अध्याय 59: नरकासुर वध और पारिजात का आगमन

यथा हतो भगवता भौमो येने च ताः स्त्रियः ।
निरुद्धा एतदाचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्गधन्वनः

yathā hato bhagavatā bhaumo yene ca tāḥ striyaḥ |
niruddhā etadācakṣva vikramaṃ śārṅgadhanvanaḥ

इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना ।
हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् ।
सभार्यो गरुडारूढः प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ

indreṇa hṛtachatreṇa hṛtakuṇḍalabandhunā |
hṛtāmarādristhānena jñāpito bhaumaceṣṭitam |
sabhāryo garuḍārūḍhaḥ prāgjyotiṣapuraṃ yayau

गिरिदुर्गैः शस्त्रदुर्गैः जलाग्न्यनिलदुर्गमम् ।
मुरपाशायुतैर्घोरैः दृढैः सर्वत आवृतम्

giridurgaiḥ śastradurgaiḥ jalāgnyaniladurgamam |
murapāśāyutairghoraiḥ dṛḍhaiḥ sarvata āvṛtam

गदया निर्बिभेदाद्रीन् शस्त्रदुर्गाणि सायकैः ।
चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुरपाशांस्तथासिना

gadayā nirbibhedādrīn śastradurgāṇi sāyakaiḥ |
cakreṇāgniṃ jalaṃ vāyuṃ murapāśāṃstathāsinā

शङ्खनादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् ।
प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधरः

śaṅkhanādena yantrāṇi hṛdayāni manasvinām |
prākāraṃ gadayā gurvyā nirbibheda gadādharaḥ

पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनिभीषणम् ।
मुरः शयान उत्तस्थौ दैत्यः पञ्चशिरा जलात्

pāñcajanyadhvaniṃ śrutvā yugāntaśanibhīṣaṇam |
muraḥ śayāna uttasthau daityaḥ pañcaśirā jalāt

त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणो
युगान्तसूर्यानलरोचिरुल्बणः ।
ग्रसंस्त्रिलोकीमिव पञ्चभिर्मुखैः
अभ्यद्रवत्तार्क्ष्यसुतं यथोरगः

triśūlamudyamya sudurnirīkṣaṇo
yugāntasūryānalarocirulbaṇaḥ |
grasaṃstrilokīmiva pañcabhirmukhaiḥ
abhyadravattārkṣyasutaṃ yathoragaḥ

आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते
निरस्य वक्त्रैर्व्यनदत् स पञ्चभिः ।
स रोदसी सर्वदिशोऽन्तरं महान्
आपूरयन् अण्डकटाहमावृणोत्

āvidhya śūlaṃ tarasā garutmate
nirasya vaktrairvyanadat sa pañcabhiḥ |
sa rodasī sarvadiśo'ntaraṃ mahān
āpūrayan aṇḍakaṭāhamāvṛṇot

तदापतद् वै त्रिशिखं गरुत्मते
हरिः शराभ्यां अभिनत्त्रिधौजसा ।
मुखेषु तं चापि शरैरताडयत्
तस्मै गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत

tadāpatad vai triśikhaṃ garutmate
hariḥ śarābhyāṃ abhinattridhaujasā |
mukheṣu taṃ cāpi śarairatāḍayat
tasmai gadāṃ so'pi ruṣā vyamuñcata

तामापतन्तीं गदया गदां मृधे
गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा ।
उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजितः
शिरांसि चक्रेण जहार लीलया

tāmāpatantīṃ gadayā gadāṃ mṛdhe
gadāgrajo nirbibhide sahasradhā |
udyamya bāhūnabhidhāvato'jitaḥ
śirāṃsi cakreṇa jahāra līlayā

व्यसुः पपाताम्भसि कृत्तशीर्षो
निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा ।
तस्यात्मजाः सप्त पितुर्वधातुराः
प्रतिक्रियामर्षजुषः समुद्यताः

vyasuḥ papātāmbhasi kṛttaśīrṣo
nikṛttaśṛṅgo'dririvendratejasā |
tasyātmajāḥ sapta piturvadhāturāḥ
pratikriyāmarṣajuṣaḥ samudyatāḥ

ताम्रोऽन्तरिक्षः श्रवणो विभावसुः
वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तमः ।
पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे
भौमप्रयुक्ता निरग धृतायुधाः

tāmro'ntarikṣaḥ śravaṇo vibhāvasuḥ
vasurnabhasvānaruṇaśca saptamaḥ |
pīṭhaṃ puraskṛtya camūpatiṃ mṛdhe
bhaumaprayuktā niraga dhṛtāyudhāḥ

प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदाः
शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणाः ।
तच्छस्त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणैः
अमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह

prāyuñjatāsādya śarānasīn gadāḥ
śaktyṛṣṭiśūlānyajite ruṣolbaṇāḥ |
tacchastrakūṭaṃ bhagavān svamārgaṇaiḥ
amoghavīryastilaśaścakarta ha

तान्पीठमुख्याननयद् यमक्षयं
निकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्घ्रिवर्मणः ।
स्वानीकपानच्युतचक्रसायकैः
तथा निरस्तान् नरको धरासुतः

tānpīṭhamukhyānanayad yamakṣayaṃ
nikṛttaśīrṣorubhujāṅghrivarmaṇaḥ |
svānīkapānacyutacakrasāyakaiḥ
tathā nirastān narako dharāsutaḥ

निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदैः
गजैः पयोधिप्रभवैर्निराक्रमात् ।
दृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितं
सूर्योपरिष्टात् सतडिद्घनं यथा ।
कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं
योधाश्च सर्वे युगपत् च विव्यधुः

nirīkṣya durmarṣaṇa āsravanmadaiḥ
gajaiḥ payodhiprabhavairnirākramāt |
dṛṣṭvā sabhāryaṃ garuḍopari sthitaṃ
sūryopariṣṭāt sataḍidghanaṃ yathā |
kṛṣṇaṃ sa tasmai vyasṛjacchataghnīṃ
yodhāśca sarve yugapat ca vivyadhuḥ

तद्भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजो
विचित्रवाजैर्निशितैः शिलीमुखैः ।
निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहं
चकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम्

tadbhaumasainyaṃ bhagavān gadāgrajo
vicitravājairniśitaiḥ śilīmukhaiḥ |
nikṛttabāhūruśirodhravigrahaṃ
cakāra tarhyeva hatāśvakuñjaram

यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह ।
हरिस्तान्यच्छिनत् तीक्ष्णैः शरैरेकैक शस्त्रीभिः

yāni yodhaiḥ prayuktāni śastrāstrāṇi kurūdvaha |
haristānyacchinat tīkṣṇaiḥ śarairekaika śastrībhiḥ

उह्यमानः सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् ।
गुरुत्मता हन्यमानाः तुण्डपक्षनखैर्गजाः

uhyamānaḥ suparṇena pakṣābhyāṃ nighnatā gajān |
gurutmatā hanyamānāḥ tuṇḍapakṣanakhairgajāḥ

पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ।
दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं

puramevāviśannārtā narako yudhyayudhyata |
dṛṣṭvā vidrāvitaṃ sainyaṃ garuḍenārditaṃ svakaṃ

तं भौमः प्राहरच्छक्त्या वज्रः प्रतिहतो यतः ।
नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विपः

taṃ bhaumaḥ prāharacchaktyā vajraḥ pratihato yataḥ |
nākampata tayā viddho mālāhata iva dvipaḥ

शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुं आददे वितथोद्यमः ।
तद्विसर्गात् पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरिः ।
अपाहरद् गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना

śūlaṃ bhaumo'cyutaṃ hantuṃ ādade vitathodyamaḥ |
tadvisargāt pūrvameva narakasya śiro hariḥ |
apāharad gajasthasya cakreṇa kṣuraneminā

सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं
बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलम् ।
हा हेति साध्वित्यृषयः सुरेश्वरा
माल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे

sakuṇḍalaṃ cārukirīṭabhūṣaṇaṃ
babhau pṛthivyāṃ patitaṃ samujjvalam |
hā heti sādhvityṛṣayaḥ sureśvarā
mālyairmukundaṃ vikiranta īḍire

ततश्च भूः कृष्णमुपेत्य कुण्डले ।
प्रतप्तजाम्बूनदरत्नभास्वरे ।
सवैजयन्त्या वनमालयार्पयत्
प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम्

tataśca bhūḥ kṛṣṇamupetya kuṇḍale |
prataptajāmbūnadaratnabhāsvare |
savaijayantyā vanamālayārpayat
prācetasaṃ chatramatho mahāmaṇim

अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् ।
प्राञ्जलिः प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया

astauṣīdatha viśveśaṃ devī devavarārcitam |
prāñjaliḥ praṇatā rājan bhaktipravaṇayā dhiyā

नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ।
भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन्नमोऽस्तु ते

namaste devadeveśa śaṅkhacakragadādhara |
bhaktecchopāttarūpāya paramātmannamo'stu te

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।
नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये

namaḥ paṅkajanābhāya namaḥ paṅkajamāline |
namaḥ paṅkajanetrāya namaste paṅkajāṅghraye

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे ।
पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नमः

namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya viṣṇave |
puruṣāyādibījāya pūrṇabodhāya te namaḥ

अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।
परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते

ajāya janayitre'sya brahmaṇe'nantaśaktaye |
parāvarātman bhūtātman paramātman namo'stu te

त्वं वै सिसृक्षुरज उत्कटं प्रभो
तमो निरोधाय बिभर्ष्यसंवृतः ।
स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते
कालः प्रधानं पुरुषो भवान् परः

tvaṃ vai sisṛkṣuraja utkaṭaṃ prabho
tamo nirodhāya bibharṣyasaṃvṛtaḥ |
sthānāya sattvaṃ jagato jagatpate
kālaḥ pradhānaṃ puruṣo bhavān paraḥ

अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो
मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि ।
कर्ता महानित्यखिलं चराचरं
त्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रमः

ahaṃ payo jyotirathānilo nabho
mātrāṇi devā mana indriyāṇi |
kartā mahānityakhilaṃ carācaraṃ
tvayyadvitīye bhagavannayaṃ bhramaḥ

तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं
भीतः प्रपन्नार्तिहरोपसादितः ।
तत् पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजं
शिरस्यमुष्याखिलकल्मषापहम्

tasyātmajo'yaṃ tava pādapaṅkajaṃ
bhītaḥ prapannārtiharopasāditaḥ |
tat pālayainaṃ kuru hastapaṅkajaṃ
śirasyamuṣyākhilakalmaṣāpaham

इति भूम्यर्थितो वाग्भिः भगवान् भक्तिनम्रया ।
दत्त्वाभयं भौमगृहं प्राविशत् सकलर्द्धिमत्

iti bhūmyarthito vāgbhiḥ bhagavān bhaktinamrayā |
dattvābhayaṃ bhaumagṛhaṃ prāviśat sakalarddhimat

तत्र राजन्यकन्यानां षट्सहस्राधिकायुतम् ।
भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरिः

tatra rājanyakanyānāṃ ṣaṭsahasrādhikāyutam |
bhaumāhṛtānāṃ vikramya rājabhyo dadṛśe hariḥ

तं प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नरवर्यं विमोहिताः ।
मनसा वव्रिरेऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम्

taṃ praviṣṭaṃ striyo vīkṣya naravaryaṃ vimohitāḥ |
manasā vavrire'bhīṣṭaṃ patiṃ daivopasāditam

भूयात् पतिरयं मह्यं धाता तदनुमोदताम् ।
इति सर्वाः पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधुः

bhūyāt patirayaṃ mahyaṃ dhātā tadanumodatām |
iti sarvāḥ pṛthak kṛṣṇe bhāvena hṛdayaṃ dadhuḥ

ताः प्राहिणोद् द्वारवतीं सुमृष्टविरजोऽम्बराः ।
नरयानैर्महाकोशान् रथाश्वान् द्रविणं महत्

tāḥ prāhiṇod dvāravatīṃ sumṛṣṭavirajo'mbarāḥ |
narayānairmahākośān rathāśvān draviṇaṃ mahat

ऐरावतकुलेभांश्च चतुर्दन्तांस्तरस्विनः ।
पाण्डुरांश्च चतुःषष्टिं प्रेरयामास केशवः

airāvatakulebhāṃśca caturdantāṃstarasvinaḥ |
pāṇḍurāṃśca catuḥṣaṣṭiṃ prerayāmāsa keśavaḥ

गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले ।
पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण सहेन्द्र्याण्या च सप्रियः

gatvā surendrabhavanaṃ dattvādityai ca kuṇḍale |
pūjitastridaśendreṇa sahendryāṇyā ca sapriyaḥ

चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारीजातं गरुत्मति ।
आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत् पुरम्

codito bhāryayotpāṭya pārījātaṃ garutmati |
āropya sendrān vibudhān nirjityopānayat puram

स्थापितः सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभनः ।
अन्वगुर्भ्रमराः स्वर्गात् तद् गन्धासवलम्पटाः

sthāpitaḥ satyabhāmāyā gṛhodyānopaśobhanaḥ |
anvagurbhramarāḥ svargāt tad gandhāsavalampaṭāḥ

ययाच आनम्य किरीटकोटिभिः
पादौ स्पृशन् अच्युतमर्थसाधनम् ।
सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महान्
अहो सुराणां च तमो धिगाढ्यताम्

yayāca ānamya kirīṭakoṭibhiḥ
pādau spṛśan acyutamarthasādhanam |
siddhārtha etena vigṛhyate mahān
aho surāṇāṃ ca tamo dhigāḍhyatām

अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ताः स्त्रियः ।
यथोपयेमे भगवान् तावद् रूपधरोऽव्ययः

atho muhūrta ekasmin nānāgāreṣu tāḥ striyaḥ |
yathopayeme bhagavān tāvad rūpadharo'vyayaḥ

गृहेषु तासामनपाय्यतर्ककृत्
निरस्तसाम्यातिशयेष्ववस्थितः ।
रेमे रमाभिर्निजकामसम्प्लुतो
यथेतरो गार्हकमेधिकांश्चरन्

gṛheṣu tāsāmanapāyyatarkakṛt
nirastasāmyātiśayeṣvavasthitaḥ |
reme ramābhirnijakāmasampluto
yathetaro gārhakamedhikāṃścaran

इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता
ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् ।
भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग
हासावलोकनवसङ्गमजल्पलज्जाः

itthaṃ ramāpatimavāpya patiṃ striyastā
brahmādayo'pi na viduḥ padavīṃ yadīyām |
bhejurmudāviratamedhitayānurāga
hāsāvalokanavasaṅgamajalpalajjāḥ

प्रत्युद्गमासनवरार्हणपदशौच
ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः ।
केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यैः
दासीशता अपि विभोर्विदधुः स्म दास्यम्

pratyudgamāsanavarārhaṇapadaśauca
tāmbūlaviśramaṇavījanagandhamālyaiḥ |
keśaprasāraśayanasnapanopahāryaiḥ
dāsīśatā api vibhorvidadhuḥ sma dāsyam