अध्याय 56: स्यमन्तक मणि, जाम्बवती और सत्यभामा

सत्राजितः स्वतनयां कृष्णाय कृतकिल्बिषः ।
स्यमन्तकेन मणिना स्वयमुद्यम्य दत्तवान्

satrājitaḥ svatanayāṃ kṛṣṇāya kṛtakilbiṣaḥ |
syamantakena maṇinā svayamudyamya dattavān

सत्राजितः किमकरोद्ब्रह्मन्कृष्णस्य किल्बिषः ।
स्यमन्तकः कुतस्तस्य कस्माद्दत्ता सुता हरेः

satrājitaḥ kimakarodbrahmankṛṣṇasya kilbiṣaḥ |
syamantakaḥ kutastasya kasmāddattā sutā hareḥ

आसीत्सत्राजितः सूर्यो भक्तस्य परमः सखा ।
प्रीतस्तस्मै मणिं प्रादात्स च तुष्टः स्यमन्तकम्

āsītsatrājitaḥ sūryo bhaktasya paramaḥ sakhā |
prītastasmai maṇiṃ prādātsa ca tuṣṭaḥ syamantakam

स तं बिभ्रन्मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः ।
प्रविष्टो द्वारकां राजन्तेजसा नोपलक्षितः

sa taṃ bibhranmaṇiṃ kaṇṭhe bhrājamāno yathā raviḥ |
praviṣṭo dvārakāṃ rājantejasā nopalakṣitaḥ

तं विलोक्य जना दूरात्तेजसा मुष्टदृष्टयः ।
दीव्यतेऽक्षैर्भगवते शशंसुः सूर्यशङ्किताः

taṃ vilokya janā dūrāttejasā muṣṭadṛṣṭayaḥ |
dīvyate'kṣairbhagavate śaśaṃsuḥ sūryaśaṅkitāḥ

नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर ।
दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन

nārāyaṇa namaste'stu śaṅkhacakragadādhara |
dāmodarāravindākṣa govinda yadunandana

एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर्जगत्पते ।
मुष्णन्गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षूंषि तिग्मगुः

eṣa āyāti savitā tvāṃ didṛkṣurjagatpate |
muṣṇangabhasticakreṇa nṛṇāṃ cakṣūṃṣi tigmaguḥ

नन्वन्विच्छन्ति ते मार्गं त्रिलोक्यां विबुधर्षभाः ।
ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्यजः प्रभो

nanvanvicchanti te mārgaṃ trilokyāṃ vibudharṣabhāḥ |
jñātvādya gūḍhaṃ yaduṣu draṣṭuṃ tvāṃ yātyajaḥ prabho

निशम्य बालवचनं प्रहस्याम्बुजलोचनः ।
प्राह नासौ रविर्देवः सत्राजिन्मणिना ज्वलन्

niśamya bālavacanaṃ prahasyāmbujalocanaḥ |
prāha nāsau ravirdevaḥ satrājinmaṇinā jvalan

सत्राजित्स्वगृहं श्रीमत्कृतकौतुकमङ्गलम् ।
प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर्न्यवेशयत्

satrājitsvagṛhaṃ śrīmatkṛtakautukamaṅgalam |
praviśya devasadane maṇiṃ viprairnyaveśayat

दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो ।
दुर्भिक्षमार्यरिष्टानि सर्पाधिव्याधयोऽशुभाः ।
न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणिः

dine dine svarṇabhārānaṣṭau sa sṛjati prabho |
durbhikṣamāryariṣṭāni sarpādhivyādhayo'śubhāḥ |
na santi māyinastatra yatrāste'bhyarcito maṇiḥ

स याचितो मणिं क्वापि यदुराजाय शौरिणा ।
नैवार्थकामुकः प्रादाद्याच्ञाभङ्गमतर्कयन्

sa yācito maṇiṃ kvāpi yadurājāya śauriṇā |
naivārthakāmukaḥ prādādyācñābhaṅgamatarkayan

तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् ।
प्रसेनो हयमारुह्य मृगायां व्यचरद्वने

tamekadā maṇiṃ kaṇṭhe pratimucya mahāprabham |
praseno hayamāruhya mṛgāyāṃ vyacaradvane

प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केशरी ।
गिरिं विशन्जाम्बवता निहतो मणिमिच्छता

prasenaṃ sahayaṃ hatvā maṇimācchidya keśarī |
giriṃ viśanjāmbavatā nihato maṇimicchatā

सोऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं बिले ।
अपश्यन्भ्रातरं भ्राता सत्राजित्पर्यतप्यत

so'pi cakre kumārasya maṇiṃ krīḍanakaṃ bile |
apaśyanbhrātaraṃ bhrātā satrājitparyatapyata

प्रायः कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गतः ।
भ्राता ममेति तच्छ्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपन्जनाः

prāyaḥ kṛṣṇena nihato maṇigrīvo vanaṃ gataḥ |
bhrātā mameti tacchrutvā karṇe karṇe'japanjanāḥ

भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तमात्मनि ।
मार्ष्टुं प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरैः

bhagavāṃstadupaśrutya duryaśo liptamātmani |
mārṣṭuṃ prasenapadavīmanvapadyata nāgaraiḥ

हतं प्रसेनं अश्वं च वीक्ष्य केशरिणा वने ।
तं चाद्रि पृष्ठे निहतमृक्षेण ददृशुर्जनाः

hataṃ prasenaṃ aśvaṃ ca vīkṣya keśariṇā vane |
taṃ cādri pṛṣṭhe nihatamṛkṣeṇa dadṛśurjanāḥ

ऋक्षराजबिलं भीममन्धेन तमसावृतम् ।
एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहिः प्रजाः

ṛkṣarājabilaṃ bhīmamandhena tamasāvṛtam |
eko viveśa bhagavānavasthāpya bahiḥ prajāḥ

तत्र दृष्ट्वा मणिप्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतम् ।
हर्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽर्भकान्तिके

tatra dṛṣṭvā maṇipreṣṭhaṃ bālakrīḍanakaṃ kṛtam |
hartuṃ kṛtamatistasminnavatasthe'rbhakāntike

तमपूर्वं नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत् ।
तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवत्क्रुद्धो जाम्बवान्बलिनां वरः

tamapūrvaṃ naraṃ dṛṣṭvā dhātrī cukrośa bhītavat |
tacchrutvābhyadravatkruddho jāmbavānbalināṃ varaḥ

स वै भगवता तेन युयुधे स्वामिनाऽऽत्मनः ।
पुरुषं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाववित्

sa vai bhagavatā tena yuyudhe svāminā''tmanaḥ |
puruṣaṃ prākṛtaṃ matvā kupito nānubhāvavit

द्वन्द्वयुद्धं सुतुमुलमुभयोर्विजिगीषतोः ।
आयुधाश्मद्रुमैर्दोर्भिः क्रव्यार्थे श्येनयोरिव

dvandvayuddhaṃ sutumulamubhayorvijigīṣatoḥ |
āyudhāśmadrumairdorbhiḥ kravyārthe śyenayoriva

आसीत्तदष्टाविंशाहमितरेतरमुष्टिभिः ।
वज्रनिष्पेषपरुषैरविश्रममहर्निशम्

āsīttadaṣṭāviṃśāhamitaretaramuṣṭibhiḥ |
vajraniṣpeṣaparuṣairaviśramamaharniśam

कृष्णमुष्टिविनिष्पात निष्पिष्टाङ्गोरु बन्धनः ।
क्षीणसत्त्वः स्विन्नगात्रस्तमाहातीव विस्मितः

kṛṣṇamuṣṭiviniṣpāta niṣpiṣṭāṅgoru bandhanaḥ |
kṣīṇasattvaḥ svinnagātrastamāhātīva vismitaḥ

जाने त्वां सर्वभूतानां प्राण ओजः सहो बलम् ।
विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम्

jāne tvāṃ sarvabhūtānāṃ prāṇa ojaḥ saho balam |
viṣṇuṃ purāṇapuruṣaṃ prabhaviṣṇumadhīśvaram

त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा सृष्टानामपि यच्च सत् ।
कालः कलयतामीशः पर आत्मा तथात्मनाम्

tvaṃ hi viśvasṛjāṃ sraṣṭā sṛṣṭānāmapi yacca sat |
kālaḥ kalayatāmīśaḥ para ātmā tathātmanām

यस्येषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षैर् ।
वर्त्मादिशत्क्षुभितनक्रतिमिङ्गलोऽब्धिः ।
सेतुः कृतः स्वयश उज्ज्वलिता च लङ्का ।
रक्षःशिरांसि भुवि पेतुरिषुक्षतानि

yasyeṣadutkalitaroṣakaṭākṣamokṣair |
vartmādiśatkṣubhitanakratimiṅgalo'bdhiḥ |
setuḥ kṛtaḥ svayaśa ujjvalitā ca laṅkā |
rakṣaḥśirāṃsi bhuvi peturiṣukṣatāni

इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतः ।
व्याजहार महाराज भगवान्देवकीसुतः

iti vijñātavijñānamṛkṣarājānamacyutaḥ |
vyājahāra mahārāja bhagavāndevakīsutaḥ

अभिमृश्यारविन्दाक्षः पाणिना शंकरेण तम् ।
कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा

abhimṛśyāravindākṣaḥ pāṇinā śaṃkareṇa tam |
kṛpayā parayā bhaktaṃ meghagambhīrayā girā

मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते बिलम् ।
मिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना

maṇihetoriha prāptā vayamṛkṣapate bilam |
mithyābhiśāpaṃ pramṛjannātmano maṇināmunā

इत्युक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा ।
अर्हणार्थं स मणिना कृष्णायोपजहार ह

ityuktaḥ svāṃ duhitaraṃ kanyāṃ jāmbavatīṃ mudā |
arhaṇārthaṃ sa maṇinā kṛṣṇāyopajahāra ha

अदृष्ट्वा निर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य बिलं जनाः ।
प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्वपुरं ययुः

adṛṣṭvā nirgamaṃ śaureḥ praviṣṭasya bilaṃ janāḥ |
pratīkṣya dvādaśāhāni duḥkhitāḥ svapuraṃ yayuḥ

निशम्य देवकी देवी रुक्मिण्यानकदुन्दुभिः ।
सुहृदो ज्ञातयोऽशोचन्बिलात्कृष्णमनिर्गतम्

niśamya devakī devī rukmiṇyānakadundubhiḥ |
suhṛdo jñātayo'śocanbilātkṛṣṇamanirgatam

सत्राजितं शपन्तस्ते दुःखिता द्वारकौकसः ।
उपतस्थुश्चन्द्र भागां दुर्गां कृष्णोपलब्धये

satrājitaṃ śapantaste duḥkhitā dvārakaukasaḥ |
upatasthuścandra bhāgāṃ durgāṃ kṛṣṇopalabdhaye

तेषां तु देव्युपस्थानात्प्रत्यादिष्टाशिषा स च ।
प्रादुर्बभूव सिद्धार्थः सदारो हर्षयन्हरिः

teṣāṃ tu devyupasthānātpratyādiṣṭāśiṣā sa ca |
prādurbabhūva siddhārthaḥ sadāro harṣayanhariḥ

उपलभ्य हृषीकेशं मृतं पुनरिवागतम् ।
सह पत्न्या मणिग्रीवं सर्वे जातमहोत्सवाः

upalabhya hṛṣīkeśaṃ mṛtaṃ punarivāgatam |
saha patnyā maṇigrīvaṃ sarve jātamahotsavāḥ

सत्राजितं समाहूय सभायां राजसन्निधौ ।
प्राप्तिं चाख्याय भगवान्मणिं तस्मै न्यवेदयत्

satrājitaṃ samāhūya sabhāyāṃ rājasannidhau |
prāptiṃ cākhyāya bhagavānmaṇiṃ tasmai nyavedayat

स चातिव्रीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्मुखस्ततः ।
अनुतप्यमानो भवनमगमत्स्वेन पाप्मना

sa cātivrīḍito ratnaṃ gṛhītvāvāṅmukhastataḥ |
anutapyamāno bhavanamagamatsvena pāpmanā

सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुलः ।
कथं मृजाम्यात्मरजः प्रसीदेद्वाच्युतः कथम्

so'nudhyāyaṃstadevāghaṃ balavadvigrahākulaḥ |
kathaṃ mṛjāmyātmarajaḥ prasīdedvācyutaḥ katham

किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेद्वा जनो यथा ।
अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम्

kiṃ kṛtvā sādhu mahyaṃ syānna śapedvā jano yathā |
adīrghadarśanaṃ kṣudraṃ mūḍhaṃ draviṇalolupam

दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नमेव च ।
उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा

dāsye duhitaraṃ tasmai strīratnaṃ ratnameva ca |
upāyo'yaṃ samīcīnastasya śāntirna cānyathā

एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित्स्वसुतां शुभाम् ।
मणिं च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार ह

evaṃ vyavasito buddhyā satrājitsvasutāṃ śubhām |
maṇiṃ ca svayamudyamya kṛṣṇāyopajahāra ha

तां सत्यभामां भगवानुपयेमे यथाविधि ।
बहुभिर्याचितां शील रूपौदार्यगुणान्विताम्

tāṃ satyabhāmāṃ bhagavānupayeme yathāvidhi |
bahubhiryācitāṃ śīla rūpaudāryaguṇānvitām

भगवानाह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप ।
तवास्तां देवभक्तस्य वयं च फलभागिनः

bhagavānāha na maṇiṃ pratīcchāmo vayaṃ nṛpa |
tavāstāṃ devabhaktasya vayaṃ ca phalabhāginaḥ