अध्याय 48: कुब्जा और अक्रूर के घर श्रीकृष्ण

अथ विज्ञाय भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शनः ।
सैरन्ध्र्याः कामतप्तायाः प्रियमिच्छन् गृहं ययौ

atha vijñāya bhagavān sarvātmā sarvadarśanaḥ |
sairandhryāḥ kāmataptāyāḥ priyamicchan gṛhaṃ yayau

महार्होपस्करैराढ्यं कामोपायोपबृंहितम् ।
मुक्तादामपताकाभिः वितानशयनासनैः ।
धूपैः सुरभिभिर्दीपैः स्रग् गन्धैरपि मण्डितम्

mahārhopaskarairāḍhyaṃ kāmopāyopabṛṃhitam |
muktādāmapatākābhiḥ vitānaśayanāsanaiḥ |
dhūpaiḥ surabhibhirdīpaiḥ srag gandhairapi maṇḍitam

गृहं तमायान्तमवेक्ष्य सासनात्
सद्यः समुत्थाय हि जातसम्भ्रमा ।
यथोपसङ्गम्य सखीभिरच्युतं
सभाजयामास सत्-आसनादिभिः

gṛhaṃ tamāyāntamavekṣya sāsanāt
sadyaḥ samutthāya hi jātasambhramā |
yathopasaṅgamya sakhībhiracyutaṃ
sabhājayāmāsa sat-āsanādibhiḥ

तथोद्धवः साधुतयाभिपूजितो
न्यषीददुर्व्यामभिमृश्य चासनम् ।
कृष्णोऽपि तूर्णं शयनं महाधनं
विवेश लोकाचरितान्यनुव्रतः

tathoddhavaḥ sādhutayābhipūjito
nyaṣīdadurvyāmabhimṛśya cāsanam |
kṛṣṇo'pi tūrṇaṃ śayanaṃ mahādhanaṃ
viveśa lokācaritānyanuvrataḥ

सा मज्जनालेपदुकूलभूषण
स्रग्गन्धताम्बूलसुधासवादिभिः ।
प्रसाधितात्मोपससार माधवं
सव्रीडलीलोत्स्मितविभ्रमेक्षितैः

sā majjanālepadukūlabhūṣaṇa
sraggandhatāmbūlasudhāsavādibhiḥ |
prasādhitātmopasasāra mādhavaṃ
savrīḍalīlotsmitavibhramekṣitaiḥ

आहूय कान्तां नवसङ्गमह्रिया
विशङ्कितां कङ्कणभूषिते करे ।
प्रगृह्य शय्यामधिवेश्य रामया
रेमेऽनुलेपार्पणपुण्यलेशया

āhūya kāntāṃ navasaṅgamahriyā
viśaṅkitāṃ kaṅkaṇabhūṣite kare |
pragṛhya śayyāmadhiveśya rāmayā
reme'nulepārpaṇapuṇyaleśayā

सानङ्गतप्तकुचयोरुरसस्तथाक्ष्णोः
जिघ्रन्त्यनन्तचरणेन रुजो मृजन्ती ।
दोर्भ्यां स्तनान्तरगतं परिरभ्य कान्तम्
आनन्दमूर्तिमजहादतिदीर्घतापम्

sānaṅgataptakucayorurasastathākṣṇoḥ
jighrantyanantacaraṇena rujo mṛjantī |
dorbhyāṃ stanāntaragataṃ parirabhya kāntam
ānandamūrtimajahādatidīrghatāpam

सैवं कैवल्यनाथं तं प्राप्य दुष्प्राप्यमीश्वरम् ।
अङ्गरागार्पणेनाहो दुर्भगेदमयाचत

saivaṃ kaivalyanāthaṃ taṃ prāpya duṣprāpyamīśvaram |
aṅgarāgārpaṇenāho durbhagedamayācata

आहोष्यतामिह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन्मया ।
रमस्व नोत्सहे त्यक्तुं सङ्गं तेऽम्बुरुहेक्षण

āhoṣyatāmiha preṣṭha dināni katicinmayā |
ramasva notsahe tyaktuṃ saṅgaṃ te'mburuhekṣaṇa

तस्यै कामवरं दत्त्वा मानयित्वा च मानदः ।
सहोद्धवेन सर्वेशः स्वधामागमदर्चितम्

tasyai kāmavaraṃ dattvā mānayitvā ca mānadaḥ |
sahoddhavena sarveśaḥ svadhāmāgamadarcitam

दुरार्ध्यं समाराध्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् ।
यो वृणीते मनोग्राह्यं असत्त्वात् कुमनीष्यसौ

durārdhyaṃ samārādhya viṣṇuṃ sarveśvareśvaram |
yo vṛṇīte manogrāhyaṃ asattvāt kumanīṣyasau

अक्रूरभवनं कृष्णः सहरामोद्धवः प्रभुः ।
किञ्चित् चिकीर्षयन् प्रागाद् अक्रूरप्रीयकाम्यया

akrūrabhavanaṃ kṛṣṇaḥ saharāmoddhavaḥ prabhuḥ |
kiñcit cikīrṣayan prāgād akrūraprīyakāmyayā

स तान् नरवरश्रेष्ठान् आरात् वीक्ष्य स्वबान्धवान् ।
प्रत्युत्थाय प्रमुदितः परिष्वज्याभिनन्द्य च

sa tān naravaraśreṣṭhān ārāt vīkṣya svabāndhavān |
pratyutthāya pramuditaḥ pariṣvajyābhinandya ca

ननाम कृष्णं रामं च स तैरप्यभिवादितः ।
पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहान्

nanāma kṛṣṇaṃ rāmaṃ ca sa tairapyabhivāditaḥ |
pūjayāmāsa vidhivat kṛtāsanaparigrahān

पादावनेजनीरापो धारयन् शिरसा नृप ।
अर्हणेनाम्बरैर्दिव्यैः गन्धस्रग् भूषणोत्तमैः

pādāvanejanīrāpo dhārayan śirasā nṛpa |
arhaṇenāmbarairdivyaiḥ gandhasrag bhūṣaṇottamaiḥ

अर्चित्वा शिरसानम्य पादावङ्कगतौ मृजन् ।
प्रश्रयावनतोऽक्रूरः कृष्णरामावभाषत

arcitvā śirasānamya pādāvaṅkagatau mṛjan |
praśrayāvanato'krūraḥ kṛṣṇarāmāvabhāṣata

दिष्ट्या पापो हतः कंसः सानुगो वामिदं कुलम् ।
भवद्भ्यामुद्धृतं कृच्छ्राद् दुरन्ताच्च समेधितम्

diṣṭyā pāpo hataḥ kaṃsaḥ sānugo vāmidaṃ kulam |
bhavadbhyāmuddhṛtaṃ kṛcchrād durantācca samedhitam

युवां प्रधानपुरुषौ जगद्धेतू जगन्मयौ ।
भवद्भ्यां न विना किञ्चित् परमस्ति न चापरम्

yuvāṃ pradhānapuruṣau jagaddhetū jaganmayau |
bhavadbhyāṃ na vinā kiñcit paramasti na cāparam

आत्मसृष्टमिदं विश्वं अन्वाविश्य स्वशक्तिभिः ।
ईयते बहुधा ब्रह्मन् श्रुतप्रत्यक्षगोचरम्

ātmasṛṣṭamidaṃ viśvaṃ anvāviśya svaśaktibhiḥ |
īyate bahudhā brahman śrutapratyakṣagocaram

यथा हि भूतेषु चराचरेषु
मह्यादयो योनिषु भान्ति नाना ।
एवं भवान्केवल आत्मयोनिषु
आत्मात्मतन्त्रो बहुधा विभाति

yathā hi bhūteṣu carācareṣu
mahyādayo yoniṣu bhānti nānā |
evaṃ bhavānkevala ātmayoniṣu
ātmātmatantro bahudhā vibhāti

सृजस्यथो लुम्पसि पासि विश्वं
रजस्तमःसत्त्वगुणैः स्वशक्तिभिः ।
न बध्यसे तद्गुणकर्मभिर्वा
ज्ञानात्मनस्ते क्व च बन्धहेतुः

sṛjasyatho lumpasi pāsi viśvaṃ
rajastamaḥsattvaguṇaiḥ svaśaktibhiḥ |
na badhyase tadguṇakarmabhirvā
jñānātmanaste kva ca bandhahetuḥ

देहाद्युपाधेरनिरूपितत्वाद्
भवो न साक्षान्न भिदात्मनः स्यात् ।
अतो न बन्धस्तव नैव मोक्षः
स्यातां निकामस्त्वयि नोऽविवेकः

dehādyupādheranirūpitatvād
bhavo na sākṣānna bhidātmanaḥ syāt |
ato na bandhastava naiva mokṣaḥ
syātāṃ nikāmastvayi no'vivekaḥ

त्वयोदितोऽयं जगतो हिताय
यदा यदा वेदपथः पुराणः ।
बाध्येत पाषण्डपथैरसद्भिः
तदा भवान् सन्सत्त्वगुणं बिभर्ति

tvayodito'yaṃ jagato hitāya
yadā yadā vedapathaḥ purāṇaḥ |
bādhyeta pāṣaṇḍapathairasadbhiḥ
tadā bhavān sansattvaguṇaṃ bibharti

स त्वं प्रभोऽद्य वसुदेवगृहेऽवतीर्णः
स्वांशेन भारमपनेतुमिहासि भूमेः ।
अक्षौहिणीशतवधेन सुरेतरांश
राज्ञाममुष्य च कुलस्य यशो वितन्वन्

sa tvaṃ prabho'dya vasudevagṛhe'vatīrṇaḥ
svāṃśena bhāramapanetumihāsi bhūmeḥ |
akṣauhiṇīśatavadhena suretarāṃśa
rājñāmamuṣya ca kulasya yaśo vitanvan

अद्येश नो वसतयः खलु भूरिभागा
यः सर्वदेवपितृभूतनृदेवमूर्तिः ।
यत्पादशौचसलिलं त्रिजगय् पुनाति
स त्वं जगद्गुरुरधोक्षज याः प्रविष्टः

adyeśa no vasatayaḥ khalu bhūribhāgā
yaḥ sarvadevapitṛbhūtanṛdevamūrtiḥ |
yatpādaśaucasalilaṃ trijagay punāti
sa tvaṃ jagadgururadhokṣaja yāḥ praviṣṭaḥ

कः पण्डितस्त्वदपरं शरणं समीयाद्
भक्तप्रियादृतगिरः सुहृदः कृतज्ञात् ।
सर्वान् ददाति सुहृदो भजतोऽभिकामान्
आत्मानमप्युपचयापचयौ न यस्य

kaḥ paṇḍitastvadaparaṃ śaraṇaṃ samīyād
bhaktapriyādṛtagiraḥ suhṛdaḥ kṛtajñāt |
sarvān dadāti suhṛdo bhajato'bhikāmān
ātmānamapyupacayāpacayau na yasya

दिष्ट्या जनार्दन भवानिह नः प्रतीतो
योगेश्वरैरपि दुरापगतिः सुरेशैः ।
छिन्ध्याशु नः सुतकलत्रधनाप्तगेह
देहादिमोहरशनां भवदीयमायाम्

diṣṭyā janārdana bhavāniha naḥ pratīto
yogeśvarairapi durāpagatiḥ sureśaiḥ |
chindhyāśu naḥ sutakalatradhanāptageha
dehādimoharaśanāṃ bhavadīyamāyām

इत्यर्चितः संस्तुतश्च भक्तेन भगवान्हरिः ।
अक्रूरं सस्मितं प्राह गीर्भिः सम्मोहयन्निव

ityarcitaḥ saṃstutaśca bhaktena bhagavānhariḥ |
akrūraṃ sasmitaṃ prāha gīrbhiḥ sammohayanniva

त्वं नो गुरुः पितृव्यश्च श्लाघ्यो बन्धुश्च नित्यदा ।
वयं तु रक्ष्याः पोष्याश्च अनुकम्प्याः प्रजा हि वः

tvaṃ no guruḥ pitṛvyaśca ślāghyo bandhuśca nityadā |
vayaṃ tu rakṣyāḥ poṣyāśca anukampyāḥ prajā hi vaḥ

भवद्विधा महाभागा निषेव्या अर्हसत्तमाः ।
श्रेयस्कामैर्नृभिर्नित्यं देवाः स्वार्था न साधवः

bhavadvidhā mahābhāgā niṣevyā arhasattamāḥ |
śreyaskāmairnṛbhirnityaṃ devāḥ svārthā na sādhavaḥ

न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः ।
ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधवः

na hyammayāni tīrthāni na devā mṛcchilāmayāḥ |
te punantyurukālena darśanādeva sādhavaḥ

स भवान्सुहृदां वै नः श्रेयान् श्रेयश्चिकीर्षया ।
जिज्ञासार्थं पाण्डवानां गच्छस्व त्वं गजाह्वयम्

sa bhavānsuhṛdāṃ vai naḥ śreyān śreyaścikīrṣayā |
jijñāsārthaṃ pāṇḍavānāṃ gacchasva tvaṃ gajāhvayam

पितर्युपरते बालाः सह मात्रा सुदुःखिताः ।
आनीताः स्वपुरं राज्ञा वसन्त इति शुश्रुम

pitaryuparate bālāḥ saha mātrā suduḥkhitāḥ |
ānītāḥ svapuraṃ rājñā vasanta iti śuśruma

तेषु राजाम्बिकापुत्रो भ्रातृपुत्रेषु दीनधीः ।
समो न वर्तते नूनं दुष्पुत्रवशगोऽन्धदृक्

teṣu rājāmbikāputro bhrātṛputreṣu dīnadhīḥ |
samo na vartate nūnaṃ duṣputravaśago'ndhadṛk

गच्छ जानीहि तद्वृत्तं अधुना साध्वसाधु वा ।
विज्ञाय तद् विधास्यामो यथा शं सुहृदां भवेत्

gaccha jānīhi tadvṛttaṃ adhunā sādhvasādhu vā |
vijñāya tad vidhāsyāmo yathā śaṃ suhṛdāṃ bhavet

इत्यक्रूरं समादिश्य भगवान् हरिरीश्वरः ।
सङ्कर्षणोद्धवाभ्यां वै ततः स्वभवनं ययौ

ityakrūraṃ samādiśya bhagavān harirīśvaraḥ |
saṅkarṣaṇoddhavābhyāṃ vai tataḥ svabhavanaṃ yayau