अध्याय 49: अक्रूर का हस्तिनापुर जाना

स गत्वा हास्तिनपुरं पौरवेन्द्रयशोऽङ्कितम् ।
ददर्श तत्राम्बिकेयं सभीष्मं विदुरं पृथाम्

sa gatvā hāstinapuraṃ pauravendrayaśo'ṅkitam |
dadarśa tatrāmbikeyaṃ sabhīṣmaṃ viduraṃ pṛthām

सहपुत्रं च बाह्लीकं भारद्वाजं सगौतमम् ।
कर्णं सुयोधनं द्रौणिं पाण्डवान्सुहृदोऽपरान्

sahaputraṃ ca bāhlīkaṃ bhāradvājaṃ sagautamam |
karṇaṃ suyodhanaṃ drauṇiṃ pāṇḍavānsuhṛdo'parān

यथावद् उपसङ्गम्य बन्धुभिर्गान्दिनीसुतः ।
सम्पृष्टस्तैः सुहृद्वार्तां स्वयं चापृच्छदव्ययम्

yathāvad upasaṅgamya bandhubhirgāndinīsutaḥ |
sampṛṣṭastaiḥ suhṛdvārtāṃ svayaṃ cāpṛcchadavyayam

उवास कतिचिन्मासान् राज्ञो वृत्तविवित्सया ।
दुष्प्रजस्याल्पसारस्य खलच्छन्दानुवर्तिनः

uvāsa katicinmāsān rājño vṛttavivitsayā |
duṣprajasyālpasārasya khalacchandānuvartinaḥ

तेज ओजो बलं वीर्यं प्रश्रयादींश्च सद्गुणान् ।
प्रजानुरागं पार्थेषु न सहद्भिश्चिकीर्षितम्

teja ojo balaṃ vīryaṃ praśrayādīṃśca sadguṇān |
prajānurāgaṃ pārtheṣu na sahadbhiścikīrṣitam

कृतं च धार्तराष्ट्रैर्यद् गरदानाद्यपेशलम् ।
आचख्यौ सर्वमेवास्मै पृथा विदुर एव च

kṛtaṃ ca dhārtarāṣṭrairyad garadānādyapeśalam |
ācakhyau sarvamevāsmai pṛthā vidura eva ca

पृथा तु भ्रातरं प्राप्तं अक्रूरमुपसृत्य तम् ।
उवाच जन्मनिलयं स्मरन्त्यश्रुकलेक्षणा

pṛthā tu bhrātaraṃ prāptaṃ akrūramupasṛtya tam |
uvāca janmanilayaṃ smarantyaśrukalekṣaṇā

अपि स्मरन्ति नः सौम्य पितरौ भ्रातरश्च मे ।
भगिन्यौ भ्रातृपुत्राश्च जामयः सख्य एव च

api smaranti naḥ saumya pitarau bhrātaraśca me |
bhaginyau bhrātṛputrāśca jāmayaḥ sakhya eva ca

भ्रात्रेयो भगवान् कृष्णः शरण्यो भक्तवत्सलः ।
पैतृष्वसेयान् स्मरति रामश्चाम्बुरुहेक्षणः

bhrātreyo bhagavān kṛṣṇaḥ śaraṇyo bhaktavatsalaḥ |
paitṛṣvaseyān smarati rāmaścāmburuhekṣaṇaḥ

सपत्नमध्ये शोचन्तीं वृकानां हरिणीमिव ।
सान्त्वयिष्यति मां वाक्यैः पितृहीनांश्च बालकान्

sapatnamadhye śocantīṃ vṛkānāṃ hariṇīmiva |
sāntvayiṣyati māṃ vākyaiḥ pitṛhīnāṃśca bālakān

कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विश्वभावन ।
प्रपन्नां पाहि गोविन्द शिशुभिश्चावसीदतीम्

kṛṣṇa kṛṣṇa mahāyogin viśvātman viśvabhāvana |
prapannāṃ pāhi govinda śiśubhiścāvasīdatīm

नान्यत्तव पदाम्भोजात् पश्यामि शरणं नृणाम् ।
बिभ्यतां मृत्युसंसाराद् ईस्वरस्यापवर्गिकात्

nānyattava padāmbhojāt paśyāmi śaraṇaṃ nṛṇām |
bibhyatāṃ mṛtyusaṃsārād īsvarasyāpavargikāt

नमः कृष्णाय शुद्धाय ब्रह्मणे परमात्मने ।
योगेश्वराय योगाय त्वामहं शरणं गता

namaḥ kṛṣṇāya śuddhāya brahmaṇe paramātmane |
yogeśvarāya yogāya tvāmahaṃ śaraṇaṃ gatā

इत्यनुस्मृत्य स्वजनं कृष्णं च जगदीश्वरम् ।
प्रारुदद् दुखिता राजन् भवतां प्रपितामही

ityanusmṛtya svajanaṃ kṛṣṇaṃ ca jagadīśvaram |
prārudad dukhitā rājan bhavatāṃ prapitāmahī

समदुःखसुखोऽक्रूरो विदुरश्च महायशाः ।
सान्त्वयामासतुः कुन्तीं तत्पुत्रोत्पत्तिहेतुभिः

samaduḥkhasukho'krūro viduraśca mahāyaśāḥ |
sāntvayāmāsatuḥ kuntīṃ tatputrotpattihetubhiḥ

यास्यन् राजानमभ्येत्य विषमं पुत्रलालसम् ।
अवदत्सुहृदां मध्ये बन्धुभिः सौहृदोदितम्

yāsyan rājānamabhyetya viṣamaṃ putralālasam |
avadatsuhṛdāṃ madhye bandhubhiḥ sauhṛdoditam

भो भो वैचित्रवीर्य त्वं कुरूणां कीर्तिवर्धन ।
भ्रातर्युपरते पाण्डौ अधुनाऽऽसनमास्थितः

bho bho vaicitravīrya tvaṃ kurūṇāṃ kīrtivardhana |
bhrātaryuparate pāṇḍau adhunā''sanamāsthitaḥ

धर्मेण पालयन् उर्वीं प्रजाः शीलेन रञ्जयन् ।
वर्तमानः समः स्वेषु श्रेयः कीर्तिमवाप्स्यसि

dharmeṇa pālayan urvīṃ prajāḥ śīlena rañjayan |
vartamānaḥ samaḥ sveṣu śreyaḥ kīrtimavāpsyasi

अन्यथा त्वाचरँल्लोके गर्हितो यास्यसे तमः ।
तस्मात्समत्वे वर्तस्व पाण्डवेष्वात्मजेषु च

anyathā tvācaram̐lloke garhito yāsyase tamaḥ |
tasmātsamatve vartasva pāṇḍaveṣvātmajeṣu ca

नेह चात्यन्तसंवासः कस्यचित् केनचित् सह ।
राजन् स्वेनापि देहेन किमु जायात्मजादिभिः

neha cātyantasaṃvāsaḥ kasyacit kenacit saha |
rājan svenāpi dehena kimu jāyātmajādibhiḥ

एकः प्रसूयते जन्तुः एक एव प्रलीयते ।
एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतं एक एव च दुष्कृतम्

ekaḥ prasūyate jantuḥ eka eva pralīyate |
eko'nubhuṅkte sukṛtaṃ eka eva ca duṣkṛtam

अधर्मोपचितं वित्तं हरन्त्यन्येऽल्पमेधसः ।
सम्भोजनीयापदेशैः जलानीव जलौकसः

adharmopacitaṃ vittaṃ harantyanye'lpamedhasaḥ |
sambhojanīyāpadeśaiḥ jalānīva jalaukasaḥ

पुष्णाति यानधर्मेण स्वबुद्ध्या तमपण्डितम् ।
तेऽकृतार्थं प्रहिण्वन्ति प्राणा रायः सुतादयः

puṣṇāti yānadharmeṇa svabuddhyā tamapaṇḍitam |
te'kṛtārthaṃ prahiṇvanti prāṇā rāyaḥ sutādayaḥ

स्वयं किल्बिषमादाय तैस्त्यक्तो नार्थकोविदः ।
असिद्धार्थो विशत्यन्धं स्वधर्मविमुखस्तमः

svayaṃ kilbiṣamādāya taistyakto nārthakovidaḥ |
asiddhārtho viśatyandhaṃ svadharmavimukhastamaḥ

तस्माल्लोकमिमं राजन् स्वप्नमायामनोरथम् ।
वीक्ष्यायम्यात्मनात्मानं समः शान्तो भव प्रभो

tasmāllokamimaṃ rājan svapnamāyāmanoratham |
vīkṣyāyamyātmanātmānaṃ samaḥ śānto bhava prabho

यथा वदति कल्याणीं वाचं दानपते भवान् ।
तथानया न तृप्यामि मर्त्यः प्राप्य यथामृतम्

yathā vadati kalyāṇīṃ vācaṃ dānapate bhavān |
tathānayā na tṛpyāmi martyaḥ prāpya yathāmṛtam

तथापि सूनृता सौम्य हृदि न स्थीयते चले ।
पुत्रानुरागविषमे विद्युत् सौदामनी यथा

tathāpi sūnṛtā saumya hṛdi na sthīyate cale |
putrānurāgaviṣame vidyut saudāmanī yathā

ईश्वरस्य विधिं को नु विधुनोत्यन्यथा पुमान् ।
भूमेर्भारावताराय योऽवतीर्णो यदोः कुले

īśvarasya vidhiṃ ko nu vidhunotyanyathā pumān |
bhūmerbhārāvatārāya yo'vatīrṇo yadoḥ kule

यो दुर्विमर्शपथया निजमाययेदं
सृष्ट्वा गुणान् विभजते तदनुप्रविष्टः ।
तस्मै नमो दुरवबोधविहारतन्त्र
संसारचक्रगतये परमेश्वराय

yo durvimarśapathayā nijamāyayedaṃ
sṛṣṭvā guṇān vibhajate tadanupraviṣṭaḥ |
tasmai namo duravabodhavihāratantra
saṃsāracakragataye parameśvarāya

इत्यभिप्रेत्य नृपतेः अभिप्रायं स यादवः ।
सुहृद्भिः समनुज्ञातः पुनर्यदुपुरीमगात्

ityabhipretya nṛpateḥ abhiprāyaṃ sa yādavaḥ |
suhṛdbhiḥ samanujñātaḥ punaryadupurīmagāt

शशंस रामकृष्णाभ्यां धृतराष्ट्रविचेष्टितम् ।
पाण्डवान् प्रति कौरव्य यदर्थं प्रेषितः स्वयम्

śaśaṃsa rāmakṛṣṇābhyāṃ dhṛtarāṣṭraviceṣṭitam |
pāṇḍavān prati kauravya yadarthaṃ preṣitaḥ svayam