अध्याय 61: श्रीकृष्ण के पुत्र और रुक्मी का वध

एकैकशस्ताः कृष्णस्य पुत्रान्दश दशाबलाः ।
अजीजनन्ननवमान्पितुः सर्वात्मसम्पदा

ekaikaśastāḥ kṛṣṇasya putrāndaśa daśābalāḥ |
ajījanannanavamānpituḥ sarvātmasampadā

गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम् ।
प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्तत्त्वविदः स्त्रियः

gṛhādanapagaṃ vīkṣya rājaputryo'cyutaṃ sthitam |
preṣṭhaṃ nyamaṃsata svaṃ svaṃ na tattattvavidaḥ striyaḥ

चार्वब्जकोशवदनायतबाहुनेत्र ।
सप्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजल्पैः ।
सम्मोहिता भगवतो न मनो विजेतुं ।
स्वैर्विभ्रमैः समशकन्वनिता विभूम्नः

cārvabjakośavadanāyatabāhunetra |
sapremahāsarasavīkṣitavalgujalpaiḥ |
sammohitā bhagavato na mano vijetuṃ |
svairvibhramaiḥ samaśakanvanitā vibhūmnaḥ

स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि ।
भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः ।
पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणैर् ।
यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न शेकुः

smāyāvalokalavadarśitabhāvahāri |
bhrūmaṇḍalaprahitasauratamantraśauṇḍaiḥ |
patnyastu ṣoḍaśasahasramanaṅgabāṇair |
yasyendriyaṃ vimathituṃ karaṇairna śekuḥ

इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ।
ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् ।
भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग ।
हासावलोकनवसङ्गमलालसाद्यम्

itthaṃ ramāpatimavāpya patiṃ striyastā |
brahmādayo'pi na viduḥ padavīṃ yadīyām |
bhejurmudāviratamedhitayānurāga |
hāsāvalokanavasaṅgamalālasādyam

प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच ।
ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः ।
केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यैः ।
दासीशता अपि विभोर्विदधुः स्म दास्यम्

pratyudgamāsanavarārhaṇapādaśauca |
tāmbūlaviśramaṇavījanagandhamālyaiḥ |
keśaprasāraśayanasnapanopahāryaiḥ |
dāsīśatā api vibhorvidadhuḥ sma dāsyam

तासां या दशपुत्राणां कृष्णस्त्रीणां पुरोदिताः ।
अष्टौ महिष्यस्तत्पुत्रान्प्रद्युम्नादीन्गृणामि ते

tāsāṃ yā daśaputrāṇāṃ kṛṣṇastrīṇāṃ puroditāḥ |
aṣṭau mahiṣyastatputrānpradyumnādīngṛṇāmi te

चारुदेष्णः सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् ।
सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापरः

cārudeṣṇaḥ sudeṣṇaśca cārudehaśca vīryavān |
sucāruścāruguptaśca bhadracārustathāparaḥ

चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरेः ।
प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमाः पितुः

cārucandro vicāruśca cāruśca daśamo hareḥ |
pradyumnapramukhā jātā rukmiṇyāṃ nāvamāḥ pituḥ

भानुः सुभानुः स्वर्भानुः प्रभानुर्भानुमांस्तथा ।
चन्द्र भानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टमः

bhānuḥ subhānuḥ svarbhānuḥ prabhānurbhānumāṃstathā |
candra bhānurbṛhadbhānuratibhānustathāṣṭamaḥ

श्रीभानुः प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश ।
साम्बः सुमित्रः पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित्

śrībhānuḥ pratibhānuśca satyabhāmātmajā daśa |
sāmbaḥ sumitraḥ purujicchatajicca sahasrajit

विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान्द्रविडः क्रतुः ।
जाम्बवत्याः सुता ह्येते साम्बाद्याः पितृसम्मताः

vijayaścitraketuśca vasumāndraviḍaḥ kratuḥ |
jāmbavatyāḥ sutā hyete sāmbādyāḥ pitṛsammatāḥ

वीरश्चन्द्रो ऽश्वसेनश्च चित्रगुर्वेगवान्वृषः ।
आमः शङ्कुर्वसुः श्रीमान्कुन्तिर्नाग्नजितेः सुताः

vīraścandro 'śvasenaśca citragurvegavānvṛṣaḥ |
āmaḥ śaṅkurvasuḥ śrīmānkuntirnāgnajiteḥ sutāḥ

श्रुतः कविर्वृषो वीरः सुबाहुर्भद्र एकलः ।
शान्तिर्दर्शः पूर्णमासः कालिन्द्याः सोमकोऽवरः

śrutaḥ kavirvṛṣo vīraḥ subāhurbhadra ekalaḥ |
śāntirdarśaḥ pūrṇamāsaḥ kālindyāḥ somako'varaḥ

प्रघोषो गात्रवान्सिंहो बलः प्रबल ऊर्ध्वगः ।
माद्र्याः पुत्रा महाशक्तिः सह ओजोऽपराजितः

praghoṣo gātravānsiṃho balaḥ prabala ūrdhvagaḥ |
mādryāḥ putrā mahāśaktiḥ saha ojo'parājitaḥ

वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोऽन्नाद एव च ।
महाशः पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजाः क्षुधिः

vṛko harṣo'nilo gṛdhro vardhano'nnāda eva ca |
mahāśaḥ pāvano vahnirmitravindātmajāḥ kṣudhiḥ

सङ्ग्रामजिद्बृहत्सेनः शूरः प्रहरणोऽरिजित् ।
जयः सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यकः

saṅgrāmajidbṛhatsenaḥ śūraḥ praharaṇo'rijit |
jayaḥ subhadro bhadrāyā vāma āyuśca satyakaḥ

दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास्तनया हरेः ।
प्रद्युम्नाच्चानिरुद्धोऽभूद्रुक्मवत्यां महाबलः ।
पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन्नाम्ना भोजकटे पुरे

dīptimāṃstāmrataptādyā rohiṇyāstanayā hareḥ |
pradyumnāccāniruddho'bhūdrukmavatyāṃ mahābalaḥ |
putryāṃ tu rukmiṇo rājannāmnā bhojakaṭe pure

एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवुः कोटिशो नृप ।
मातरः कृष्णजातीनां सहस्राणि च षोडश

eteṣāṃ putrapautrāśca babhūvuḥ koṭiśo nṛpa |
mātaraḥ kṛṣṇajātīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa

कथं रुक्म्यरिपुत्राय प्रादाद्दुहितरं युधि ।
कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते ।
एतदाख्याहि मे विद्वन्द्विषोर्वैवाहिकं मिथः

kathaṃ rukmyariputrāya prādādduhitaraṃ yudhi |
kṛṣṇena paribhūtastaṃ hantuṃ randhraṃ pratīkṣate |
etadākhyāhi me vidvandviṣorvaivāhikaṃ mithaḥ

अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् ।
विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक्पश्यन्ति योगिनः

anāgatamatītaṃ ca vartamānamatīndriyam |
viprakṛṣṭaṃ vyavahitaṃ samyakpaśyanti yoginaḥ

वृतः स्वयंवरे साक्षादनङ्गोऽङ्गयुतस्तया ।
राज्ञः समेतान्निर्जित्य जहारैकरथो युधि

vṛtaḥ svayaṃvare sākṣādanaṅgo'ṅgayutastayā |
rājñaḥ sametānnirjitya jahāraikaratho yudhi

यद्यप्यनुस्मरन्वैरं रुक्मी कृष्णावमानितः ।
व्यतरद्भागिनेयाय सुतां कुर्वन्स्वसुः प्रियम्

yadyapyanusmaranvairaṃ rukmī kṛṣṇāvamānitaḥ |
vyataradbhāgineyāya sutāṃ kurvansvasuḥ priyam

रुक्मिण्यास्तनयां राजन्कृतवर्मसुतो बली ।
उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल

rukmiṇyāstanayāṃ rājankṛtavarmasuto balī |
upayeme viśālākṣīṃ kanyāṃ cārumatīṃ kila

दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्याददाद्धरेः ।
रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसुः प्रियचिकीर्षया ।
जानन्नधर्मं तद्यौनं स्नेहपाशानुबन्धनः

dauhitrāyāniruddhāya pautrīṃ rukmyādadāddhareḥ |
rocanāṃ baddhavairo'pi svasuḥ priyacikīrṣayā |
jānannadharmaṃ tadyaunaṃ snehapāśānubandhanaḥ

तस्मिन्नभ्युदये राजन्रुक्मिणी रामकेशवौ ।
पुरं भोजकटं जग्मुः साम्बप्रद्युम्नकादयः

tasminnabhyudaye rājanrukmiṇī rāmakeśavau |
puraṃ bhojakaṭaṃ jagmuḥ sāmbapradyumnakādayaḥ

तस्मिन्निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपाः ।
दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय

tasminnivṛtta udvāhe kāliṅgapramukhā nṛpāḥ |
dṛptāste rukmiṇaṃ procurbalamakṣairvinirjaya

अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् ।
इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत

anakṣajño hyayaṃ rājannapi tadvyasanaṃ mahat |
ityukto balamāhūya tenākṣairrukmyadīvyata

शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम् ।
तं तु रुक्म्यजयत्तत्र कालिङ्गः प्राहसद्बलम् ।
दन्तान्सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुधः

śataṃ sahasramayutaṃ rāmastatrādade paṇam |
taṃ tu rukmyajayattatra kāliṅgaḥ prāhasadbalam |
dantānsandarśayannuccairnāmṛṣyattaddhalāyudhaḥ

ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद्ग्लहं तत्राजयद्बलः ।
जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रितः

tato lakṣaṃ rukmyagṛhṇādglahaṃ tatrājayadbalaḥ |
jitavānahamityāha rukmī kaitavamāśritaḥ

मन्युना क्षुभितः श्रीमान्समुद्र इव पर्वणि ।
जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे

manyunā kṣubhitaḥ śrīmānsamudra iva parvaṇi |
jātyāruṇākṣo'tiruṣā nyarbudaṃ glahamādade

तं चापि जितवान्रामो धर्मेण छलमाश्रितः ।
रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति

taṃ cāpi jitavānrāmo dharmeṇa chalamāśritaḥ |
rukmī jitaṃ mayātreme vadantu prāśnikā iti

तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लहः ।
धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा

tadābravīnnabhovāṇī balenaiva jito glahaḥ |
dharmato vacanenaiva rukmī vadati vai mṛṣā

तामनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदितः ।
सङ्कर्षणं परिहसन्बभाषे कालचोदितः

tāmanādṛtya vaidarbho duṣṭarājanyacoditaḥ |
saṅkarṣaṇaṃ parihasanbabhāṣe kālacoditaḥ

नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचराः ।
अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवादृशाः

naivākṣakovidā yūyaṃ gopālā vanagocarāḥ |
akṣairdīvyanti rājāno bāṇaiśca na bhavādṛśāḥ

रुक्मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासितः ।
क्रुद्धः परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि

rukmiṇaivamadhikṣipto rājabhiścopahāsitaḥ |
kruddhaḥ parighamudyamya jaghne taṃ nṛmṇasaṃsadi

कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे ।
दन्तानपातयत्क्रुद्धो योऽहसद्विवृतैर्द्विजैः

kaliṅgarājaṃ tarasā gṛhītvā daśame pade |
dantānapātayatkruddho yo'hasadvivṛtairdvijaiḥ

अन्ये निर्भिन्नबाहूरु शिरसो रुधिरोक्षिताः ।
राजानो दुद्रवुर्भीता बलेन परिघार्दिताः

anye nirbhinnabāhūru śiraso rudhirokṣitāḥ |
rājāno dudravurbhītā balena parighārditāḥ

निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत्साध्वसाधु वा ।
रक्मिणीबलयो राजन्स्नेहभङ्गभयाद्धरिः

nihate rukmiṇi śyāle nābravītsādhvasādhu vā |
rakmiṇībalayo rājansnehabhaṅgabhayāddhariḥ

ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम् ।
रामादयो भोजकटाद्दशार्हाः सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रयाः

tato'niruddhaṃ saha sūryayā varaṃ rathaṃ samāropya yayuḥ kuśasthalīm |
rāmādayo bhojakaṭāddaśārhāḥ siddhākhilārthā madhusūdanāśrayāḥ