अध्याय 60: श्रीकृष्ण का रुक्मिणी से परिहास

कर्हिचित्सुखमासीनं स्वतल्पस्थं जगद्गुरुम् ।
पतिं पर्यचरद्भैष्मी व्यजनेन सखीजनैः

karhicitsukhamāsīnaṃ svatalpasthaṃ jagadgurum |
patiṃ paryacaradbhaiṣmī vyajanena sakhījanaiḥ

यस्त्वेतल्लीलया विश्वं सृजत्यत्त्यवतीश्वरः ।
स हि जातः स्वसेतूनां गोपीथाय यदुष्वजः

yastvetallīlayā viśvaṃ sṛjatyattyavatīśvaraḥ |
sa hi jātaḥ svasetūnāṃ gopīthāya yaduṣvajaḥ

तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन् मुक्तादामविलम्बिना ।
विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि

tasminantargṛhe bhrājan muktādāmavilambinā |
virājite vitānena dīpairmaṇimayairapi

मल्लिकादामभिः पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते ।
जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलैः

mallikādāmabhiḥ puṣpairdvirephakulanādite |
jālarandhrapraviṣṭaiśca gobhiścandramaso'malaiḥ

पारिजातवनामोद वायुनोद्यानशालिना ।
धूपैरगुरुजै राजन्जालरन्ध्रविनिर्गतैः

pārijātavanāmoda vāyunodyānaśālinā |
dhūpairagurujai rājanjālarandhravinirgataiḥ

पयःफेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे ।
उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम्

payaḥphenanibhe śubhre paryaṅke kaśipūttame |
upatasthe sukhāsīnaṃ jagatāmīśvaraṃ patim

वालव्यजनमादाय रत्नदण्डं सखीकरात् ।
तेन वीजयती देवी उपासांचक्र ईश्वरम्

vālavyajanamādāya ratnadaṇḍaṃ sakhīkarāt |
tena vījayatī devī upāsāṃcakra īśvaram

सोपाच्युतं क्वणयती मणिनूपुराभ्यां ।
रेजेऽङ्गुलीयवलयव्यजनाग्रहस्ता ।
वस्त्रान्तगूढकुचकुङ्कुमशोणहार ।
भासा नितम्बधृतया च परार्ध्यकाञ्च्या

sopācyutaṃ kvaṇayatī maṇinūpurābhyāṃ |
reje'ṅgulīyavalayavyajanāgrahastā |
vastrāntagūḍhakucakuṅkumaśoṇahāra |
bhāsā nitambadhṛtayā ca parārdhyakāñcyā

तां रूपिणीं श्रीयमनन्यगतिं निरीक्ष्य ।
या लीलया धृततनोरनुरूपरूपा ।
प्रीतः स्मयन्नलककुण्डलनिष्ककण्ठ ।
वक्त्रोल्लसत्स्मितसुधां हरिराबभाषे

tāṃ rūpiṇīṃ śrīyamananyagatiṃ nirīkṣya |
yā līlayā dhṛtatanoranurūparūpā |
prītaḥ smayannalakakuṇḍalaniṣkakaṇṭha |
vaktrollasatsmitasudhāṃ harirābabhāṣe

राजपुत्रीप्सिता भूपैर्लोकपालविभूतिभिः ।
महानुभावैः श्रीमद्भी रूपौदार्यबलोर्जितैः

rājaputrīpsitā bhūpairlokapālavibhūtibhiḥ |
mahānubhāvaiḥ śrīmadbhī rūpaudāryabalorjitaiḥ

तान्प्राप्तानर्थिनो हित्वा चैद्यादीन्स्मरदुर्मदान् ।
दत्ता भ्रात्रा स्वपित्रा च कस्मान्नो ववृषेऽसमान्

tānprāptānarthino hitvā caidyādīnsmaradurmadān |
dattā bhrātrā svapitrā ca kasmānno vavṛṣe'samān

राजभ्यो बिभ्यतः सुभ्रु समुद्रं शरणं गतान् ।
बलवद्भिः कृतद्वेषान्प्रायस्त्यक्तनृपासनान्

rājabhyo bibhyataḥ subhru samudraṃ śaraṇaṃ gatān |
balavadbhiḥ kṛtadveṣānprāyastyaktanṛpāsanān

अस्पष्टवर्त्मनाम्पुंसामलोकपथमीयुषाम् ।
आस्थिताः पदवीं सुभ्रु प्रायः सीदन्ति योषितः

aspaṣṭavartmanāmpuṃsāmalokapathamīyuṣām |
āsthitāḥ padavīṃ subhru prāyaḥ sīdanti yoṣitaḥ

निष्किञ्चना वयं शश्वन्निष्किञ्चनजनप्रियाः ।
तस्मात्प्रायेण न ह्याढ्या मां भजन्ति सुमध्यमे

niṣkiñcanā vayaṃ śaśvanniṣkiñcanajanapriyāḥ |
tasmātprāyeṇa na hyāḍhyā māṃ bhajanti sumadhyame

ययोरात्मसमं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर्भवः ।
तयोर्विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयोः क्वचित्

yayorātmasamaṃ vittaṃ janmaiśvaryākṛtirbhavaḥ |
tayorvivāho maitrī ca nottamādhamayoḥ kvacit

वैदर्भ्येतदविज्ञाय त्वया दीर्घसमीक्षया ।
वृता वयं गुणैर्हीना भिक्षुभिः श्लाघिता मुधा

vaidarbhyetadavijñāya tvayā dīrghasamīkṣayā |
vṛtā vayaṃ guṇairhīnā bhikṣubhiḥ ślāghitā mudhā

अथात्मनोऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम् ।
येन त्वमाशिषः सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे

athātmano'nurūpaṃ vai bhajasva kṣatriyarṣabham |
yena tvamāśiṣaḥ satyā ihāmutra ca lapsyase

चैद्यशाल्वजरासन्ध दन्तवक्त्रादयो नृपाः ।
मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रजः

caidyaśālvajarāsandha dantavaktrādayo nṛpāḥ |
mama dviṣanti vāmoru rukmī cāpi tavāgrajaḥ

तेषां वीर्यमदान्धानां दृप्तानां स्मयनुत्तये ।
आनितासि मया भद्रे तेजोपहरता सताम्

teṣāṃ vīryamadāndhānāṃ dṛptānāṃ smayanuttaye |
ānitāsi mayā bhadre tejopaharatā satām

उदासीना वयं नूनं न स्त्र्यपत्यार्थकामुकाः ।
आत्मलब्ध्यास्महे पूर्णा गेहयोर्ज्योतिरक्रियाः

udāsīnā vayaṃ nūnaṃ na stryapatyārthakāmukāḥ |
ātmalabdhyāsmahe pūrṇā gehayorjyotirakriyāḥ

एतावदुक्त्वा भगवानात्मानं वल्लभामिव ।
मन्यमानामविश्लेषात्तद्दर्पघ्न उपारमत्

etāvaduktvā bhagavānātmānaṃ vallabhāmiva |
manyamānāmaviśleṣāttaddarpaghna upāramat

इति त्रिलोकेशपतेस्तदात्मनः प्रियस्य देव्यश्रुतपूर्वमप्रियम् ।
आश्रुत्य भीता हृदि जातवेपथुश्चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह

iti trilokeśapatestadātmanaḥ priyasya devyaśrutapūrvamapriyam |
āśrutya bhītā hṛdi jātavepathuścintāṃ durantāṃ rudatī jagāma ha

पदा सुजातेन नखारुणश्रिया भुवं लिखन्त्यश्रुभिरञ्जनासितैः ।
आसिञ्चती कुङ्कुमरूषितौ स्तनौ तस्थावधोमुख्यतिदुःखरुद्धवाक्

padā sujātena nakhāruṇaśriyā bhuvaṃ likhantyaśrubhirañjanāsitaiḥ |
āsiñcatī kuṅkumarūṣitau stanau tasthāvadhomukhyatiduḥkharuddhavāk

तस्याः सुदुःखभयशोकविनष्टबुद्धेर् ।
हस्ताच्छ्लथद्वलयतो व्यजनं पपात ।
देहश्च विक्लवधियः सहसैव मुह्यन् ।
रम्भेव वायुविहतो प्रविकीर्य केशान्

tasyāḥ suduḥkhabhayaśokavinaṣṭabuddher |
hastācchlathadvalayato vyajanaṃ papāta |
dehaśca viklavadhiyaḥ sahasaiva muhyan |
rambheva vāyuvihato pravikīrya keśān

तद्दृष्ट्वा भगवान्कृष्णः प्रियायाः प्रेमबन्धनम् ।
हास्यप्रौढिमजानन्त्याः करुणः सोऽन्वकम्पत

taddṛṣṭvā bhagavānkṛṣṇaḥ priyāyāḥ premabandhanam |
hāsyaprauḍhimajānantyāḥ karuṇaḥ so'nvakampata

पर्यङ्कादवरुह्याशु तामुत्थाप्य चतुर्भुजः ।
केशान्समुह्य तद्वक्त्रं प्रामृजत्पद्मपाणिना

paryaṅkādavaruhyāśu tāmutthāpya caturbhujaḥ |
keśānsamuhya tadvaktraṃ prāmṛjatpadmapāṇinā

प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा ।
आश्लिष्य बाहुना राजननन्यविषयां सतीम्

pramṛjyāśrukale netre stanau copahatau śucā |
āśliṣya bāhunā rājanananyaviṣayāṃ satīm

सान्त्वयामास सान्त्वज्ञः कृपया कृपणां प्रभुः ।
हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गतिः

sāntvayāmāsa sāntvajñaḥ kṛpayā kṛpaṇāṃ prabhuḥ |
hāsyaprauḍhibhramaccittāmatadarhāṃ satāṃ gatiḥ

मा मा वैदर्भ्यसूयेथा जाने त्वां मत्परायणाम् ।
त्वद्वचः श्रोतुकामेन क्ष्वेल्याचरितमङ्गने

mā mā vaidarbhyasūyethā jāne tvāṃ matparāyaṇām |
tvadvacaḥ śrotukāmena kṣvelyācaritamaṅgane

मुखं च प्रेमसंरम्भ स्फुरिताधरमीक्षितुम् ।
कटाक्षेपारुणापाङ्गं सुन्दरभ्रुकुटीतटम्

mukhaṃ ca premasaṃrambha sphuritādharamīkṣitum |
kaṭākṣepāruṇāpāṅgaṃ sundarabhrukuṭītaṭam

अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम् ।
यन्नर्मैरीयते यामः प्रियया भीरु भामिनि

ayaṃ hi paramo lābho gṛheṣu gṛhamedhinām |
yannarmairīyate yāmaḥ priyayā bhīru bhāmini

सैवं भगवता राजन्वैदर्भी परिसान्त्विता ।
ज्ञात्वा तत्परिहासोक्तिं प्रियत्यागभयं जहौ

saivaṃ bhagavatā rājanvaidarbhī parisāntvitā |
jñātvā tatparihāsoktiṃ priyatyāgabhayaṃ jahau

बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्मुखम् ।
सव्रीडहासरुचिर स्निग्धापाङ्गेन भारत

babhāṣa ṛṣabhaṃ puṃsāṃ vīkṣantī bhagavanmukham |
savrīḍahāsarucira snigdhāpāṅgena bhārata

नन्वेवमेतदरविन्दविलोचनाह यद्वै भवान्भगवतोऽसदृशी विभूम्नः ।
क्व स्वे महिम्न्यभिरतो भगवांस्त्र्यधीशः क्वाहं गुणप्रकृतिरज्ञगृहीतपादा

nanvevametadaravindavilocanāha yadvai bhavānbhagavato'sadṛśī vibhūmnaḥ |
kva sve mahimnyabhirato bhagavāṃstryadhīśaḥ kvāhaṃ guṇaprakṛtirajñagṛhītapādā

सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः ।
शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा ।
नित्यं कदिन्द्रियगणैः कृतविग्रहस्त्वं ।
त्वत्सेवकैर्नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम्

satyaṃ bhayādiva guṇebhya urukramāntaḥ |
śete samudra upalambhanamātra ātmā |
nityaṃ kadindriyagaṇaiḥ kṛtavigrahastvaṃ |
tvatsevakairnṛpapadaṃ vidhutaṃ tamo'ndham

त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां ।
वर्त्मास्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम् ।
यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य ।
भूमंस्तवेहितमथो अनु ये भवन्तम्

tvatpādapadmamakarandajuṣāṃ munīnāṃ |
vartmāsphuṭaṃ nṛpaśubhirnanu durvibhāvyam |
yasmādalaukikamivehitamīśvarasya |
bhūmaṃstavehitamatho anu ye bhavantam

निष्किञ्चनो ननु भवान्न यतोऽस्ति किञ्चिद् ।
यस्मै बलिं बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्याः ।
न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तकमाढ्यतान्धाः ।
प्रेष्ठो भवान्बलिभुजामपि तेऽपि तुभ्यम्

niṣkiñcano nanu bhavānna yato'sti kiñcid |
yasmai baliṃ balibhujo'pi harantyajādyāḥ |
na tvā vidantyasutṛpo'ntakamāḍhyatāndhāḥ |
preṣṭho bhavānbalibhujāmapi te'pi tubhyam

त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मा ।
यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् ।
तेषां विभो समुचितो भवतः समाजः ।
पुंसः स्त्रियाश्च रतयोः सुखदुःखिनोर्न

tvaṃ vai samastapuruṣārthamayaḥ phalātmā |
yadvāñchayā sumatayo visṛjanti kṛtsnam |
teṣāṃ vibho samucito bhavataḥ samājaḥ |
puṃsaḥ striyāśca ratayoḥ sukhaduḥkhinorna

त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव ।
आत्मात्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि ।
हित्वा भवद्भ्रुव उदीरितकालवेग ।
ध्वस्ताशिषोऽब्जभवनाकपतीन्कुतोऽन्ये

tvaṃ nyastadaṇḍamunibhirgaditānubhāva |
ātmātmadaśca jagatāmiti me vṛto'si |
hitvā bhavadbhruva udīritakālavega |
dhvastāśiṣo'bjabhavanākapatīnkuto'nye

जाड्यं वचस्तव गदाग्रज यस्तु भूपान् ।
विद्राव्य शार्ङ्गनिनदेन जहर्थ मां त्वम् ।
सिंहो यथा स्वबलिमीश पशून्स्वभागं ।
तेभ्यो भयाद्यदुदधिं शरणं प्रपन्नः

jāḍyaṃ vacastava gadāgraja yastu bhūpān |
vidrāvya śārṅganinadena jahartha māṃ tvam |
siṃho yathā svabalimīśa paśūnsvabhāgaṃ |
tebhyo bhayādyadudadhiṃ śaraṇaṃ prapannaḥ

यद्वाञ्छया नृपशिखामणयोऽङ्गवैन्य ।
जायन्तनाहुषगयादय ऐक्यपत्यम् ।
राज्यं विसृज्य विविशुर्वनमम्बुजाक्ष ।
सीदन्ति तेऽनुपदवीं त इहास्थिताः किम्

yadvāñchayā nṛpaśikhāmaṇayo'ṅgavainya |
jāyantanāhuṣagayādaya aikyapatyam |
rājyaṃ visṛjya viviśurvanamambujākṣa |
sīdanti te'nupadavīṃ ta ihāsthitāḥ kim

कान्यं श्रयेत तव पादसरोजगन्धम् ।
आघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम् ।
लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य ।
मर्त्या सदोरुभयमर्थविवीतदृष्टिः

kānyaṃ śrayeta tava pādasarojagandham |
āghrāya sanmukharitaṃ janatāpavargam |
lakṣmyālayaṃ tvavigaṇayya guṇālayasya |
martyā sadorubhayamarthavivītadṛṣṭiḥ

तं त्वानुरूपमभजं जगतामधीशम् ।
आत्मानमत्र च परत्र च कामपूरम् ।
स्यान्मे तवाङ्घ्रिररणं सृतिभिर्भ्रमन्त्या ।
यो वै भजन्तमुपयात्यनृतापवर्गः

taṃ tvānurūpamabhajaṃ jagatāmadhīśam |
ātmānamatra ca paratra ca kāmapūram |
syānme tavāṅghriraraṇaṃ sṛtibhirbhramantyā |
yo vai bhajantamupayātyanṛtāpavargaḥ

तस्याः स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः ।
स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वविडालभृत्याः ।
यत्कर्णमूलमरिकर्षण नोपयायाद् ।
युष्मत्कथा मृडविरिञ्चसभासु गीता

tasyāḥ syuracyuta nṛpā bhavatopadiṣṭāḥ |
strīṇāṃ gṛheṣu kharagośvaviḍālabhṛtyāḥ |
yatkarṇamūlamarikarṣaṇa nopayāyād |
yuṣmatkathā mṛḍaviriñcasabhāsu gītā

त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्तर् ।
मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम् ।
जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा ।
या ते पदाब्जमकरन्दमजिघ्रती स्त्री

tvakśmaśruromanakhakeśapinaddhamantar |
māṃsāsthiraktakṛmiviṭkaphapittavātam |
jīvacchavaṃ bhajati kāntamatirvimūḍhā |
yā te padābjamakarandamajighratī strī

अस्त्वम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग ।
आत्मन्रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टेः ।
यर्ह्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो ।
मामीक्षसे तदु ह नः परमानुकम्पा

astvambujākṣa mama te caraṇānurāga |
ātmanratasya mayi cānatiriktadṛṣṭeḥ |
yarhyasya vṛddhaya upāttarajo'timātro |
māmīkṣase tadu ha naḥ paramānukampā

नैवालीकमहं मन्ये वचस्ते मधुसूदन ।
अम्बाया एव हि प्रायः कन्यायाः स्याद्रतिः क्वचित्

naivālīkamahaṃ manye vacaste madhusūdana |
ambāyā eva hi prāyaḥ kanyāyāḥ syādratiḥ kvacit

व्यूढायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम् ।
बुधोऽसतीं न बिभृयात्तां बिभ्रदुभयच्युतः

vyūḍhāyāścāpi puṃścalyā mano'bhyeti navaṃ navam |
budho'satīṃ na bibhṛyāttāṃ bibhradubhayacyutaḥ

साध्व्येतच्छ्रोतुकामैस्त्वं राजपुत्री प्रलम्भिता ।
मयोदितं यदन्वात्थ सर्वं तत्सत्यमेव हि

sādhvyetacchrotukāmaistvaṃ rājaputrī pralambhitā |
mayoditaṃ yadanvāttha sarvaṃ tatsatyameva hi

यान्यान्कामयसे कामान्मय्यकामाय भामिनि ।
सन्ति ह्येकान्तभक्तायास्तव कल्याणि नित्यद

yānyānkāmayase kāmānmayyakāmāya bhāmini |
santi hyekāntabhaktāyāstava kalyāṇi nityada

उपलब्धं पतिप्रेम पातिव्रत्यं च तेऽनघे ।
यद्वाक्यैश्चाल्यमानाया न धीर्मय्यपकर्षिता

upalabdhaṃ patiprema pātivratyaṃ ca te'naghe |
yadvākyaiścālyamānāyā na dhīrmayyapakarṣitā

ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रतचर्यया ।
कामात्मानोऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया

ye māṃ bhajanti dāmpatye tapasā vratacaryayā |
kāmātmāno'pavargeśaṃ mohitā mama māyayā

मां प्राप्य मानिन्यपवर्गसम्पदं ।
वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्पतिम् ।
ते मन्दभागा निरयेऽपि ये नृणां ।
मात्रात्मकत्वात्निरयः सुसङ्गमः

māṃ prāpya māninyapavargasampadaṃ |
vāñchanti ye sampada eva tatpatim |
te mandabhāgā niraye'pi ye nṛṇāṃ |
mātrātmakatvātnirayaḥ susaṅgamaḥ

दिष्ट्या गृहेश्वर्यसकृन्मयि त्वया कृतानुवृत्तिर्भवमोचनी खलैः ।
सुदुष्करासौ सुतरां दुराशिषो ह्यसुंभराया निकृतिं जुषः स्त्रियाः

diṣṭyā gṛheśvaryasakṛnmayi tvayā kṛtānuvṛttirbhavamocanī khalaiḥ |
suduṣkarāsau sutarāṃ durāśiṣo hyasuṃbharāyā nikṛtiṃ juṣaḥ striyāḥ

न त्वादृशीम्प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु ।
पश्यामि मानिनि यया स्वविवाहकाले ।
प्राप्तान्नृपान्न विगणय्य रहोहरो मे ।
प्रस्थापितो द्विज उपश्रुतसत्कथस्य

na tvādṛśīmpraṇayinīṃ gṛhiṇīṃ gṛheṣu |
paśyāmi mānini yayā svavivāhakāle |
prāptānnṛpānna vigaṇayya rahoharo me |
prasthāpito dvija upaśrutasatkathasya

भ्रातुर्विरूपकरणं युधि निर्जितस्य ।
प्रोद्वाहपर्वणि च तद्वधमक्षगोष्ठ्याम् ।
दुःखं समुत्थमसहोऽस्मदयोगभीत्या ।
नैवाब्रवीः किमपि तेन वयं जितास्ते

bhrāturvirūpakaraṇaṃ yudhi nirjitasya |
prodvāhaparvaṇi ca tadvadhamakṣagoṣṭhyām |
duḥkhaṃ samutthamasaho'smadayogabhītyā |
naivābravīḥ kimapi tena vayaṃ jitāste

दूतस्त्वयात्मलभने सुविविक्तमन्त्रः ।
प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यमेतत् ।
मत्वा जिहास इदं अङ्गमनन्ययोग्यं ।
तिष्ठेत तत्त्वयि वयं प्रतिनन्दयामः

dūtastvayātmalabhane suviviktamantraḥ |
prasthāpito mayi cirāyati śūnyametat |
matvā jihāsa idaṃ aṅgamananyayogyaṃ |
tiṣṭheta tattvayi vayaṃ pratinandayāmaḥ

एवं सौरतसंलापैर्भगवान्जगदीश्वरः ।
स्वरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्बयन्

evaṃ sauratasaṃlāpairbhagavānjagadīśvaraḥ |
svarato ramayā reme naralokaṃ viḍambayan

तथान्यासामपि विभुर्गृहेषु गृहवानिव ।
आस्थितो गृहमेधीयान्धर्मांल्लोकगुरुर्हरिः

tathānyāsāmapi vibhurgṛheṣu gṛhavāniva |
āsthito gṛhamedhīyāndharmāṃllokagururhariḥ