अध्याय 55: प्रद्युम्न का जन्म और शम्बरासुर वध

कामस्तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग् रुद्रमन्युना ।
देहोपपत्तये भूयः तमेव प्रत्यपद्यत

kāmastu vāsudevāṃśo dagdhaḥ prāg rudramanyunā |
dehopapattaye bhūyaḥ tameva pratyapadyata

स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्णवीर्यसमुद्भवः ।
प्रद्युम्न इति विख्यातः सर्वतोऽनवमः पितुः

sa eva jāto vaidarbhyāṃ kṛṣṇavīryasamudbhavaḥ |
pradyumna iti vikhyātaḥ sarvato'navamaḥ pituḥ

तं शम्बरः कामरूपी हृत्वा तोकमनिर्दशम् ।
स विदित्वात्मनः शत्रुं प्रास्योदन्वत्यगाद् गृहम्

taṃ śambaraḥ kāmarūpī hṛtvā tokamanirdaśam |
sa viditvātmanaḥ śatruṃ prāsyodanvatyagād gṛham

तं निर्जगार बलवान् मीनः सोऽप्यपरैः सह ।
वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभिः

taṃ nirjagāra balavān mīnaḥ so'pyaparaiḥ saha |
vṛto jālena mahatā gṛhīto matsyajīvibhiḥ

तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुरुपायनम् ।
सूदा महानसं नीत्वा वद्यन् स्वधितिनाद्भुतम्

taṃ śambarāya kaivartā upājahrurupāyanam |
sūdā mahānasaṃ nītvā vadyan svadhitinādbhutam

दृष्ट्वा तद् उदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन् ।
नारदोऽकथयत्सर्वं तस्याः शङ्कितचेतसः ।
बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम्

dṛṣṭvā tad udare bālaṃ māyāvatyai nyavedayan |
nārado'kathayatsarvaṃ tasyāḥ śaṅkitacetasaḥ |
bālasya tattvamutpattiṃ matsyodaraniveśanam

सा च कामस्य वै पत्नी रतिर्नाम यशस्विनी ।
पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती

sā ca kāmasya vai patnī ratirnāma yaśasvinī |
patyurnirdagdhadehasya dehotpattiṃ pratīkṣatī

निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने ।
कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके

nirūpitā śambareṇa sā sūdaudanasādhane |
kāmadevaṃ śiśuṃ buddhvā cakre snehaṃ tadārbhake

नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णि रूढयौवनः ।
जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम्

nātidīrgheṇa kālena sa kārṣṇi rūḍhayauvanaḥ |
janayāmāsa nārīṇāṃ vīkṣantīnāṃ ca vibhramam

सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणं
प्रलम्बबाहुं नरलोकसुन्दरम् ।
सव्रीडहासोत्तभितभ्रुवेक्षती
प्रीत्योपतस्थे रतिरङ्ग सौरतैः

sā taṃ patiṃ padmadalāyatekṣaṇaṃ
pralambabāhuṃ naralokasundaram |
savrīḍahāsottabhitabhruvekṣatī
prītyopatasthe ratiraṅga saurataiḥ

तामह भगवान् कार्ष्णिः मातस्ते मतिरन्यथा ।
मातृभावं अतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा

tāmaha bhagavān kārṣṇiḥ mātaste matiranyathā |
mātṛbhāvaṃ atikramya vartase kāminī yathā

भवान् नारायणसुतः शम्बरेणाहृतो गृहात् ।
अहं तेऽधिकृता पत्नी रतिः कामो भवान् प्रभो

bhavān nārāyaṇasutaḥ śambareṇāhṛto gṛhāt |
ahaṃ te'dhikṛtā patnī ratiḥ kāmo bhavān prabho

एष त्वानिर्दशं सिन्धौ अक्षिपत् शंबरोऽसुरः ।
मत्स्योऽग्रसीत् तत् उदराद् इतः प्राप्तो भवान् प्रभो

eṣa tvānirdaśaṃ sindhau akṣipat śaṃbaro'suraḥ |
matsyo'grasīt tat udarād itaḥ prāpto bhavān prabho

तमिमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुमात्मनः ।
मायाशतविदं तं च मायाभिर्मोहनादिभिः

tamimaṃ jahi durdharṣaṃ durjayaṃ śatrumātmanaḥ |
māyāśatavidaṃ taṃ ca māyābhirmohanādibhiḥ

परीशोचति ते माता कुररीव गतप्रजा ।
पुत्रस्नेहाकुला दीना विवत्सा गौरिवातुरा

parīśocati te mātā kurarīva gataprajā |
putrasnehākulā dīnā vivatsā gaurivāturā

प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने ।
मायावती महामायां सर्वमायाविनाशिनीम्

prabhāṣyaivaṃ dadau vidyāṃ pradyumnāya mahātmane |
māyāvatī mahāmāyāṃ sarvamāyāvināśinīm

स च शम्बरमभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् ।
अविषह्यैस्तमाक्षेपैः क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम्

sa ca śambaramabhyetya saṃyugāya samāhvayat |
aviṣahyaistamākṣepaiḥ kṣipan sañjanayan kalim

सोऽधिक्षिप्तो दुर्वाचोभिः पदाहत इवोरगः ।
निश्चक्राम गदापाणिः अमर्षात् ताम्रलोचनः

so'dhikṣipto durvācobhiḥ padāhata ivoragaḥ |
niścakrāma gadāpāṇiḥ amarṣāt tāmralocanaḥ

गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने ।
प्रक्षिप्य व्यनदद् नादं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम्

gadāmāvidhya tarasā pradyumnāya mahātmane |
prakṣipya vyanadad nādaṃ vajraniṣpeṣaniṣṭhuram

तामापतन्तीं भगवानन् प्रद्युम्नो गदया गदाम् ।
अपास्य शत्रवे क्रुद्धः प्राहिणोर् स्वगदां नृप

tāmāpatantīṃ bhagavānan pradyumno gadayā gadām |
apāsya śatrave kruddhaḥ prāhiṇor svagadāṃ nṛpa

स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मयदर्शितम् ।
मुमुचेऽस्त्रमयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसोऽसुरः

sa ca māyāṃ samāśritya daiteyīṃ mayadarśitam |
mumuce'stramayaṃ varṣaṃ kārṣṇau vaihāyaso'suraḥ

बाध्यमानोऽस्त्रवर्षेण रौक्मिणेयो महारथः ।
सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम्

bādhyamāno'stravarṣeṇa raukmiṇeyo mahārathaḥ |
sattvātmikāṃ mahāvidyāṃ sarvamāyopamardinīm

ततो गौह्यकगान्धर्व पैशाचोरगराक्षसीः ।
प्रायुङ्क्त शतशो दैत्यः कार्ष्णिर्व्यधमयत्स ताः

tato gauhyakagāndharva paiśācoragarākṣasīḥ |
prāyuṅkta śataśo daityaḥ kārṣṇirvyadhamayatsa tāḥ

निशातमसिमुद्यम्य सकिरीटं सकुण्डलम् ।
शम्बरस्य शिरः कायात् ताम्रश्मश्र्वोजसाहरत्

niśātamasimudyamya sakirīṭaṃ sakuṇḍalam |
śambarasya śiraḥ kāyāt tāmraśmaśrvojasāharat

आकीर्यमाणो दिविजैः स्तुवद्भिः कुसुमोत्करैः ।
भार्ययाम्बरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा

ākīryamāṇo divijaiḥ stuvadbhiḥ kusumotkaraiḥ |
bhāryayāmbaracāriṇyā puraṃ nīto vihāyasā

अन्तःपुरवरं राजन् ललनाशतसङ्कुलम् ।
विवेश पत्न्या गगनाद् विद्युतेव बलाहकः

antaḥpuravaraṃ rājan lalanāśatasaṅkulam |
viveśa patnyā gaganād vidyuteva balāhakaḥ

तं दृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् ।
प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम्

taṃ dṛṣṭvā jaladaśyāmaṃ pītakauśeyavāsasam |
pralambabāhuṃ tāmrākṣaṃ susmitaṃ rucirānanam

स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभिः ।
कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह

svalaṅkṛtamukhāmbhojaṃ nīlavakrālakālibhiḥ |
kṛṣṇaṃ matvā striyo hrītā nililyustatra tatra ha

अवधार्य शनैरीषद् वैलक्षण्येन योषितः ।
उपजग्मुः प्रमुदिताः सस्त्री रत्नं सुविस्मिताः

avadhārya śanairīṣad vailakṣaṇyena yoṣitaḥ |
upajagmuḥ pramuditāḥ sastrī ratnaṃ suvismitāḥ

अथ तत्रासितापाङ्गी वैदर्भी वल्गुभाषिणी ।
अस्मरत् स्वसुतं नष्टं स्नेहस्नुतपयोधरा

atha tatrāsitāpāṅgī vaidarbhī valgubhāṣiṇī |
asmarat svasutaṃ naṣṭaṃ snehasnutapayodharā

को न्वयं नरवैदूर्यः कस्य वा कमलेक्षणः ।
धृतः कया वा जठरे केयं लब्धा त्वनेन वा

ko nvayaṃ naravaidūryaḥ kasya vā kamalekṣaṇaḥ |
dhṛtaḥ kayā vā jaṭhare keyaṃ labdhā tvanena vā

मम चाप्यात्मजो नष्टो नीतो यः सूतिकागृहात् ।
एतत्तुल्यवयोरूपो यदि जीवति कुत्रचित्

mama cāpyātmajo naṣṭo nīto yaḥ sūtikāgṛhāt |
etattulyavayorūpo yadi jīvati kutracit

कथं त्वनेन संप्राप्तं सारूप्यं शार्ङ्गधन्वनः ।
आकृत्यावयवैर्गत्या स्वरहासावलोकनैः

kathaṃ tvanena saṃprāptaṃ sārūpyaṃ śārṅgadhanvanaḥ |
ākṛtyāvayavairgatyā svarahāsāvalokanaiḥ

स एव वा भवेत् नूनं यो मे गर्भे धृतोऽर्भकः ।
अमुष्मिन् प्रीतिरधिका वामः स्फुरति मे भुजः

sa eva vā bhavet nūnaṃ yo me garbhe dhṛto'rbhakaḥ |
amuṣmin prītiradhikā vāmaḥ sphurati me bhujaḥ

एवं मीमांसमणायां वैदर्भ्यां देवकीसुतः ।
देवक्यानकदुन्दुभ्यां उत्तमःश्लोक आगमत्

evaṃ mīmāṃsamaṇāyāṃ vaidarbhyāṃ devakīsutaḥ |
devakyānakadundubhyāṃ uttamaḥśloka āgamat

विज्ञातार्थोऽपि भगवान् तूष्णीमास जनार्दनः ।
नारदोऽकथयत् सर्वं शम्बराहरणादिकम्

vijñātārtho'pi bhagavān tūṣṇīmāsa janārdanaḥ |
nārado'kathayat sarvaṃ śambarāharaṇādikam

तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं कृष्णान्तःपुरयोषितः ।
अभ्यनन्दन् ब्बहूनब्दान् नष्टं मृतमिवागतम्

tacchrutvā mahadāścaryaṃ kṛṣṇāntaḥpurayoṣitaḥ |
abhyanandan bbahūnabdān naṣṭaṃ mṛtamivāgatam

देवकी वसुदेवश्च कृष्णरामौ तथा स्त्रियः ।
दम्पती तौ परिष्वज्य रुक्मिणी च ययुर्मुदम्

devakī vasudevaśca kṛṣṇarāmau tathā striyaḥ |
dampatī tau pariṣvajya rukmiṇī ca yayurmudam

नष्टं प्रद्युम्नमायातं आकर्ण्य द्वारकौकसः ।
अहो मृत इवायातो बालो दिष्ट्येति हाब्रुवन्

naṣṭaṃ pradyumnamāyātaṃ ākarṇya dvārakaukasaḥ |
aho mṛta ivāyāto bālo diṣṭyeti hābruvan

यं वै मुहुः पितृसरूपनिजेशभावाः
तन्मातरो यदभजन् रहरूढभावाः ।
चित्रं न तत्खलु रमास्पदबिम्बबिम्बे
कामे स्मरेऽक्षविषये किमुतान्यनार्यः

yaṃ vai muhuḥ pitṛsarūpanijeśabhāvāḥ
tanmātaro yadabhajan raharūḍhabhāvāḥ |
citraṃ na tatkhalu ramāspadabimbabimbe
kāme smare'kṣaviṣaye kimutānyanāryaḥ