अध्याय 57: सत्राजित वध और अक्रूर के पास मणि

विज्ञातार्थोऽपि गोविन्दो दग्धानाकर्ण्य पाण्डवान्
कुन्तीं च कुल्यकरणे सहरामो ययौ कुरून्

vijñātārtho'pi govindo dagdhānākarṇya pāṇḍavān
kuntīṃ ca kulyakaraṇe saharāmo yayau kurūn

भीष्मं कृपं स विदुरं गान्धारीं द्रोणमेव च
(तुल्यदुःखौ च सङ्गम्य हा कष्टमिति होचतुः)

bhīṣmaṃ kṛpaṃ sa viduraṃ gāndhārīṃ droṇameva ca
(tulyaduḥkhau ca saṅgamya hā kaṣṭamiti hocatuḥ)

अक्रूरकृतवर्माणौ मणिः कस्मान्न गृह्यते

akrūrakṛtavarmāṇau maṇiḥ kasmānna gṛhyate

योऽस्मभ्यं सम्प्रतिश्रुत्य कन्यारत्नं विगर्ह्य नः
कृष्णायादान्न सत्राजित्कस्माद्भ्रातरमन्वियात्

yo'smabhyaṃ sampratiśrutya kanyāratnaṃ vigarhya naḥ
kṛṣṇāyādānna satrājitkasmādbhrātaramanviyāt

शयानमवधील्लोभात्स पापः क्षीणजीवितः

śayānamavadhīllobhātsa pāpaḥ kṣīṇajīvitaḥ

स्त्रीणां विक्रोशमानानां क्रन्दन्तीनामनाथवत्
हत्वा पशून्सौनिकवन्मणिमादाय जग्मिवान्

strīṇāṃ vikrośamānānāṃ krandantīnāmanāthavat
hatvā paśūnsaunikavanmaṇimādāya jagmivān

व्यलपत्तात तातेति हा हतास्मीति मुह्यती

vyalapattāta tāteti hā hatāsmīti muhyatī

तैलद्रोण्यां मृतं प्रास्य जगाम गजसाह्वयम्
कृष्णाय विदितार्थाय तप्ताऽऽचख्यौ पितुर्वधम्

tailadroṇyāṃ mṛtaṃ prāsya jagāma gajasāhvayam
kṛṣṇāya viditārthāya taptā''cakhyau piturvadham

अहो नः परमं कष्टमित्यस्राक्षौ विलेपतुः

aho naḥ paramaṃ kaṣṭamityasrākṣau vilepatuḥ

आगत्य भगवांस्तस्मात्सभार्यः साग्रजः पुरम्
शतधन्वानमारेभे हन्तुं हर्तुं मणिं ततः

āgatya bhagavāṃstasmātsabhāryaḥ sāgrajaḥ puram
śatadhanvānamārebhe hantuṃ hartuṃ maṇiṃ tataḥ

सोऽपि कृतोद्यमं ज्ञात्वा भीतः प्राणपरीप्सया
साहाय्ये कृतवर्माणमयाचत स चाब्रवीत्

so'pi kṛtodyamaṃ jñātvā bhītaḥ prāṇaparīpsayā
sāhāyye kṛtavarmāṇamayācata sa cābravīt

को नु क्षेमाय कल्पेत तयोर्वृजिनमाचरन्

ko nu kṣemāya kalpeta tayorvṛjinamācaran

कंसः सहानुगोऽपीतो यद्द्वेषात्त्याजितः श्रिया
जरासन्धः सप्तदश संयुगाद्विरथो गतः

kaṃsaḥ sahānugo'pīto yaddveṣāttyājitaḥ śriyā
jarāsandhaḥ saptadaśa saṃyugādviratho gataḥ

प्रत्याख्यातः स चाक्रूरं पार्ष्णिग्राहमयाचत
सोऽप्याह को विरुध्येत विद्वानीश्वरयोर्बलम्

pratyākhyātaḥ sa cākrūraṃ pārṣṇigrāhamayācata
so'pyāha ko virudhyeta vidvānīśvarayorbalam

चेष्टां विश्वसृजो यस्य न विदुर्मोहिताजया

ceṣṭāṃ viśvasṛjo yasya na vidurmohitājayā

दधार लीलया बाल उच्छिलीन्ध्रमिवार्भकः

dadhāra līlayā bāla ucchilīndhramivārbhakaḥ

अनन्तायादिभूताय कूटस्थायात्मने नमः

anantāyādibhūtāya kūṭasthāyātmane namaḥ

तस्मिन्न्यस्याश्वमारुह्य शतयोजनगं ययौ

tasminnyasyāśvamāruhya śatayojanagaṃ yayau

अन्वयातां महावेगैरश्वै राजन्गुरुद्रुहम्

anvayātāṃ mahāvegairaśvai rājangurudruham

पद्भ्यामधावत्सन्त्रस्तः कृष्णोऽप्यन्वद्रवद्रुषा

padbhyāmadhāvatsantrastaḥ kṛṣṇo'pyanvadravadruṣā

चक्रेण शिर उत्कृत्य वाससोर्व्यचिनोन्मणिम्

cakreṇa śira utkṛtya vāsasorvyacinonmaṇim

वृथा हतः शतधनुर्मणिस्तत्र न विद्यते

vṛthā hataḥ śatadhanurmaṇistatra na vidyate

कस्मिंश्चित्पुरुषे न्यस्तस्तमन्वेष पुरं व्रज

kasmiṃścitpuruṣe nyastastamanveṣa puraṃ vraja

इत्युक्त्वा मिथिलां राजन्विवेश यदुनन्दनः

ityuktvā mithilāṃ rājanviveśa yadunandanaḥ

अर्हयां आस विधिवदर्हणीयं समर्हणैः

arhayāṃ āsa vidhivadarhaṇīyaṃ samarhaṇaiḥ

मानितः प्रीतियुक्तेन जनकेन महात्मना
ततोऽशिक्षद्गदां काले धार्तराष्ट्रः सुयोधनः

mānitaḥ prītiyuktena janakena mahātmanā
tato'śikṣadgadāṃ kāle dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ

अप्राप्तिं च मणेः प्राह प्रियायाः प्रियकृद्विभुः

aprāptiṃ ca maṇeḥ prāha priyāyāḥ priyakṛdvibhuḥ

साकं सुहृद्भिर्भगवान्या याः स्युः साम्परायिकीः

sākaṃ suhṛdbhirbhagavānyā yāḥ syuḥ sāmparāyikīḥ

व्यूषतुर्भयवित्रस्तौ द्वारकायाः प्रयोजकौ

vyūṣaturbhayavitrastau dvārakāyāḥ prayojakau

अक्रूरे प्रोषितेऽरिष्टान्यासन्वै द्वारकौकसाम्
शारीरा मानसास्तापा मुहुर्दैविकभौतिकाः

akrūre proṣite'riṣṭānyāsanvai dvārakaukasām
śārīrā mānasāstāpā muhurdaivikabhautikāḥ

इत्यङ्गोपदिशन्त्येके विस्मृत्य प्रागुदाहृतम्
मुनिवासनिवासे किं घटेतारिष्टदर्शनम्

ityaṅgopadiśantyeke vismṛtya prāgudāhṛtam
munivāsanivāse kiṃ ghaṭetāriṣṭadarśanam

स्वसुतां गान्दिनीं प्रादात्ततोऽवर्षत्स्म काशिषु

svasutāṃ gāndinīṃ prādāttato'varṣatsma kāśiṣu

देवोऽभिवर्षते तत्र नोपतापा न मारिकाः

devo'bhivarṣate tatra nopatāpā na mārikāḥ

इति मत्वा समानाय्य प्राहाक्रूरं जनार्दनः

iti matvā samānāyya prāhākrūraṃ janārdanaḥ

पूजयित्वाभिभाष्यैनं कथयित्वा प्रियाः कथाः
विज्ञताखिलचित्तज्ञः स्मयमान उवाच ह

pūjayitvābhibhāṣyainaṃ kathayitvā priyāḥ kathāḥ
vijñatākhilacittajñaḥ smayamāna uvāca ha

स्यमन्तको मणिः श्रीमान्विदितः पूर्वमेव नः

syamantako maṇiḥ śrīmānviditaḥ pūrvameva naḥ

सत्राजितोऽनपत्यत्वाद्गृह्णीयुर्दुहितुः सुताः
दायं निनीयापः पिण्डान्विमुच्यर्णं च शेषितम्

satrājito'napatyatvādgṛhṇīyurduhituḥ sutāḥ
dāyaṃ ninīyāpaḥ piṇḍānvimucyarṇaṃ ca śeṣitam

तथापि दुर्धरस्त्वन्यैस्त्वय्यास्तां सुव्रते मणिः
किन्तु मामग्रजः सम्यङ्न प्रत्येति मणिं प्रति

tathāpi durdharastvanyaistvayyāstāṃ suvrate maṇiḥ
kintu māmagrajaḥ samyaṅna pratyeti maṇiṃ prati

अव्युच्छिन्ना मखास्तेऽद्य वर्तन्ते रुक्मवेदयः

avyucchinnā makhāste'dya vartante rukmavedayaḥ

आदाय वाससाच्छन्नः ददौ सूर्यसमप्रभम्

ādāya vāsasācchannaḥ dadau sūryasamaprabham

स्यमन्तकं दर्शयित्वा ज्ञातिभ्यो रज आत्मनः
विमृज्य मणिना भूयस्तस्मै प्रत्यर्पयत्प्रभुः

syamantakaṃ darśayitvā jñātibhyo raja ātmanaḥ
vimṛjya maṇinā bhūyastasmai pratyarpayatprabhuḥ

वीर्याढ्यं वृजिनहरं सुमङ्गलं च
आख्यानं पठति शृणोत्यनुस्मरेद्वा
दुष्कीर्तिं दुरितमपोह्य याति शान्तिम्

vīryāḍhyaṃ vṛjinaharaṃ sumaṅgalaṃ ca
ākhyānaṃ paṭhati śṛṇotyanusmaredvā
duṣkīrtiṃ duritamapohya yāti śāntim