अध्याय 50: जरासन्ध के आक्रमण और द्वारका का निर्माण

अस्तिः प्राप्तिश्च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ ।
मृते भर्तरि दुःखार्ते ईयतुः स्म पितुर्गृहान्

astiḥ prāptiśca kaṃsasya mahiṣyau bharatarṣabha |
mṛte bhartari duḥkhārte īyatuḥ sma piturgṛhān

पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दुःखिते ।
वेदयां चक्रतुः सर्वमात्मवैधव्यकारणम्

pitre magadharājāya jarāsandhāya duḥkhite |
vedayāṃ cakratuḥ sarvamātmavaidhavyakāraṇam

स तदप्रियमाकर्ण्य शोकामर्षयुतो नृप ।
अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परममुद्यमम्

sa tadapriyamākarṇya śokāmarṣayuto nṛpa |
ayādavīṃ mahīṃ kartuṃ cakre paramamudyamam

अक्षौहिणीभिर्विंशत्या तिसृभिश्चापि संवृतः ।
यदुराजधानीं मथुरां न्यरुधत्सर्वतो दिशम्

akṣauhiṇībhirviṃśatyā tisṛbhiścāpi saṃvṛtaḥ |
yadurājadhānīṃ mathurāṃ nyarudhatsarvato diśam

निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् ।
स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम्

nirīkṣya tadbalaṃ kṛṣṇa udvelamiva sāgaram |
svapuraṃ tena saṃruddhaṃ svajanaṃ ca bhayākulam

चिन्तयामास भगवान्हरिः कारणमानुषः ।
तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम्

cintayāmāsa bhagavānhariḥ kāraṇamānuṣaḥ |
taddeśakālānuguṇaṃ svāvatāraprayojanam

हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् ।
मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम्

haniṣyāmi balaṃ hyetadbhuvi bhāraṃ samāhitam |
māgadhena samānītaṃ vaśyānāṃ sarvabhūbhujām

अक्षौहिणीभिः सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरैः ।
मागधस्तु न हन्तव्यो भूयः कर्ता बलोद्यमम्

akṣauhiṇībhiḥ saṅkhyātaṃ bhaṭāśvarathakuñjaraiḥ |
māgadhastu na hantavyo bhūyaḥ kartā balodyamam

एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे ।
संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च

etadartho'vatāro'yaṃ bhūbhāraharaṇāya me |
saṃrakṣaṇāya sādhūnāṃ kṛto'nyeṣāṃ vadhāya ca

अन्योऽपि धर्मरक्षायै देहः संभ्रियते मया ।
विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवतः क्वचित्

anyo'pi dharmarakṣāyai dehaḥ saṃbhriyate mayā |
virāmāyāpyadharmasya kāle prabhavataḥ kvacit

एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात्सूर्यवर्चसौ ।
रथावुपस्थितौ सद्यः ससूतौ सपरिच्छदौ

evaṃ dhyāyati govinda ākāśātsūryavarcasau |
rathāvupasthitau sadyaḥ sasūtau saparicchadau

आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया ।
दृष्ट्वा तानि हृषीकेशः सङ्कर्षणमथाब्रवीत्

āyudhāni ca divyāni purāṇāni yadṛcchayā |
dṛṣṭvā tāni hṛṣīkeśaḥ saṅkarṣaṇamathābravīt

पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो ।
एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च

paśyārya vyasanaṃ prāptaṃ yadūnāṃ tvāvatāṃ prabho |
eṣa te ratha āyāto dayitānyāyudhāni ca

एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् ।
त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु

etadarthaṃ hi nau janma sādhūnāmīśa śarmakṛt |
trayoviṃśatyanīkākhyaṃ bhūmerbhāramapākuru

एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात् ।
निर्जग्मतुः स्वायुधाढ्य बलेनाल्पीयसा वृतौ

evaṃ sammantrya dāśārhau daṃśitau rathinau purāt |
nirjagmatuḥ svāyudhāḍhya balenālpīyasā vṛtau

शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथिः ।
ततोऽभूत्परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथुः

śaṅkhaṃ dadhmau vinirgatya harirdārukasārathiḥ |
tato'bhūtparasainyānāṃ hṛdi vitrāsavepathuḥ

तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम ।
न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया ।
गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन्

tāvāha māgadho vīkṣya he kṛṣṇa puruṣādhama |
na tvayā yoddhumicchāmi bālenaikena lajjayā |
guptena hi tvayā manda na yotsye yāhi bandhuhan

तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यमुद्वह ।
हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वर्याहि मां जहि

tava rāma yadi śraddhā yudhyasva dhairyamudvaha |
hitvā vā maccharaiśchinnaṃ dehaṃ svaryāhi māṃ jahi

न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्येव पौरुषम् ।
न गृह्णीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूर्षतः

na vai śūrā vikatthante darśayantyeva pauruṣam |
na gṛhṇīmo vaco rājannāturasya mumūrṣataḥ

जरासुतस्तावभिसृत्य माधवौ महाबलौघेन बलीयसाऽऽवृणोत् ।
ससैन्ययानध्वजवाजिसारथी सूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभिः

jarāsutastāvabhisṛtya mādhavau mahābalaughena balīyasā''vṛṇot |
sasainyayānadhvajavājisārathī sūryānalau vāyurivābhrareṇubhiḥ

सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथाव् ।
अलक्षयन्त्यो हरिरामयोर्मृधे ।
स्त्रियः पुराट्टालकहर्म्यगोपुरं ।
समाश्रिताः सम्मुमुहुः शुचार्दितः

suparṇatāladhvajacihnitau rathāv |
alakṣayantyo harirāmayormṛdhe |
striyaḥ purāṭṭālakaharmyagopuraṃ |
samāśritāḥ sammumuhuḥ śucārditaḥ

हरिः परानीकपयोमुचां मुहुः शिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम् ।
स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच्छार्ङ्गशरासनोत्तमम्

hariḥ parānīkapayomucāṃ muhuḥ śilīmukhātyulbaṇavarṣapīḍitam |
svasainyamālokya surāsurārcitaṃ vyasphūrjayacchārṅgaśarāsanottamam

गृह्णन्निशङ्गादथ सन्दधच्छरान् ।
विकृष्य मुञ्चन्शितबाणपूगान् ।
निघ्नन्रथान्कुञ्जरवाजिपत्तीन् ।
निरन्तरं यद्वदलातचक्रम्

gṛhṇanniśaṅgādatha sandadhaccharān |
vikṛṣya muñcanśitabāṇapūgān |
nighnanrathānkuñjaravājipattīn |
nirantaraṃ yadvadalātacakram

निर्भिन्नकुम्भाः करिणो निपेतुरनेकशोऽश्वाः शरवृक्णकन्धराः ।
रथा हताश्वध्वजसूतनायकाः पदायतश्छिन्नभुजोरुकन्धराः

nirbhinnakumbhāḥ kariṇo nipeturanekaśo'śvāḥ śaravṛkṇakandharāḥ |
rathā hatāśvadhvajasūtanāyakāḥ padāyataśchinnabhujorukandharāḥ

सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिनामङ्गप्रसूताः शतशोऽसृगापगाः ।
भुजाहयः पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहय ग्रहाकुलाः

sañchidyamānadvipadebhavājināmaṅgaprasūtāḥ śataśo'sṛgāpagāḥ |
bhujāhayaḥ pūruṣaśīrṣakacchapā hatadvipadvīpahaya grahākulāḥ

करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुलाः ।
अच्छूरिकावर्तभयानका महा मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्कराः

karorumīnā narakeśaśaivalā dhanustaraṅgāyudhagulmasaṅkulāḥ |
acchūrikāvartabhayānakā mahā maṇipravekābharaṇāśmaśarkarāḥ

प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरीः परस्परम् ।
विनिघ्नतारीन्मुषलेन दुर्मदान्सङ्कर्षणेनापरीमेयतेजसा

pravartitā bhīrubhayāvahā mṛdhe manasvināṃ harṣakarīḥ parasparam |
vinighnatārīnmuṣalena durmadānsaṅkarṣaṇenāparīmeyatejasā

बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्र पालितम् ।
क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयोर्विक्रीडितं तज्जगदीशयोः परम्

balaṃ tadaṅgārṇavadurgabhairavaṃ durantapāraṃ magadhendra pālitam |
kṣayaṃ praṇītaṃ vasudevaputrayorvikrīḍitaṃ tajjagadīśayoḥ param

स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य यः ।
समीहितेऽनन्तगुणः स्वलीलया ।
न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रहस् ।
तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते

sthityudbhavāntaṃ bhuvanatrayasya yaḥ |
samīhite'nantaguṇaḥ svalīlayā |
na tasya citraṃ parapakṣanigrahas |
tathāpi martyānuvidhasya varṇyate

जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् ।
हतानीकावशिष्टासुं सिंहः सिंहमिवौजसा

jagrāha virathaṃ rāmo jarāsandhaṃ mahābalam |
hatānīkāvaśiṣṭāsuṃ siṃhaḥ siṃhamivaujasā

बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषैः ।
वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया

badhyamānaṃ hatārātiṃ pāśairvāruṇamānuṣaiḥ |
vārayāmāsa govindastena kāryacikīrṣayā

सा मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मतः ।
तपसे कृतसङ्कल्पो वारितः पथि राजभिः

sā mukto lokanāthābhyāṃ vrīḍito vīrasammataḥ |
tapase kṛtasaṅkalpo vāritaḥ pathi rājabhiḥ

वाक्यैः पवित्रार्थपदैर्नयनैः प्राकृतैरपि ।
स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभवः

vākyaiḥ pavitrārthapadairnayanaiḥ prākṛtairapi |
svakarmabandhaprāpto'yaṃ yadubhiste parābhavaḥ

हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस्तदा ।
उपेक्षितो भगवता मगधान्दुर्मना ययौ

hateṣu sarvānīkeṣu nṛpo bārhadrathastadā |
upekṣito bhagavatā magadhāndurmanā yayau

मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णवः ।
विकीर्यमाणः कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदितः

mukundo'pyakṣatabalo nistīrṇāribalārṇavaḥ |
vikīryamāṇaḥ kusumaistrīdaśairanumoditaḥ

माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभिः ।
उपगीयमानविजयः सूतमागधबन्दिभिः

māthurairupasaṅgamya vijvarairmuditātmabhiḥ |
upagīyamānavijayaḥ sūtamāgadhabandibhiḥ

शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः ।
वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ

śaṅkhadundubhayo nedurbherītūryāṇyanekaśaḥ |
vīṇāveṇumṛdaṅgāni puraṃ praviśati prabhau

सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् ।
निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम्

siktamārgāṃ hṛṣṭajanāṃ patākābhirabhyalaṅkṛtām |
nirghuṣṭāṃ brahmaghoṣeṇa kautukābaddhatoraṇām

निचीयमानो नारीभिर्माल्यदध्यक्षताङ्कुरैः ।
निरीक्ष्यमाणः सस्नेहं प्रीत्युत्कलितलोचनैः

nicīyamāno nārībhirmālyadadhyakṣatāṅkuraiḥ |
nirīkṣyamāṇaḥ sasnehaṃ prītyutkalitalocanaiḥ

आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूषणम् ।
यदुराजाय तत्सर्वमाहृतं प्रादिशत्प्रभुः

āyodhanagataṃ vittamanantaṃ vīrabhūṣaṇam |
yadurājāya tatsarvamāhṛtaṃ prādiśatprabhuḥ

एवं सप्तदशकृत्वस्तावत्यक्षौहिणीबलः ।
युयुधे मागधो राजा यदुभिः कृष्णपालितैः

evaṃ saptadaśakṛtvastāvatyakṣauhiṇībalaḥ |
yuyudhe māgadho rājā yadubhiḥ kṛṣṇapālitaiḥ

अक्षिण्वंस्तद्बलं सर्वं वृष्णयः कृष्णतेजसा ।
हतेषु स्वेष्वनीकेषु त्यक्तोऽगादरिभिर्नृपः

akṣiṇvaṃstadbalaṃ sarvaṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇatejasā |
hateṣu sveṣvanīkeṣu tyakto'gādaribhirnṛpaḥ

अष्टादशम सङ्ग्राम आगामिनि तदन्तरा ।
नारदप्रेषितो वीरो यवनः प्रत्यदृश्यत

aṣṭādaśama saṅgrāma āgāmini tadantarā |
nāradapreṣito vīro yavanaḥ pratyadṛśyata

रुरोध मथुरामेत्य तिसृभिर्म्लेच्छकोटिभिः ।
नृलोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन्श्रुत्वात्मसम्मितान्

rurodha mathurāmetya tisṛbhirmlecchakoṭibhiḥ |
nṛloke cāpratidvandvo vṛṣṇīnśrutvātmasammitān

तं दृष्ट्वाचिन्तयत्कृष्णः सङ्कर्षण सहायवान् ।
अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्युभयतो महत्

taṃ dṛṣṭvācintayatkṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇa sahāyavān |
aho yadūnāṃ vṛjinaṃ prāptaṃ hyubhayato mahat

यवनोऽयं निरुन्धेऽस्मानद्य तावन्महाबलः ।
मागधोऽप्यद्य वा श्वो वा परश्वो वागमिष्यति

yavano'yaṃ nirundhe'smānadya tāvanmahābalaḥ |
māgadho'pyadya vā śvo vā paraśvo vāgamiṣyati

आवयोः युध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुतः ।
बन्धून्हनिष्यत्यथ वा नेष्यते स्वपुरं बली

āvayoḥ yudhyatorasya yadyāgantā jarāsutaḥ |
bandhūnhaniṣyatyatha vā neṣyate svapuraṃ balī

तस्मादद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपददुर्गमम् ।
तत्र ज्ञातीन्समाधाय यवनं घातयामहे

tasmādadya vidhāsyāmo durgaṃ dvipadadurgamam |
tatra jñātīnsamādhāya yavanaṃ ghātayāmahe

इति सम्मन्त्र्य भगवान्दुर्गं द्वादशयोजनम् ।
अन्तःसमुद्रे नगरं कृत्स्नाद्भुतमचीकरत्

iti sammantrya bhagavāndurgaṃ dvādaśayojanam |
antaḥsamudre nagaraṃ kṛtsnādbhutamacīkarat

दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् ।
रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम्

dṛśyate yatra hi tvāṣṭraṃ vijñānaṃ śilpanaipuṇam |
rathyācatvaravīthībhiryathāvāstu vinirmitam

सुरद्रुमलतोद्यान विचित्रोपवनान्वितम् ।
हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भिः स्फटिकाट्टालगोपुरैः

suradrumalatodyāna vicitropavanānvitam |
hemaśṛṅgairdivispṛgbhiḥ sphaṭikāṭṭālagopuraiḥ

राजतारकुटैः कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतैः ।
रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकतस्थलैः

rājatārakuṭaiḥ koṣṭhairhemakumbhairalaṅkṛtaiḥ |
ratnakūtairgṛhairhemairmahāmārakatasthalaiḥ

वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् ।
चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत्

vāstoṣpatīnāṃ ca gṛhairvallabhībhiśca nirmitam |
cāturvarṇyajanākīrṇaṃ yadudevagṛhollasat

सुधर्मां पारिजातं च महेन्द्रः प्राहिणोद्धरेः ।
यत्र चावस्थितो मर्त्यो मर्त्यधर्मैर्न युज्यते

sudharmāṃ pārijātaṃ ca mahendraḥ prāhiṇoddhareḥ |
yatra cāvasthito martyo martyadharmairna yujyate

श्यामैकवर्णान्वरुणो हयान्शुक्लान्मनोजवान् ।
अष्टौ निधिपतिः कोशान्लोकपालो निजोदयान्

śyāmaikavarṇānvaruṇo hayānśuklānmanojavān |
aṣṭau nidhipatiḥ kośānlokapālo nijodayān

यद्यद्भगवता दत्तमाधिपत्यं स्वसिद्धये ।
सर्वं प्रत्यर्पयामासुर्हरौ भूमिगते नृप

yadyadbhagavatā dattamādhipatyaṃ svasiddhaye |
sarvaṃ pratyarpayāmāsurharau bhūmigate nṛpa

तत्र योगप्रभावेन नीत्वा सर्वजनं हरिः ।
प्रजापालेन रामेण कृष्णः समनुमन्त्रितः ।
निर्जगाम पुरद्वारात्पद्ममाली निरायुधः

tatra yogaprabhāvena nītvā sarvajanaṃ hariḥ |
prajāpālena rāmeṇa kṛṣṇaḥ samanumantritaḥ |
nirjagāma puradvārātpadmamālī nirāyudhaḥ