अध्याय 53: अम्बिका मन्दिर से रुक्मिणी का हरण

वैदर्भ्याः स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दनः ।
प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्निदमब्रवीत्

vaidarbhyāḥ sa tu sandeśaṃ niśamya yadunandanaḥ |
pragṛhya pāṇinā pāṇiṃ prahasannidamabravīt

तथाहमपि तच्चित्तो निद्रां च न लभे निशि ।
वेदाहम्रुक्मिणा द्वेषान्ममोद्वाहो निवारितः

tathāhamapi taccitto nidrāṃ ca na labhe niśi |
vedāhamrukmiṇā dveṣānmamodvāho nivāritaḥ

तामानयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान्मृधे ।
मत्परामनवद्याङ्गी मेधसोऽग्निशिखामिव

tāmānayiṣya unmathya rājanyāpasadānmṛdhe |
matparāmanavadyāṅgī medhaso'gniśikhāmiva

उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः ।
रथः संयुज्यतामाशु दारुकेत्याह सारथिम्

udvāharkṣaṃ ca vijñāya rukmiṇyā madhusūdanaḥ |
rathaḥ saṃyujyatāmāśu dāruketyāha sārathim

स चाश्वैः शैब्यसुग्रीव मेघपुष्पबलाहकैः ।
युक्तं रथमुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः

sa cāśvaiḥ śaibyasugrīva meghapuṣpabalāhakaiḥ |
yuktaṃ rathamupānīya tasthau prāñjaliragrataḥ

आरुह्य स्यन्दनं शौरिर्द्विजमारोप्य तूर्णगैः ।
आनर्तादेकरात्रेण विदर्भानगमद्धयैः

āruhya syandanaṃ śaurirdvijamāropya tūrṇagaiḥ |
ānartādekarātreṇa vidarbhānagamaddhayaiḥ

राजा स कुण्डिनपतिः पुत्रस्नेहवशानुगः ।
शिशुपालाय स्वां कन्यां दास्यन्कर्माण्यकारयत्

rājā sa kuṇḍinapatiḥ putrasnehavaśānugaḥ |
śiśupālāya svāṃ kanyāṃ dāsyankarmāṇyakārayat

पुरं सम्मृष्टसंसिक्त मार्गरथ्याचतुष्पथम् ।
चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणैः समलङ्कृतम्

puraṃ sammṛṣṭasaṃsikta mārgarathyācatuṣpatham |
citradhvajapatākābhistoraṇaiḥ samalaṅkṛtam

स्रग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजोऽम्बरभूषितैः ।
जुष्टं स्त्रीपुरुषैः श्रीमद् गृहैरगुरुधूपितैः

sraggandhamālyābharaṇairvirajo'mbarabhūṣitaiḥ |
juṣṭaṃ strīpuruṣaiḥ śrīmad gṛhairagurudhūpitaiḥ

पितॄन्देवान्समभ्यर्च्य विप्रांश्च विधिवन्नृप ।
भोजयित्वा यथान्यायं वाचयामास मङ्गलम्

pitṝndevānsamabhyarcya viprāṃśca vidhivannṛpa |
bhojayitvā yathānyāyaṃ vācayāmāsa maṅgalam

सुस्नातां सुदतीं कन्यां कृतकौतुकमङ्गलाम् ।
आहतांशुकयुग्मेन भूषितां भूषणोत्तमैः

susnātāṃ sudatīṃ kanyāṃ kṛtakautukamaṅgalām |
āhatāṃśukayugmena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ

चक्रुः सामर्ग्यजुर्मन्त्रैर्वध्वा रक्षां द्विजोत्तमाः ।
पुरोहितोऽथर्वविद्वै जुहाव ग्रहशान्तये

cakruḥ sāmargyajurmantrairvadhvā rakṣāṃ dvijottamāḥ |
purohito'tharvavidvai juhāva grahaśāntaye

हिरण्यरूप्य वासांसि तिलांश्च गुडमिश्रितान् ।
प्रादाद्धेनूश्च विप्रेभ्यो राजा विधिविदां वरः

hiraṇyarūpya vāsāṃsi tilāṃśca guḍamiśritān |
prādāddhenūśca viprebhyo rājā vidhividāṃ varaḥ

एवं चेदिपती राजा दमघोषः सुताय वै ।
कारयामास मन्त्रज्ञैः सर्वमभ्युदयोचितम्

evaṃ cedipatī rājā damaghoṣaḥ sutāya vai |
kārayāmāsa mantrajñaiḥ sarvamabhyudayocitam

मदच्युद्भिर्गजानीकैः स्यन्दनैर्हेममालिभिः ।
पत्त्यश्वसङ्कुलैः सैन्यैः परीतः कुण्डिनं ययौ

madacyudbhirgajānīkaiḥ syandanairhemamālibhiḥ |
pattyaśvasaṅkulaiḥ sainyaiḥ parītaḥ kuṇḍinaṃ yayau

तं वै विदर्भाधिपतिः समभ्येत्याभिपूज्य च ।
निवेशयामास मुदा कल्पितान्यनिवेशने

taṃ vai vidarbhādhipatiḥ samabhyetyābhipūjya ca |
niveśayāmāsa mudā kalpitānyaniveśane

तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्त्रो विदूरथः ।
आजग्मुश्चैद्यपक्षीयाः पौण्ड्रकाद्याः सहस्रशः

tatra śālvo jarāsandho dantavaktro vidūrathaḥ |
ājagmuścaidyapakṣīyāḥ pauṇḍrakādyāḥ sahasraśaḥ

कृष्णरामद्विषो यत्ताः कन्यां चैद्याय साधितुम् ।
यद्यागत्य हरेत्कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृतः

kṛṣṇarāmadviṣo yattāḥ kanyāṃ caidyāya sādhitum |
yadyāgatya haretkṛṣṇo rāmādyairyadubhirvṛtaḥ

योत्स्यामः संहतास्तेन इति निश्चितमानसाः ।
आजग्मुर्भूभुजः सर्वे समग्रबलवाहनाः

yotsyāmaḥ saṃhatāstena iti niścitamānasāḥ |
ājagmurbhūbhujaḥ sarve samagrabalavāhanāḥ

श्रुत्वैतद्भगवान्रामो विपक्षीय नृपोद्यमम् ।
कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलहशङ्कितः

śrutvaitadbhagavānrāmo vipakṣīya nṛpodyamam |
kṛṣṇaṃ caikaṃ gataṃ hartuṃ kanyāṃ kalahaśaṅkitaḥ

बलेन महता सार्धं भ्रातृस्नेहपरिप्लुतः ।
त्वरितः कुण्डिनं प्रागाद्गजाश्वरथपत्तिभिः

balena mahatā sārdhaṃ bhrātṛsnehapariplutaḥ |
tvaritaḥ kuṇḍinaṃ prāgādgajāśvarathapattibhiḥ

भीष्मकन्या वरारोहा काङ्क्षन्त्यागमनं हरेः ।
प्रत्यापत्तिमपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत्तदा

bhīṣmakanyā varārohā kāṅkṣantyāgamanaṃ hareḥ |
pratyāpattimapaśyantī dvijasyācintayattadā

अहो त्रियामान्तरित उद्वाहो मेऽल्पराधसः ।
नागच्छत्यरविन्दाक्षो नाहं वेद्म्यत्र कारणम् ।
सोऽपि नावर्ततेऽद्यापि मत्सन्देशहरो द्विजः

aho triyāmāntarita udvāho me'lparādhasaḥ |
nāgacchatyaravindākṣo nāhaṃ vedmyatra kāraṇam |
so'pi nāvartate'dyāpi matsandeśaharo dvijaḥ

अपि मय्यनवद्यात्मा दृष्ट्वा किञ्चिज्जुगुप्सितम् ।
मत्पाणिग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यमः

api mayyanavadyātmā dṛṣṭvā kiñcijjugupsitam |
matpāṇigrahaṇe nūnaṃ nāyāti hi kṛtodyamaḥ

दुर्भगाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वरः ।
देवी वा विमुखी गौरी रुद्राणी गिरिजा सती

durbhagāyā na me dhātā nānukūlo maheśvaraḥ |
devī vā vimukhī gaurī rudrāṇī girijā satī

एवं चिन्तयती बाला गोविन्दहृतमानसा ।
न्यमीलयत कालज्ञा नेत्रे चाश्रुकलाकुले

evaṃ cintayatī bālā govindahṛtamānasā |
nyamīlayata kālajñā netre cāśrukalākule

एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप ।
वाम ऊरुर्भुजो नेत्रमस्फुरन्प्रियभाषिणः

evaṃ vadhvāḥ pratīkṣantyā govindāgamanaṃ nṛpa |
vāma ūrurbhujo netramasphuranpriyabhāṣiṇaḥ

अथ कृष्णविनिर्दिष्टः स एव द्विजसत्तमः ।
अन्तःपुरचरीं देवीं राजपुत्रीं ददर्श ह

atha kṛṣṇavinirdiṣṭaḥ sa eva dvijasattamaḥ |
antaḥpuracarīṃ devīṃ rājaputrīṃ dadarśa ha

सा तं प्रहृष्टवदनमव्यग्रात्मगतिं सती ।
आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच्छुचिस्मिता

sā taṃ prahṛṣṭavadanamavyagrātmagatiṃ satī |
ālakṣya lakṣaṇābhijñā samapṛcchacchucismitā

तस्या आवेदयत्प्राप्तं शशंस यदुनन्दनम् ।
उक्तं च सत्यवचनमात्मोपनयनं प्रति

tasyā āvedayatprāptaṃ śaśaṃsa yadunandanam |
uktaṃ ca satyavacanamātmopanayanaṃ prati

तमागतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्टमानसा ।
न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियमन्यन्ननाम सा

tamāgataṃ samājñāya vaidarbhī hṛṣṭamānasā |
na paśyantī brāhmaṇāya priyamanyannanāma sā

प्राप्तौ श्रुत्वा स्वदुहितुरुद्वाहप्रेक्षणोत्सुकौ ।
अभ्ययात्तूर्यघोषेण रामकृष्णौ समर्हणैः

prāptau śrutvā svaduhiturudvāhaprekṣaṇotsukau |
abhyayāttūryaghoṣeṇa rāmakṛṣṇau samarhaṇaiḥ

मधुपर्कमुपानीय वासांसि विरजांसि सः ।
उपायनान्यभीष्टानि विधिवत्समपूजयत्

madhuparkamupānīya vāsāṃsi virajāṃsi saḥ |
upāyanānyabhīṣṭāni vidhivatsamapūjayat

तयोर्निवेशनं श्रीमदुपाकल्प्य महामतिः ।
ससैन्ययोः सानुगयोरातिथ्यं विदधे यथा

tayorniveśanaṃ śrīmadupākalpya mahāmatiḥ |
sasainyayoḥ sānugayorātithyaṃ vidadhe yathā

एवं राज्ञां समेतानां यथावीर्यं यथावयः ।
यथाबलं यथावित्तं सर्वैः कामैः समर्हयत्

evaṃ rājñāṃ sametānāṃ yathāvīryaṃ yathāvayaḥ |
yathābalaṃ yathāvittaṃ sarvaiḥ kāmaiḥ samarhayat

कृष्णमागतमाकर्ण्य विदर्भपुरवासिनः ।
आगत्य नेत्राञ्जलिभिः पपुस्तन्मुखपङ्कजम्

kṛṣṇamāgatamākarṇya vidarbhapuravāsinaḥ |
āgatya netrāñjalibhiḥ papustanmukhapaṅkajam

अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्यर्हति नापरा ।
असावप्यनवद्यात्मा भैष्म्याः समुचितः पतिः

asyaiva bhāryā bhavituṃ rukmiṇyarhati nāparā |
asāvapyanavadyātmā bhaiṣmyāḥ samucitaḥ patiḥ

किञ्चित्सुचरितं यन्नस्तेन तुष्टस्त्रिलोककृत् ।
अनुगृह्णातु गृह्णातु वैदर्भ्याः पाणिमच्युतः

kiñcitsucaritaṃ yannastena tuṣṭastrilokakṛt |
anugṛhṇātu gṛhṇātu vaidarbhyāḥ pāṇimacyutaḥ

एवं प्रेमकलाबद्धा वदन्ति स्म पुरौकसः ।
कन्या चान्तःपुरात्प्रागाद्भटैर्गुप्ताम्बिकालयम्

evaṃ premakalābaddhā vadanti sma puraukasaḥ |
kanyā cāntaḥpurātprāgādbhaṭairguptāmbikālayam

पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्याः पादपल्लवम् ।
सा चानुध्यायती सम्यङ्मुकुन्दचरणाम्बुजम्

padbhyāṃ viniryayau draṣṭuṃ bhavānyāḥ pādapallavam |
sā cānudhyāyatī samyaṅmukundacaraṇāmbujam

यतवाङ्मातृभिः सार्धं सखीभिः परिवारिता ।
गुप्ता राजभटैः शूरैः सन्नद्धैरुद्यतायुधैः ।
मृडङ्गशङ्खपणवास्तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे

yatavāṅmātṛbhiḥ sārdhaṃ sakhībhiḥ parivāritā |
guptā rājabhaṭaiḥ śūraiḥ sannaddhairudyatāyudhaiḥ |
mṛḍaṅgaśaṅkhapaṇavāstūryabheryaśca jaghnire

नानोपहार बलिभिर्वारमुख्याः सहस्रशः ।
स्रग्गन्धवस्त्राभरणैर्द्विजपत्न्यः स्वलङ्कृताः

nānopahāra balibhirvāramukhyāḥ sahasraśaḥ |
sraggandhavastrābharaṇairdvijapatnyaḥ svalaṅkṛtāḥ

गायन्त्यश्च स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवादकाः ।
परिवार्य वधूं जग्मुः सूतमागधवन्दिनः

gāyantyaśca stuvantaśca gāyakā vādyavādakāḥ |
parivārya vadhūṃ jagmuḥ sūtamāgadhavandinaḥ

आसाद्य देवीसदनं धौतपादकराम्बुजा ।
उपस्पृश्य शुचिः शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम्

āsādya devīsadanaṃ dhautapādakarāmbujā |
upaspṛśya śuciḥ śāntā praviveśāmbikāntikam

तां वै प्रवयसो बालां विधिज्ञा विप्रयोषितः ।
भवानीं वन्दयांचक्रुर्भवपत्नीं भवान्विताम्

tāṃ vai pravayaso bālāṃ vidhijñā viprayoṣitaḥ |
bhavānīṃ vandayāṃcakrurbhavapatnīṃ bhavānvitām

नमस्ये त्वाम्बिकेऽभीक्ष्णं स्वसन्तानयुतां शिवाम् ।
भूयात्पतिर्मे भगवान्कृष्णस्तदनुमोदताम्

namasye tvāmbike'bhīkṣṇaṃ svasantānayutāṃ śivām |
bhūyātpatirme bhagavānkṛṣṇastadanumodatām

अद्भिर्गन्धाक्षतैर्धूपैर्वासःस्रङ्माल्य भूषणैः ।
नानोपहारबलिभिः प्रदीपावलिभिः पृथक्

adbhirgandhākṣatairdhūpairvāsaḥsraṅmālya bhūṣaṇaiḥ |
nānopahārabalibhiḥ pradīpāvalibhiḥ pṛthak

विप्रस्त्रियः पतिमतीस्तथा तैः समपूजयत् ।
लवणापूपताम्बूल कण्ठसूत्रफलेक्षुभिः

viprastriyaḥ patimatīstathā taiḥ samapūjayat |
lavaṇāpūpatāmbūla kaṇṭhasūtraphalekṣubhiḥ

तस्यै स्त्रियस्ताः प्रददुः शेषां युयुजुराशिषः ।
ताभ्यो देव्यै नमश्चक्रे शेषां च जगृहे वधूः

tasyai striyastāḥ pradaduḥ śeṣāṃ yuyujurāśiṣaḥ |
tābhyo devyai namaścakre śeṣāṃ ca jagṛhe vadhūḥ

मुनिव्रतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिकागृहात् ।
प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्नमुद्रोपशोभिना

munivratamatha tyaktvā niścakrāmāmbikāgṛhāt |
pragṛhya pāṇinā bhṛtyāṃ ratnamudropaśobhinā

तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् ।
श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम्

tāṃ devamāyāmiva dhīramohinīṃ sumadhyamāṃ kuṇḍalamaṇḍitānanām |
śyāmāṃ nitambārpitaratnamekhalāṃ vyañjatstanīṃ kuntalaśaṅkitekṣaṇām

शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ।
पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना

śucismitāṃ bimbaphalādharadyuti śoṇāyamānadvijakundakuḍmalām |
padā calantīṃ kalahaṃsagāminīṃ siñjatkalānūpuradhāmaśobhinā

विलोक्य वीरा मुमुहुः समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिताः ।
यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास व्रीडावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्राः

vilokya vīrā mumuhuḥ samāgatā yaśasvinastatkṛtahṛcchayārditāḥ |
yāṃ vīkṣya te nṛpatayastadudārahāsa vrīḍāvalokahṛtacetasa ujjhitāstrāḥ

पेतुः क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ।
सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवतः प्रसमीक्षमाणा

petuḥ kṣitau gajarathāśvagatā vimūḍhā yātrācchalena haraye'rpayatīṃ svaśobhām |
saivaṃ śanaiścalayatī calapadmakośau prāptiṃ tadā bhagavataḥ prasamīkṣamāṇā

उत्सार्य वामकरजैरलकानपङ्गैः प्राप्तान्ह्रियैक्षत नृपान्ददृशेऽच्युतं च ।
तां राजकन्यां रथमारुरक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम्

utsārya vāmakarajairalakānapaṅgaiḥ prāptānhriyaikṣata nṛpāndadṛśe'cyutaṃ ca |
tāṃ rājakanyāṃ rathamārurakṣatīṃ jahāra kṛṣṇo dviṣatāṃ samīkṣatām

रथं समारोप्य सुपर्णलक्षणं राजन्यचक्रं परिभूय माधवः ।
ततो ययौ रामपुरोगमः शनैः शृगालमध्यादिव भागहृद्धरिः

rathaṃ samāropya suparṇalakṣaṇaṃ rājanyacakraṃ paribhūya mādhavaḥ |
tato yayau rāmapurogamaḥ śanaiḥ śṛgālamadhyādiva bhāgahṛddhariḥ

तं मानिनः स्वाभिभवं यशःक्षयं ।
परे जरासन्धमुखा न सेहिरे ।
अहो धिगस्मान्यश आत्तधन्वनां ।
गोपैर्हृतं केशरिणां मृगैरिव

taṃ māninaḥ svābhibhavaṃ yaśaḥkṣayaṃ |
pare jarāsandhamukhā na sehire |
aho dhigasmānyaśa āttadhanvanāṃ |
gopairhṛtaṃ keśariṇāṃ mṛgairiva