अध्याय 54: रुक्मी का मानभङ्ग और द्वारका में विवाह

इति सर्वे सुसंरब्धा वाहानारुह्य दंशिताः ।
स्वैः स्वैर्बलैः परिक्रान्ता अन्वीयुर्धृतकार्मुकाः

iti sarve susaṃrabdhā vāhānāruhya daṃśitāḥ |
svaiḥ svairbalaiḥ parikrāntā anvīyurdhṛtakārmukāḥ

तानापतत आलोक्य यादवानीकयूथपाः ।
तस्थुस्तत्सम्मुखा राजन्विस्फूर्ज्य स्वधनूंषि ते

tānāpatata ālokya yādavānīkayūthapāḥ |
tasthustatsammukhā rājanvisphūrjya svadhanūṃṣi te

अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थेऽस्त्र कोविदाः ।
मुमुचुः शरवर्षाणि मेघा अद्रिष्वपो यथा

aśvapṛṣṭhe gajaskandhe rathopasthe'stra kovidāḥ |
mumucuḥ śaravarṣāṇi meghā adriṣvapo yathā

पत्युर्बलं शरासारैश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमा ।
सव्रीडमैक्षत्तद्वक्त्रं भयविह्वललोचना

patyurbalaṃ śarāsāraiśchannaṃ vīkṣya sumadhyamā |
savrīḍamaikṣattadvaktraṃ bhayavihvalalocanā

प्रहस्य भगवानाह मा स्म भैर्वामलोचने ।
विनङ्क्ष्यत्यधुनैवैतत्तावकैः शात्रवं बलम्

prahasya bhagavānāha mā sma bhairvāmalocane |
vinaṅkṣyatyadhunaivaitattāvakaiḥ śātravaṃ balam

तेषां तद्विक्रमं वीरा गदसङ्कर्षणादयः ।
अमृष्यमाणा नाराचैर्जघ्नुर्हयगजान्रथान्

teṣāṃ tadvikramaṃ vīrā gadasaṅkarṣaṇādayaḥ |
amṛṣyamāṇā nārācairjaghnurhayagajānrathān

पेतुः शिरांसि रथिनामश्विनां गजिनां भुवि ।
सकुण्डलकिरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः

petuḥ śirāṃsi rathināmaśvināṃ gajināṃ bhuvi |
sakuṇḍalakirīṭāni soṣṇīṣāṇi ca koṭiśaḥ

हस्ताः सासिगदेष्वासाः करभा ऊरवोऽङ्घ्रयः ।
अश्वाश्वतरनागोष्ट्र खरमर्त्यशिरांसि च

hastāḥ sāsigadeṣvāsāḥ karabhā ūravo'ṅghrayaḥ |
aśvāśvataranāgoṣṭra kharamartyaśirāṃsi ca

हन्यमानबलानीका वृष्णिभिर्जयकाङ्क्षिभिः ।
राजानो विमुखा जग्मुर्जरासन्धपुरःसराः

hanyamānabalānīkā vṛṣṇibhirjayakāṅkṣibhiḥ |
rājāno vimukhā jagmurjarāsandhapuraḥsarāḥ

शिशुपालं समभ्येत्य हृतदारमिवातुरम् ।
नष्टत्विषं गतोत्साहं शुष्यद्वदनमब्रुवन्

śiśupālaṃ samabhyetya hṛtadāramivāturam |
naṣṭatviṣaṃ gatotsāhaṃ śuṣyadvadanamabruvan

भो भोः पुरुषशार्दूल दौर्मनस्यमिदं त्यज ।
न प्रियाप्रिययो राजन्निष्ठा देहिषु दृश्यते

bho bhoḥ puruṣaśārdūla daurmanasyamidaṃ tyaja |
na priyāpriyayo rājanniṣṭhā dehiṣu dṛśyate

यथा दारुमयी योषित्नृत्यते कुहकेच्छया ।
एवमीश्वरतन्त्रोऽयमीहते सुखदुःखयोः

yathā dārumayī yoṣitnṛtyate kuhakecchayā |
evamīśvaratantro'yamīhate sukhaduḥkhayoḥ

शौरेः सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजितः ।
त्रयोविंशतिभिः सैन्यैर्जिग्ये एकमहं परम्

śaureḥ saptadaśāhaṃ vai saṃyugāni parājitaḥ |
trayoviṃśatibhiḥ sainyairjigye ekamahaṃ param

तथाप्यहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित् ।
कालेन दैवयुक्तेन जानन्विद्रावितं जगत्

tathāpyahaṃ na śocāmi na prahṛṣyāmi karhicit |
kālena daivayuktena jānanvidrāvitaṃ jagat

अधुनापि वयं सर्वे वीरयूथपयूथपाः ।
पराजिताः फल्गुतन्त्रैर्यदुभिः कृष्णपालितैः

adhunāpi vayaṃ sarve vīrayūthapayūthapāḥ |
parājitāḥ phalgutantrairyadubhiḥ kṛṣṇapālitaiḥ

रिपवो जिग्युरधुना काल आत्मानुसारिणि ।
तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः

ripavo jigyuradhunā kāla ātmānusāriṇi |
tadā vayaṃ vijeṣyāmo yadā kālaḥ pradakṣiṇaḥ

एवं प्रबोधितो मित्रैश्चैद्योऽगात्सानुगः पुरम् ।
हतशेषाः पुनस्तेऽपि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः

evaṃ prabodhito mitraiścaidyo'gātsānugaḥ puram |
hataśeṣāḥ punaste'pi yayuḥ svaṃ svaṃ puraṃ nṛpāḥ

रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्णद्विडसहन्स्वसुः ।
पृष्ठतोऽन्वगमत्कृष्णमक्षौहिण्या वृतो बली

rukmī tu rākṣasodvāhaṃ kṛṣṇadviḍasahansvasuḥ |
pṛṣṭhato'nvagamatkṛṣṇamakṣauhiṇyā vṛto balī

रुक्म्यमर्षी सुसंरब्धः शृण्वतां सर्वभूभुजाम् ।
प्रतिजज्ञे महाबाहुर्दंशितः सशरासनः

rukmyamarṣī susaṃrabdhaḥ śṛṇvatāṃ sarvabhūbhujām |
pratijajñe mahābāhurdaṃśitaḥ saśarāsanaḥ

अहत्वा समरे कृष्णमप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् ।
कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः

ahatvā samare kṛṣṇamapratyūhya ca rukmiṇīm |
kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmi satyametadbravīmi vaḥ

इत्युक्त्वा रथमारुह्य सारथिं प्राह सत्वरः ।
चोदयाश्वान्यतः कृष्णः तस्य मे संयुगं भवेत्

ityuktvā rathamāruhya sārathiṃ prāha satvaraḥ |
codayāśvānyataḥ kṛṣṇaḥ tasya me saṃyugaṃ bhavet

अद्याहं निशितैर्बाणैर्गोपालस्य सुदुर्मतेः ।
नेष्ये वीर्यमदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता

adyāhaṃ niśitairbāṇairgopālasya sudurmateḥ |
neṣye vīryamadaṃ yena svasā me prasabhaṃ hṛtā

विकत्थमानः कुमतिरीश्वरस्याप्रमाणवित् ।
रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्यथाह्वयत्

vikatthamānaḥ kumatirīśvarasyāpramāṇavit |
rathenaikena govindaṃ tiṣṭha tiṣṭhetyathāhvayat

धनुर्विकृष्य सुदृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः ।
आह चात्र क्षणं तिष्ठ यदूनां कुलपांसन

dhanurvikṛṣya sudṛḍhaṃ jaghne kṛṣṇaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
āha cātra kṣaṇaṃ tiṣṭha yadūnāṃ kulapāṃsana

यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्षवद्धविः ।
हरिष्येऽद्य मदं मन्द मायिनः कूटयोधिनः

yatra yāsi svasāraṃ me muṣitvā dhvāṅkṣavaddhaviḥ |
hariṣye'dya madaṃ manda māyinaḥ kūṭayodhinaḥ

यावन्न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारिकाम् ।
स्मयन्कृष्णो धनुश्छित्त्वा षड्भिर्विव्याध रुक्मिणम्

yāvanna me hato bāṇaiḥ śayīthā muñca dārikām |
smayankṛṣṇo dhanuśchittvā ṣaḍbhirvivyādha rukmiṇam

अष्टभिश्चतुरो वाहान्द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः ।
स चान्यद्धनुराधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः

aṣṭabhiścaturo vāhāndvābhyāṃ sūtaṃ dhvajaṃ tribhiḥ |
sa cānyaddhanurādhāya kṛṣṇaṃ vivyādha pañcabhiḥ

तैस्तादितः शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः ।
पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदव्ययः

taistāditaḥ śaraughaistu ciccheda dhanuracyutaḥ |
punaranyadupādatta tadapyacchinadavyayaḥ

परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ ।
यद्यदायुधमादत्त तत्सर्वं सोऽच्छिनद्धरिः

parighaṃ paṭṭiśaṃ śūlaṃ carmāsī śaktitomarau |
yadyadāyudhamādatta tatsarvaṃ so'cchinaddhariḥ

ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया ।
कृष्णमभ्यद्रवत्क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम्

tato rathādavaplutya khaḍgapāṇirjighāṃsayā |
kṛṣṇamabhyadravatkruddhaḥ pataṅga iva pāvakam

तस्य चापततः खड्गं तिलशश्चर्म चेषुभिः ।
छित्त्वासिमाददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुमुद्यतः

tasya cāpatataḥ khaḍgaṃ tilaśaścarma ceṣubhiḥ |
chittvāsimādade tigmaṃ rukmiṇaṃ hantumudyataḥ

दृष्ट्वा भ्रातृवधोद्योगं रुक्मिणी भयविह्वला ।
पतित्वा पादयोर्भर्तुरुवाच करुणं सती

dṛṣṭvā bhrātṛvadhodyogaṃ rukmiṇī bhayavihvalā |
patitvā pādayorbharturuvāca karuṇaṃ satī

योगेश्वराप्रमेयात्मन्देवदेव जगत्पते ।
हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महाभुज

yogeśvarāprameyātmandevadeva jagatpate |
hantuṃ nārhasi kalyāṇa bhrātaraṃ me mahābhuja

तया परित्रासविकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्मुखरुद्धकण्ठया ।
कातर्यविस्रंसितहेममालया गृहीतपादः करुणो न्यवर्तत

tayā paritrāsavikampitāṅgayā śucāvaśuṣyanmukharuddhakaṇṭhayā |
kātaryavisraṃsitahemamālayā gṛhītapādaḥ karuṇo nyavartata

चैलेन बद्ध्वा तमसाधुकारिणं सश्मश्रुकेशं प्रवपन्व्यरूपयत् ।
तावन्ममर्दुः परसैन्यमद्भुतं यदुप्रवीरा नलिनीं यथा गजाः

cailena baddhvā tamasādhukāriṇaṃ saśmaśrukeśaṃ pravapanvyarūpayat |
tāvanmamarduḥ parasainyamadbhutaṃ yadupravīrā nalinīṃ yathā gajāḥ

कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददृशुस्तत्र रुक्मिणम् ।
तथाभूतं हतप्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः ।
विमुच्य बद्धं करुणो भगवान्कृष्णमब्रवीत्

kṛṣṇāntikamupavrajya dadṛśustatra rukmiṇam |
tathābhūtaṃ hataprāyaṃ dṛṣṭvā saṅkarṣaṇo vibhuḥ |
vimucya baddhaṃ karuṇo bhagavānkṛṣṇamabravīt

असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मज्जुगुप्सितम् ।
वपनं श्मश्रुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः

asādhvidaṃ tvayā kṛṣṇa kṛtamasmajjugupsitam |
vapanaṃ śmaśrukeśānāṃ vairūpyaṃ suhṛdo vadhaḥ

मैवास्मान्साध्व्यसूयेथा भ्रातुर्वैरूप्यचिन्तया ।
सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतः स्वकृतभुक्पुमान्

maivāsmānsādhvyasūyethā bhrāturvairūpyacintayā |
sukhaduḥkhado na cānyo'sti yataḥ svakṛtabhukpumān

बन्धुर्वधार्हदोषोऽपि न बन्धोर्वधमर्हति ।
त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः

bandhurvadhārhadoṣo'pi na bandhorvadhamarhati |
tyājyaḥ svenaiva doṣeṇa hataḥ kiṃ hanyate punaḥ

क्षत्रियाणामयं धर्मः प्रजापतिविनिर्मितः ।
भ्रातापि भ्रातरं हन्याद्येन घोरतमस्ततः

kṣatriyāṇāmayaṃ dharmaḥ prajāpativinirmitaḥ |
bhrātāpi bhrātaraṃ hanyādyena ghoratamastataḥ

राज्यस्य भूमेर्वित्तस्य स्त्रियो मानस्य तेजसः ।
मानिनोऽन्यस्य वा हेतोः श्रीमदान्धाः क्षिपन्ति हि

rājyasya bhūmervittasya striyo mānasya tejasaḥ |
mānino'nyasya vā hetoḥ śrīmadāndhāḥ kṣipanti hi

तवेयं विषमा बुद्धिः सर्वभूतेषु दुर्हृदाम् ।
यन्मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रमज्ञवत्

taveyaṃ viṣamā buddhiḥ sarvabhūteṣu durhṛdām |
yanmanyase sadābhadraṃ suhṛdāṃ bhadramajñavat

आत्ममोहो नृणामेव कल्पते देवमायया ।
सुहृद्दुर्हृदुदासीन इति देहात्ममानिनाम्

ātmamoho nṛṇāmeva kalpate devamāyayā |
suhṛddurhṛdudāsīna iti dehātmamāninām

एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् ।
नानेव गृह्यते मूढैर्यथा ज्योतिर्यथा नभः

eka eva paro hyātmā sarveṣāmapi dehinām |
nāneva gṛhyate mūḍhairyathā jyotiryathā nabhaḥ

देह आद्यन्तवानेष द्रव्यप्राणगुणात्मकः ।
आत्मन्यविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम्

deha ādyantavāneṣa dravyaprāṇaguṇātmakaḥ |
ātmanyavidyayā kḷptaḥ saṃsārayati dehinam

नात्मनोऽन्येन संयोगो वियोगश्च सतः सति ।
तद्धेतुत्वात्तत्प्रसिद्धेर्दृग्रूपाभ्यां यथा रवेः

nātmano'nyena saṃyogo viyogaśca sataḥ sati |
taddhetutvāttatprasiddherdṛgrūpābhyāṃ yathā raveḥ

जन्मादयस्तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित् ।
कलानामिव नैवेन्दोर्मृतिर्ह्यस्य कुहूरिव

janmādayastu dehasya vikriyā nātmanaḥ kvacit |
kalānāmiva naivendormṛtirhyasya kuhūriva

यथा शयान आत्मानं विषयान्फलमेव च ।
अनुभुङ्क्तेऽप्यसत्यर्थे तथाप्नोत्यबुधो भवम्

yathā śayāna ātmānaṃ viṣayānphalameva ca |
anubhuṅkte'pyasatyarthe tathāpnotyabudho bhavam

तस्मादज्ञानजं शोकमात्मशोषविमोहनम् ।
तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते

tasmādajñānajaṃ śokamātmaśoṣavimohanam |
tattvajñānena nirhṛtya svasthā bhava śucismite

एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिता ।
वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे

evaṃ bhagavatā tanvī rāmeṇa pratibodhitā |
vaimanasyaṃ parityajya mano buddhyā samādadhe

प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर्हतबलप्रभः ।
स्मरन्विरूपकरणं वितथात्ममनोरथः

prāṇāvaśeṣa utsṛṣṭo dviḍbhirhatabalaprabhaḥ |
smaranvirūpakaraṇaṃ vitathātmamanorathaḥ

चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत्पुरम् ।
अहत्वा दुर्मतिं कृष्णमप्रत्यूह्य यवीयसीम्

cakre bhojakaṭaṃ nāma nivāsāya mahatpuram |
ahatvā durmatiṃ kṛṣṇamapratyūhya yavīyasīm

कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्युक्त्वा तत्रावसद्रुषा ।
भगवान्भीष्मकसुतामेवं निर्जित्य भूमिपान्

kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmītyuktvā tatrāvasadruṣā |
bhagavānbhīṣmakasutāmevaṃ nirjitya bhūmipān

पुरमानीय विधिवदुपयेमे कुरूद्वह ।
तदा महोत्सवो नॄणां यदुपुर्यां गृहे गृहे ।
अभूदनन्यभावानां कृष्णे यदुपतौ नृप

puramānīya vidhivadupayeme kurūdvaha |
tadā mahotsavo nṝṇāṃ yadupuryāṃ gṛhe gṛhe |
abhūdananyabhāvānāṃ kṛṣṇe yadupatau nṛpa

नरा नार्यश्च मुदिताः प्रमृष्टमणिकुण्डलाः ।
पारिबर्हमुपाजह्रुर्वरयोश्चित्रवाससोः

narā nāryaśca muditāḥ pramṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ |
pāribarhamupājahrurvarayościtravāsasoḥ

सा वृष्णिपुर्युत्तम्भितेन्द्र केतुभिर् ।
विचित्रमाल्याम्बररत्नतोरणैः ।
बभौ प्रतिद्वार्युपकॢप्तमङ्गलैर् ।
आपूर्णकुम्भागुरुधूपदीपकैः

sā vṛṣṇipuryuttambhitendra ketubhir |
vicitramālyāmbararatnatoraṇaiḥ |
babhau pratidvāryupakḷptamaṅgalair |
āpūrṇakumbhāgurudhūpadīpakaiḥ

सिक्तमार्गा मदच्युद्भिराहूतप्रेष्ठभूभुजाम् ।
गजैर्द्वाःसु परामृष्ट रम्भापूगोपशोभिता

siktamārgā madacyudbhirāhūtapreṣṭhabhūbhujām |
gajairdvāḥsu parāmṛṣṭa rambhāpūgopaśobhitā

कुरुसृञ्जयकैकेय विदर्भयदुकुन्तयः ।
मिथो मुमुदिरे तस्मिन्सम्भ्रमात्परिधावताम्

kurusṛñjayakaikeya vidarbhayadukuntayaḥ |
mitho mumudire tasminsambhramātparidhāvatām

रुक्मिण्या हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस्ततः ।
राजानो राजकन्याश्च बभूवुर्भृशविस्मिताः

rukmiṇyā haraṇaṃ śrutvā gīyamānaṃ tatastataḥ |
rājāno rājakanyāśca babhūvurbhṛśavismitāḥ

द्वारकायामभूद्राजन्महामोदः पुरौकसाम् ।
रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम्

dvārakāyāmabhūdrājanmahāmodaḥ puraukasām |
rukmiṇyā ramayopetaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ śriyaḥ patim