
tapaḥśrutabrahmavadānyasadbhyaḥ prādāṃ yuvabhyo dvijapuṅgavebhyaḥ

गोभूहिरण्यायतनाश्वहस्तिनः कन्याः सदासीस्तिलरूप्यशय्याः
वासांसि रत्नानि परिच्छदान्रथानिष्टं च यज्ञैश्चरितं च पूर्तम्

gobhūhiraṇyāyatanāśvahastinaḥ kanyāḥ sadāsīstilarūpyaśayyāḥ
vāsāṃsi ratnāni paricchadānrathāniṣṭaṃ ca yajñaiścaritaṃ ca pūrtam

कस्यचिद्द्विजमुख्यस्य भ्रष्टा गौर्मम गोधने
सम्पृक्ताविदुषा सा च मया दत्ता द्विजातये

kasyaciddvijamukhyasya bhraṣṭā gaurmama godhane
sampṛktāviduṣā sā ca mayā dattā dvijātaye

तां नीयमानां तत्स्वामी दृष्ट्रोवाच ममेति तम्
ममेति परिग्राह्याह नृगो मे दत्तवानिति

tāṃ nīyamānāṃ tatsvāmī dṛṣṭrovāca mameti tam
mameti parigrāhyāha nṛgo me dattavāniti

भवान्दातापहर्तेति तच्छ्रुत्वा मेऽभवद्भ्रमः

bhavāndātāpaharteti tacchrutvā me'bhavadbhramaḥ

गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येषा प्रदीयताम्

gavāṃ lakṣaṃ prakṛṣṭānāṃ dāsyāmyeṣā pradīyatām

समुद्धरतं मां कृच्छ्रात्पतन्तं निरयेऽशुचौ

samuddharataṃ māṃ kṛcchrātpatantaṃ niraye'śucau

नाहं प्रतीच्छे वै राजन्नित्युक्त्वा स्वाम्यपाक्रमत्
नान्यद्गवामप्ययुतमिच्छामीत्यपरो ययौ

nāhaṃ pratīcche vai rājannityuktvā svāmyapākramat
nānyadgavāmapyayutamicchāmītyaparo yayau

यमेन पृष्टस्तत्राहं देवदेव जगत्पते

yamena pṛṣṭastatrāhaṃ devadeva jagatpate

पूर्वं त्वमशुभं भुङ्क्ष उताहो नृपते शुभम्
नान्तं दानस्य धर्मस्य पश्ये लोकस्य भास्वतः

pūrvaṃ tvamaśubhaṃ bhuṅkṣa utāho nṛpate śubham
nāntaṃ dānasya dharmasya paśye lokasya bhāsvataḥ

तावदद्रा क्षमात्मानं कृकलासं पतन्प्रभो

tāvadadrā kṣamātmānaṃ kṛkalāsaṃ patanprabho

स्मृतिर्नाद्यापि विध्वस्ता भवत्सन्दर्शनार्थिनः

smṛtirnādyāpi vidhvastā bhavatsandarśanārthinaḥ

योगेश्वरः श्रुतिदृशामलहृद्विभाव्यः
साक्षादधोक्षज उरुव्यसनान्धबुद्धेः
स्यान्मेऽनुदृश्य इह यस्य भवापवर्गः

yogeśvaraḥ śrutidṛśāmalahṛdvibhāvyaḥ
sākṣādadhokṣaja uruvyasanāndhabuddheḥ
syānme'nudṛśya iha yasya bhavāpavargaḥ

नारायण हृषीकेश पुण्यश्लोकाच्युताव्यय

nārāyaṇa hṛṣīkeśa puṇyaślokācyutāvyaya

यत्र क्वापि सतश्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पदम्

yatra kvāpi sataśceto bhūyānme tvatpadāspadam

कृष्णाय वासुदेवाय योगानां पतये नमः

kṛṣṇāya vāsudevāya yogānāṃ pataye namaḥ

इत्युक्त्वा तं परिक्रम्य पादौ स्पृष्ट्वा स्वमौलिना
अनुज्ञातो विमानाग्र्यमारुहत्पश्यतां नृणाम्

ityuktvā taṃ parikramya pādau spṛṣṭvā svamaulinā
anujñāto vimānāgryamāruhatpaśyatāṃ nṛṇām

ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा राजन्याननुशिक्षयन्

brahmaṇyadevo dharmātmā rājanyānanuśikṣayan

तेजीयसोऽपि किमुत राज्ञां ईश्वरमानिनाम्

tejīyaso'pi kimuta rājñāṃ īśvaramāninām

ब्रह्मस्वं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिविधिर्भुवि

brahmasvaṃ hi viṣaṃ proktaṃ nāsya pratividhirbhuvi

हिनस्ति विषमत्तारं वह्निरद्भिः प्रशाम्यति
कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः

hinasti viṣamattāraṃ vahniradbhiḥ praśāmyati
kulaṃ samūlaṃ dahati brahmasvāraṇipāvakaḥ

ब्रह्मस्वं दुरनुज्ञातं भुक्तं हन्ति त्रिपूरुषम्
प्रसह्य तु बलाद्भुक्तं दश पूर्वान्दशापरान्

brahmasvaṃ duranujñātaṃ bhuktaṃ hanti tripūruṣam
prasahya tu balādbhuktaṃ daśa pūrvāndaśāparān

राजानो राजलक्ष्म्यान्धा नात्मपातं विचक्षते
निरयं येऽभिमन्यन्ते ब्रह्मस्वं साधु बालिशाः

rājāno rājalakṣmyāndhā nātmapātaṃ vicakṣate
nirayaṃ ye'bhimanyante brahmasvaṃ sādhu bāliśāḥ

गृह्णन्ति यावतः पांशून्क्रन्दतामश्रुबिन्दवः
विप्राणां हृतवृत्तीनाम्वदान्यानां कुटुम्बिनाम्

gṛhṇanti yāvataḥ pāṃśūnkrandatāmaśrubindavaḥ
viprāṇāṃ hṛtavṛttīnāmvadānyānāṃ kuṭumbinām

राजानो राजकुल्याश्च तावतोऽब्दान्निरङ्कुशाः
कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते ब्रह्मदायापहारिणः

rājāno rājakulyāśca tāvato'bdānniraṅkuśāḥ
kumbhīpākeṣu pacyante brahmadāyāpahāriṇaḥ

स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेच्च यः
षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः

svadattāṃ paradattāṃ vā brahmavṛttiṃ harecca yaḥ
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ

न मे ब्रह्मधनं भूयाद्यद्गृध्वाल्पायुषो नराः
पराजिताश्च्युता राज्याद्भवन्त्युद्वेजिनोऽहयः

na me brahmadhanaṃ bhūyādyadgṛdhvālpāyuṣo narāḥ
parājitāścyutā rājyādbhavantyudvejino'hayaḥ

घ्नन्तं बहु शपन्तं वा नमस्कुरुत नित्यशः

ghnantaṃ bahu śapantaṃ vā namaskuruta nityaśaḥ

तथा नमत यूयं च योऽन्यथा मे स दण्डभाक्

tathā namata yūyaṃ ca yo'nyathā me sa daṇḍabhāk

अजानन्तमपि ह्येनं नृगं ब्राह्मणगौरिव

ajānantamapi hyenaṃ nṛgaṃ brāhmaṇagauriva

पावनः सर्वलोकानां विवेश निजमन्दिरम्

pāvanaḥ sarvalokānāṃ viveśa nijamandiram