अध्याय 51: कालयवन का भस्म होना और मुचुकुन्द की स्तुति

तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् ।
दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम्

taṃ vilokya viniṣkrāntamujjihānamivoḍupam |
darśanīyatamaṃ śyāmaṃ pītakauśeyavāsasam

श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ।
पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम्

śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhāmuktakandharam |
pṛthudīrghacaturbāhuṃ navakañjāruṇekṣaṇam

नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् ।
मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

nityapramuditaṃ śrīmatsukapolaṃ śucismitam |
mukhāravindaṃ bibhrāṇaṃ sphuranmakarakuṇḍalam

वासुदेवो ह्ययमिति पुमान्श्रीवत्सलाञ्छनः ।
चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दरः

vāsudevo hyayamiti pumānśrīvatsalāñchanaḥ |
caturbhujo'ravindākṣo vanamālyatisundaraḥ

लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति ।
निरायुधश्चलन्पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुधः

lakṣaṇairnāradaproktairnānyo bhavitumarhati |
nirāyudhaścalanpadbhyāṃ yotsye'nena nirāyudhaḥ

इति निश्चित्य यवनः प्राद्रवन्तं पराङ्मुखम् ।
अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम्

iti niścitya yavanaḥ prādravantaṃ parāṅmukham |
anvadhāvajjighṛkṣustaṃ durāpamapi yoginām

हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरिणा स पदे पदे ।
नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम्

hastaprāptamivātmānaṃ hariṇā sa pade pade |
nīto darśayatā dūraṃ yavaneśo'drikandaram

पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् ।
इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभः

palāyanaṃ yadukule jātasya tava nocitam |
iti kṣipannanugato nainaṃ prāpāhatāśubhaḥ

एवं क्षिप्तोऽपि भगवान्प्राविशद्गिरिकन्दरम् ।
सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम्

evaṃ kṣipto'pi bhagavānprāviśadgirikandaram |
so'pi praviṣṭastatrānyaṃ śayānaṃ dadṛśe naram

नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् ।
इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत्

nanvasau dūramānīya śete māmiha sādhuvat |
iti matvācyutaṃ mūḍhastaṃ padā samatāḍayat

स उत्थाय चिरं सुप्तः शनैरुन्मील्य लोचने ।
दिशो विलोकयन्पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम्

sa utthāya ciraṃ suptaḥ śanairunmīlya locane |
diśo vilokayanpārśve tamadrākṣīdavasthitam

स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत ।
देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत्क्षणात्

sa tāvattasya ruṣṭasya dṛṣṭipātena bhārata |
dehajenāgninā dagdho bhasmasādabhavatkṣaṇāt

को नाम स पुमान्ब्रह्मन्कस्य किं वीर्य एव च ।
कस्माद्गुहां गतः शिष्ये किं तेजो यवनार्दनः

ko nāma sa pumānbrahmankasya kiṃ vīrya eva ca |
kasmādguhāṃ gataḥ śiṣye kiṃ tejo yavanārdanaḥ

स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् ।
मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः

sa ikṣvākukule jāto māndhātṛtanayo mahān |
mucukunda iti khyāto brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ

स याचितः सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे ।
असुरेभ्यः परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम्

sa yācitaḥ suragaṇairindrādyairātmarakṣaṇe |
asurebhyaḥ paritrastaistadrakṣāṃ so'karocciram

लब्ध्वा गुहं ते स्वःपालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् ।
राजन्विरमतां कृच्छ्राद्भवान्नः परिपालनात्

labdhvā guhaṃ te svaḥpālaṃ mucukundamathābruvan |
rājanviramatāṃ kṛcchrādbhavānnaḥ paripālanāt

नरलोकं परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् ।
अस्मान्पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिताः

naralokaṃ parityajya rājyaṃ nihatakaṇṭakam |
asmānpālayato vīra kāmāste sarva ujjhitāḥ

सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिणः ।
प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिताः

sutā mahiṣyo bhavato jñātayo'mātyamantriṇaḥ |
prajāśca tulyakālīnā nādhunā santi kālitāḥ

कालो बलीयान्बलिनां भगवानीश्वरोऽव्ययः ।
प्रजाः कालयते क्रीडन्पशुपालो यथा पशून्

kālo balīyānbalināṃ bhagavānīśvaro'vyayaḥ |
prajāḥ kālayate krīḍanpaśupālo yathā paśūn

वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य नः ।
एक एवेश्वरस्तस्य भगवान्विष्णुरव्ययः

varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te ṛte kaivalyamadya naḥ |
eka eveśvarastasya bhagavānviṣṇuravyayaḥ

एवमुक्तः स वै देवानभिवन्द्य महायशाः ।
अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया

evamuktaḥ sa vai devānabhivandya mahāyaśāḥ |
aśayiṣṭa guhāviṣṭo nidrayā devadattayā

यवने भस्मसान्नीते भगवान्सात्वतर्षभः ।
आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते

yavane bhasmasānnīte bhagavānsātvatarṣabhaḥ |
ātmānaṃ darśayāmāsa mucukundāya dhīmate

तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम्

tamālokya ghanaśyāmaṃ pītakauśeyavāsasam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhena virājitam

चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया ।
चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

caturbhujaṃ rocamānaṃ vaijayantyā ca mālayā |
cāruprasannavadanaṃ sphuranmakarakuṇḍalam

प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् ।
अपीच्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम्

prekṣaṇīyaṃ nṛlokasya sānurāgasmitekṣaṇam |
apīcyavayasaṃ mattamṛgendrodāravikramam

पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षितः ।
शङ्कितः शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा

paryapṛcchanmahābuddhistejasā tasya dharṣitaḥ |
śaṅkitaḥ śanakai rājā durdharṣamiva tejasā

को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे ।
पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके

ko bhavāniha samprāpto vipine girigahvare |
padbhyāṃ padmapalāśābhyāṃ vicarasyurukaṇṭake

किं स्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान्वा विभावसुः ।
सूर्यः सोमो महेन्द्रो वा लोकपालो परोऽपि वा

kiṃ svittejasvināṃ tejo bhagavānvā vibhāvasuḥ |
sūryaḥ somo mahendro vā lokapālo paro'pi vā

मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् ।
यद्बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा

manye tvāṃ devadevānāṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabham |
yadbādhase guhādhvāntaṃ pradīpaḥ prabhayā yathā

शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव ।
स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते

śuśrūṣatāmavyalīkamasmākaṃ narapuṅgava |
svajanma karma gotraṃ vā kathyatāṃ yadi rocate

वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाकाः क्षत्रबन्धवः ।
मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मजः प्रभो

vayaṃ tu puruṣavyāghra aikṣvākāḥ kṣatrabandhavaḥ |
mucukunda iti prokto yauvanāśvātmajaḥ prabho

चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रियः ।
शयेऽस्मिन्विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना

ciraprajāgaraśrānto nidrayāpahatendriyaḥ |
śaye'sminvijane kāmaṃ kenāpyutthāpito'dhunā

सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना ।
अनन्तरं भवान्श्रीमांल्लक्षितोऽमित्रशासनः

so'pi bhasmīkṛto nūnamātmīyenaiva pāpmanā |
anantaraṃ bhavānśrīmāṃllakṣito'mitraśāsanaḥ

तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुमः ।
हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम्

tejasā te'viṣahyeṇa bhūri draṣṭuṃ na śaknumaḥ |
hataujasā mahābhāga mānanīyo'si dehinām

एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान्भूतभावनः ।
प्रत्याह प्रहसन्वाण्या मेघनादगभीरया

evaṃ sambhāṣito rājñā bhagavānbhūtabhāvanaḥ |
pratyāha prahasanvāṇyā meghanādagabhīrayā

जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रशः ।
न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि

janmakarmābhidhānāni santi me'ṅga sahasraśaḥ |
na śakyante'nusaṅkhyātumanantatvānmayāpi hi

क्वचिद्रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभिः ।
गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित्

kvacidrajāṃsi vimame pārthivānyurujanmabhiḥ |
guṇakarmābhidhānāni na me janmāni karhicit

कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप ।
अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षयः

kālatrayopapannāni janmakarmāṇi me nṛpa |
anukramanto naivāntaṃ gacchanti paramarṣayaḥ

तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम ।
विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये

tathāpyadyatanānyaṅga śṛṇuṣva gadato mama |
vijñāpito viriñcena purāhaṃ dharmaguptaye

भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ।
अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभेः ।
वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम्

bhūmerbhārāyamāṇānāmasurāṇāṃ kṣayāya ca |
avatīrṇo yadukule gṛha ānakadundubheḥ |
vadanti vāsudeveti vasudevasutaṃ hi mām

कालनेमिर्हतः कंसः प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विषः ।
अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा

kālanemirhataḥ kaṃsaḥ pralambādyāśca saddviṣaḥ |
ayaṃ ca yavano dagdho rājaṃste tigmacakṣuṣā

सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागतः ।
प्रार्थितः प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सलः

so'haṃ tavānugrahārthaṃ guhāmetāmupāgataḥ |
prārthitaḥ pracuraṃ pūrvaṃ tvayāhaṃ bhaktavatsalaḥ

वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान्कामान्ददामि ते ।
मां प्रसन्नो जनः कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम्

varānvṛṇīṣva rājarṣe sarvānkāmāndadāmi te |
māṃ prasanno janaḥ kaścinna bhūyo'rhati śocitum

इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वितः ।
ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन्

ityuktastaṃ praṇamyāha mucukundo mudānvitaḥ |
jñātvā nārāyaṇaṃ devaṃ gargavākyamanusmaran

विमोहितोऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक् ।
सुखाय दुःखप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित्पुरुषश्च वञ्चितः

vimohito'yaṃ jana īśa māyayā tvadīyayā tvāṃ na bhajatyanarthadṛk |
sukhāya duḥkhaprabhaveṣu sajjate gṛheṣu yoṣitpuruṣaśca vañcitaḥ

लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं ।
कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ ।
पादारविन्दं न भजत्यसन्मतिर् ।
गृहान्धकूपे पतितो यथा पशुः

labdhvā jano durlabhamatra mānuṣaṃ |
kathañcidavyaṅgamayatnato'nagha |
pādāravindaṃ na bhajatyasanmatir |
gṛhāndhakūpe patito yathā paśuḥ

ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपतेः ।
मर्त्यात्मबुद्धेः सुतदारकोशभूष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया

mamaiṣa kālo'jita niṣphalo gato rājyaśriyonnaddhamadasya bhūpateḥ |
martyātmabuddheḥ sutadārakośabhūṣvāsajjamānasya durantacintayā

कलेवरेऽस्मिन्घटकुड्यसन्निभे ।
निरूढमानो नरदेव इत्यहम् ।
वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपैर् ।
गां पर्यटंस्त्वागणयन्सुदुर्मदः

kalevare'sminghaṭakuḍyasannibhe |
nirūḍhamāno naradeva ityaham |
vṛto rathebhāśvapadātyanīkapair |
gāṃ paryaṭaṃstvāgaṇayansudurmadaḥ

प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् ।
त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः

pramattamuccairitikṛtyacintayā pravṛddhalobhaṃ viṣayeṣu lālasam |
tvamapramattaḥ sahasābhipadyase kṣullelihāno'hirivākhumantakaḥ

पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन् ।
मतंगजैर्वा नरदेवसंज्ञितः ।
स एव कालेन दुरत्ययेन ते ।
कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञितः

purā rathairhemapariṣkṛtaiścaran |
mataṃgajairvā naradevasaṃjñitaḥ |
sa eva kālena duratyayena te |
kalevaro viṭkṛmibhasmasaṃjñitaḥ

निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो वरासनस्थः समराजवन्दितः ।
गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां क्रीडामृगः पूरुष ईश नीयते

nirjitya dikcakramabhūtavigraho varāsanasthaḥ samarājavanditaḥ |
gṛheṣu maithunyasukheṣu yoṣitāṃ krīḍāmṛgaḥ pūruṣa īśa nīyate

करोति कर्माणि तपःसुनिष्ठितो निवृत्तभोगस्तदपेक्षयाददत् ।
पुनश्च भूयासमहं स्वराडिति प्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते

karoti karmāṇi tapaḥsuniṣṭhito nivṛttabhogastadapekṣayādadat |
punaśca bhūyāsamahaṃ svarāḍiti pravṛddhatarṣo na sukhāya kalpate

भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवेज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागमः ।
सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ परावरेशे त्वयि जायते मतिः

bhavāpavargo bhramato yadā bhavejjanasya tarhyacyuta satsamāgamaḥ |
satsaṅgamo yarhi tadaiva sadgatau parāvareśe tvayi jāyate matiḥ

मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया ।
यः प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपैः

manye mamānugraha īśa te kṛto rājyānubandhāpagamo yadṛcchayā |
yaḥ prārthyate sādhubhirekacaryayā vanaṃ vivikṣadbhirakhaṇḍabhūmipaiḥ

न कामयेऽन्यं तव पादसेवनादकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो ।
आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम्

na kāmaye'nyaṃ tava pādasevanādakiñcanaprārthyatamādvaraṃ vibho |
ārādhya kastvāṃ hyapavargadaṃ hare vṛṇīta āryo varamātmabandhanam

तस्माद्विसृज्याशिष ईश सर्वतो रजस्तमःसत्त्वगुणानुबन्धनाः ।
निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां ज्ञाप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम्

tasmādvisṛjyāśiṣa īśa sarvato rajastamaḥsattvaguṇānubandhanāḥ |
nirañjanaṃ nirguṇamadvayaṃ paraṃ tvāṃ jñāptimātraṃ puruṣaṃ vrajāmyaham

चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापैर् ।
अवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्तिः कथञ्चित् ।
शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्मन् ।
अभयमृतमशोकं पाहि मापन्नमीश

ciramiha vṛjinārtastapyamāno'nutāpair |
avitṛṣaṣaḍamitro'labdhaśāntiḥ kathañcit |
śaraṇada samupetastvatpadābjaṃ parātman |
abhayamṛtamaśokaṃ pāhi māpannamīśa

सार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता ।
वरैः प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यतः

sārvabhauma mahārāja matiste vimalorjitā |
varaiḥ pralobhitasyāpi na kāmairvihatā yataḥ

प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् ।
न धीरेकान्तभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित्

pralobhito varairyattvamapramādāya viddhi tat |
na dhīrekāntabhaktānāmāśīrbhirbhidyate kvacit

युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मनः ।
अक्षीणवासनं राजन्दृश्यते पुनरुत्थितम्

yuñjānānāmabhaktānāṃ prāṇāyāmādibhirmanaḥ |
akṣīṇavāsanaṃ rājandṛśyate punarutthitam

विचरस्व महीं कामं मय्यावेशितमानसः ।
अस्त्वेवं नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी

vicarasva mahīṃ kāmaṃ mayyāveśitamānasaḥ |
astvevaṃ nityadā tubhyaṃ bhaktirmayyanapāyinī

क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून्न्यवधीर्मृगयादिभिः ।
समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदुपाश्रितः

kṣātradharmasthito jantūnnyavadhīrmṛgayādibhiḥ |
samāhitastattapasā jahyaghaṃ madupāśritaḥ

जन्मन्यनन्तरे राजन्सर्वभूतसुहृत्तमः ।
भूत्वा द्विजवरस्त्वं वै मामुपैष्यसि केवलम्

janmanyanantare rājansarvabhūtasuhṛttamaḥ |
bhūtvā dvijavarastvaṃ vai māmupaiṣyasi kevalam