अध्याय 62: ऊषा का स्वप्न और अनिरुद्ध का बन्धन

बाणस्य तनयां ऊषां उपयेमे यदूत्तमः ।
तत्र युद्धमभूद् घोरं हरिशङ्करयोर्महत् ।
एतत्सर्वं महायोगिन् समाख्यातुं त्वमर्हसि

bāṇasya tanayāṃ ūṣāṃ upayeme yadūttamaḥ |
tatra yuddhamabhūd ghoraṃ hariśaṅkarayormahat |
etatsarvaṃ mahāyogin samākhyātuṃ tvamarhasi

बाणः पुत्रशतज्येष्ठो बलेरासीन् महात्मनः ।
येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी

bāṇaḥ putraśatajyeṣṭho balerāsīn mahātmanaḥ |
yena vāmanarūpāya haraye'dāyi medinī

तस्यौरसः सुतो बानः शिवभक्तिरतः सदा ।
मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः

tasyaurasaḥ suto bānaḥ śivabhaktirataḥ sadā |
mānyo vadānyo dhīmāṃśca satyasandho dṛḍhavrataḥ

शोणिताख्ये पुरे रम्ये स राज्यं अकरोत्पुरा ।
तस्य शम्भोः प्रसादेन किङ्करा इव तेऽमराः ।
सहस्रबाहुर्वाद्येन ताण्डवेऽतोषयन्मृडम्

śoṇitākhye pure ramye sa rājyaṃ akarotpurā |
tasya śambhoḥ prasādena kiṅkarā iva te'marāḥ |
sahasrabāhurvādyena tāṇḍave'toṣayanmṛḍam

भगवान् सर्वभूतेशः शरण्यो भक्तवत्सलः ।
वरेण छन्दयामास स तं वव्रे पुराधिपम्

bhagavān sarvabhūteśaḥ śaraṇyo bhaktavatsalaḥ |
vareṇa chandayāmāsa sa taṃ vavre purādhipam

स एकदाऽऽह गिरिशं पार्श्वस्थं वीर्यदुर्मदः ।
किरीटेनार्कवर्णेन संस्पृशन् तत्पदाम्बुजम्

sa ekadā''ha giriśaṃ pārśvasthaṃ vīryadurmadaḥ |
kirīṭenārkavarṇena saṃspṛśan tatpadāmbujam

नमस्ये त्वां महादेव लोकानां गुरुमीश्वरम् ।
पुंसां अपूर्णकामानां कामपूरामराङ्घ्रिपम्

namasye tvāṃ mahādeva lokānāṃ gurumīśvaram |
puṃsāṃ apūrṇakāmānāṃ kāmapūrāmarāṅghripam

दोःसहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत् ।
त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम्

doḥsahasraṃ tvayā dattaṃ paraṃ bhārāya me'bhavat |
trilokyāṃ pratiyoddhāraṃ na labhe tvadṛte samam

कण्डूत्या निभृतैर्दोर्भिः युयुत्सुर्दिग्गजानहम् ।
आद्यायां चूर्णयन्नद्रीन् भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवुः

kaṇḍūtyā nibhṛtairdorbhiḥ yuyutsurdiggajānaham |
ādyāyāṃ cūrṇayannadrīn bhītāste'pi pradudruvuḥ

तत् श्रुत्वा भगवान् क्रुद्धः केतुस्ते भज्यते यदा ।
त्वद्दर्पघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते

tat śrutvā bhagavān kruddhaḥ ketuste bhajyate yadā |
tvaddarpaghnaṃ bhavenmūḍha saṃyugaṃ matsamena te

इत्युक्तः कुमतिर्हृष्टः स्वगृहं प्राविशन्नृप ।
प्रतीक्षन् गिरिशादेशं स्ववीर्यनशनं कुधीः

ityuktaḥ kumatirhṛṣṭaḥ svagṛhaṃ prāviśannṛpa |
pratīkṣan giriśādeśaṃ svavīryanaśanaṃ kudhīḥ

तस्योषा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् ।
कन्यालभत कान्तेन प्राग् अदृष्टश्रुतेन सा

tasyoṣā nāma duhitā svapne prādyumninā ratim |
kanyālabhata kāntena prāg adṛṣṭaśrutena sā

सा तत्र तमपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी ।
सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम्

sā tatra tamapaśyantī kvāsi kānteti vādinī |
sakhīnāṃ madhya uttasthau vihvalā vrīḍitā bhṛśam

बाणस्य मंत्री कुम्भाण्डः चित्रलेखा च तत्सुता ।
सख्यपृच्छत् सखीं ऊषां कौतूहलसमन्विता

bāṇasya maṃtrī kumbhāṇḍaḥ citralekhā ca tatsutā |
sakhyapṛcchat sakhīṃ ūṣāṃ kautūhalasamanvitā

कं त्वं मृगयसे सुभ्रु कीदृशस्ते मनोरथः ।
हस्तग्राहं न तेऽद्यापि राजपुत्र्युपलक्षये

kaṃ tvaṃ mṛgayase subhru kīdṛśaste manorathaḥ |
hastagrāhaṃ na te'dyāpi rājaputryupalakṣaye

दृष्टः कश्चिन्नरः स्वप्ने श्यामः कमललोचनः ।
पीतवासा बृहद् बाहुः योषितां हृदयंगमः

dṛṣṭaḥ kaścinnaraḥ svapne śyāmaḥ kamalalocanaḥ |
pītavāsā bṛhad bāhuḥ yoṣitāṃ hṛdayaṃgamaḥ

तमहं मृगये कान्तं पाययित्वाधरं मधु ।
क्वापि यातः स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे

tamahaṃ mṛgaye kāntaṃ pāyayitvādharaṃ madhu |
kvāpi yātaḥ spṛhayatīṃ kṣiptvā māṃ vṛjinārṇave

व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते ।
तं आनेष्ये वरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश

vyasanaṃ te'pakarṣāmi trilokyāṃ yadi bhāvyate |
taṃ āneṣye varaṃ yaste manohartā tamādiśa

इत्युक्त्वा देवगन्धर्व सिद्धचारणपन्नगान् ।
दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुजांश्च यथालिखत्

ityuktvā devagandharva siddhacāraṇapannagān |
daityavidyādharān yakṣān manujāṃśca yathālikhat

मनुजेषु च सा वृष्नीन् शूरं आनकदुन्दुभिम् ।
व्यलिखद् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता

manujeṣu ca sā vṛṣnīn śūraṃ ānakadundubhim |
vyalikhad rāmakṛṣṇau ca pradyumnaṃ vīkṣya lajjitā

अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्मुखी ह्रिया ।
सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते

aniruddhaṃ vilikhitaṃ vīkṣyoṣāvāṅmukhī hriyā |
so'sāvasāviti prāha smayamānā mahīpate

चित्रलेखा तमाज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी ।
ययौ विहायसा राजन् द्वारकां कृष्णपालिताम्

citralekhā tamājñāya pautraṃ kṛṣṇasya yoginī |
yayau vihāyasā rājan dvārakāṃ kṛṣṇapālitām

तत्र सुप्तं सुपर्यङ्के प्राद्युम्निं योगमास्थिता ।
गृहीत्वा शोणितपुरं सख्यै प्रियमदर्शयत्

tatra suptaṃ suparyaṅke prādyumniṃ yogamāsthitā |
gṛhītvā śoṇitapuraṃ sakhyai priyamadarśayat

सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना ।
दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुम्भी रेमे प्राद्युम्निना समम्

sā ca taṃ sundaravaraṃ vilokya muditānanā |
duṣprekṣye svagṛhe pumbhī reme prādyumninā samam

परार्ध्यवासःस्रग्गन्ध धूपदीपासनादिभिः ।
पानभोजन भक्ष्यैश्च वाक्यैः शुश्रूषणार्चितः

parārdhyavāsaḥsraggandha dhūpadīpāsanādibhiḥ |
pānabhojana bhakṣyaiśca vākyaiḥ śuśrūṣaṇārcitaḥ

गूढः कन्यापुरे शश्वत् प्रवृद्धस्नेहया तया ।
नाहर्गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रियः

gūḍhaḥ kanyāpure śaśvat pravṛddhasnehayā tayā |
nāhargaṇān sa bubudhe ūṣayāpahṛtendriyaḥ

तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् ।
हेतुभिर्लक्षयाञ्चक्रुः आप्रीतां दुरवच्छदैः

tāṃ tathā yaduvīreṇa bhujyamānāṃ hatavratām |
hetubhirlakṣayāñcakruḥ āprītāṃ duravacchadaiḥ

भटा आवेदयाञ्चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् ।
विचेष्टितं लक्षयाम कन्यायाः कुलदूषणम्

bhaṭā āvedayāñcakrū rājaṃste duhiturvayam |
viceṣṭitaṃ lakṣayāma kanyāyāḥ kuladūṣaṇam

अनपायिभिरस्माभिः गुप्तायाश्च गृहे प्रभो ।
कन्याया दूषणं पुम्भिः दुष्प्रेक्ष्याया न विद्महे

anapāyibhirasmābhiḥ guptāyāśca gṛhe prabho |
kanyāyā dūṣaṇaṃ pumbhiḥ duṣprekṣyāyā na vidmahe

ततः प्रव्यथितो बाणो दुहितुः श्रुतदूषणः ।
त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तोऽद्राक्षीद् यदूद्वहम्

tataḥ pravyathito bāṇo duhituḥ śrutadūṣaṇaḥ |
tvaritaḥ kanyakāgāraṃ prāpto'drākṣīd yadūdvaham

कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं
श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् ।
बृहद्भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा
स्मितावलोकेन च मण्डिताननम्

kāmātmajaṃ taṃ bhuvanaikasundaraṃ
śyāmaṃ piśaṅgāmbaramambujekṣaṇam |
bṛhadbhujaṃ kuṇḍalakuntalatviṣā
smitāvalokena ca maṇḍitānanam

दीव्यन्तमक्षैः प्रिययाभिनृम्णया
तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् ।
बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां
तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मितः

dīvyantamakṣaiḥ priyayābhinṛmṇayā
tadaṅgasaṅgastanakuṅkumasrajam |
bāhvordadhānaṃ madhumallikāśritāṃ
tasyāgra āsīnamavekṣya vismitaḥ

स तं प्रविष्टं वृतमाततायिभिः
भटैरनीकैरवलोक्य माधवः ।
उद्यम्य मौर्वं परिघं व्यवस्थितो
यथान्तको दण्डधरो जिघांसया

sa taṃ praviṣṭaṃ vṛtamātatāyibhiḥ
bhaṭairanīkairavalokya mādhavaḥ |
udyamya maurvaṃ parighaṃ vyavasthito
yathāntako daṇḍadharo jighāṃsayā

जिघृक्षया तान् परितः प्रसर्पतः
शुनो यथा शूकरयूथपोऽहनत् ।
ते हन्यमाना भवनाद् विनिर्गता
निर्भिन्नमूर्धोरुभुजाः प्रदुद्रुवुः

jighṛkṣayā tān paritaḥ prasarpataḥ
śuno yathā śūkarayūthapo'hanat |
te hanyamānā bhavanād vinirgatā
nirbhinnamūrdhorubhujāḥ pradudruvuḥ

तं नागपाशैर्बलिनन्दनो बली
घ्नन्तं स्वसैन्यं कुपितो बबन्ध ह ।
ऊषा भृशं शोकविषादविह्वला
बद्धं निशम्याश्रुकलाक्ष्यरौदिषीत्

taṃ nāgapāśairbalinandano balī
ghnantaṃ svasainyaṃ kupito babandha ha |
ūṣā bhṛśaṃ śokaviṣādavihvalā
baddhaṃ niśamyāśrukalākṣyaraudiṣīt