अध्याय 46: उद्धव का व्रज जाना और नन्द को सान्त्वना

वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा ।
शिष्यो बृहस्पतेः साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तमः

vṛṣṇīnāṃ pravaro mantrī kṛṣṇasya dayitaḥ sakhā |
śiṣyo bṛhaspateḥ sākṣāduddhavo buddhisattamaḥ

तमाह भगवान्प्रेष्ठं भक्तमेकान्तिनं क्वचित् ।
गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरिः

tamāha bhagavānpreṣṭhaṃ bhaktamekāntinaṃ kvacit |
gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ prapannārtiharo hariḥ

गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर्नौ प्रीतिमावह ।
गोपीनां मद्वियोगाधिं मत्सन्देशैर्विमोचय

gacchoddhava vrajaṃ saumya pitrornau prītimāvaha |
gopīnāṃ madviyogādhiṃ matsandeśairvimocaya

ता मन्मनस्का मत्प्राणा मदर्थे त्यक्तदैहिकाः ।
मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गताः ।
ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्म्यहम्

tā manmanaskā matprāṇā madarthe tyaktadaihikāḥ |
māmeva dayitaṃ preṣṭhamātmānaṃ manasā gatāḥ |
ye tyaktalokadharmāśca madarthe tānbibharmyaham

मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रियः ।
स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविह्वलाः

mayi tāḥ preyasāṃ preṣṭhe dūrasthe gokulastriyaḥ |
smarantyo'ṅga vimuhyanti virahautkaṇṭhyavihvalāḥ

धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्रायः प्राणान्कथञ्चन ।
प्रत्यागमनसन्देशैर्बल्लव्यो मे मदात्मिकाः

dhārayantyatikṛcchreṇa prāyaḥ prāṇānkathañcana |
pratyāgamanasandeśairballavyo me madātmikāḥ

इत्युक्त उद्धवो राजन्सन्देशं भर्तुरादृतः ।
आदाय रथमारुह्य प्रययौ नन्दगोकुलम्

ityukta uddhavo rājansandeśaṃ bharturādṛtaḥ |
ādāya rathamāruhya prayayau nandagokulam

प्राप्तो नन्दव्रजं श्रीमान्निम्लोचति विभावसौ ।
छन्नयानः प्रविशतां पशूनां खुररेणुभिः

prāpto nandavrajaṃ śrīmānnimlocati vibhāvasau |
channayānaḥ praviśatāṃ paśūnāṃ khurareṇubhiḥ

वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुष्मिभिर्वृषैः ।
धावन्तीभिश्च वास्राभिरूधोभारैः स्ववत्सकान्

vāsitārthe'bhiyudhyadbhirnāditaṃ śuṣmibhirvṛṣaiḥ |
dhāvantībhiśca vāsrābhirūdhobhāraiḥ svavatsakān

इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितैः ।
गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां निःस्वनेन च

itastato vilaṅghadbhirgovatsairmaṇḍitaṃ sitaiḥ |
godohaśabdābhiravaṃ veṇūnāṃ niḥsvanena ca

गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयोः ।
स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम्

gāyantībhiśca karmāṇi śubhāni balakṛṣṇayoḥ |
svalaṅkṛtābhirgopībhirgopaiśca suvirājitam

अग्न्यर्कातिथिगोविप्र पितृदेवार्चनान्वितैः ।
धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम्

agnyarkātithigovipra pitṛdevārcanānvitaiḥ |
dhūpadīpaiśca mālyaiśca gopāvāsairmanoramam

सर्वतः पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् ।
हंसकारण्डवाकीर्णैः पद्मषण्डैश्च मण्डितम्

sarvataḥ puṣpitavanaṃ dvijālikulanāditam |
haṃsakāraṇḍavākīrṇaiḥ padmaṣaṇḍaiśca maṇḍitam

तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् ।
नन्दः प्रीतः परिष्वज्य वासुदेवधियार्चयत्

tamāgataṃ samāgamya kṛṣṇasyānucaraṃ priyam |
nandaḥ prītaḥ pariṣvajya vāsudevadhiyārcayat

भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम् ।
गतश्रमं पर्यपृच्छत्पादसंवाहनादिभिः

bhojitaṃ paramānnena saṃviṣṭaṃ kaśipau sukham |
gataśramaṃ paryapṛcchatpādasaṃvāhanādibhiḥ

कच्चिदङ्ग महाभाग सखा नः शूरनन्दनः ।
आस्ते कुशल्यपत्याद्यैर्युक्तो मुक्तः सुहृद्व्रतः

kaccidaṅga mahābhāga sakhā naḥ śūranandanaḥ |
āste kuśalyapatyādyairyukto muktaḥ suhṛdvrataḥ

दिष्ट्या कंसो हतः पापः सानुगः स्वेन पाप्मना ।
साधूनां धर्मशीलानां यदूनां द्वेष्टि यः सदा

diṣṭyā kaṃso hataḥ pāpaḥ sānugaḥ svena pāpmanā |
sādhūnāṃ dharmaśīlānāṃ yadūnāṃ dveṣṭi yaḥ sadā

अपि स्मरति नः कृष्णो मातरं सुहृदः सखीन् ।
गोपान्व्रजं चात्मनाथं गावो वृन्दावनं गिरिम्

api smarati naḥ kṛṣṇo mātaraṃ suhṛdaḥ sakhīn |
gopānvrajaṃ cātmanāthaṃ gāvo vṛndāvanaṃ girim

अप्यायास्यति गोविन्दः स्वजनान्सकृदीक्षितुम् ।
तर्हि द्रक्ष्याम तद्वक्त्रं सुनसं सुस्मितेक्षणम्

apyāyāsyati govindaḥ svajanānsakṛdīkṣitum |
tarhi drakṣyāma tadvaktraṃ sunasaṃ susmitekṣaṇam

दावाग्नेर्वातवर्षाच्च वृषसर्पाच्च रक्षिताः ।
दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्यः कृष्णेन सुमहात्मना

dāvāgnervātavarṣācca vṛṣasarpācca rakṣitāḥ |
duratyayebhyo mṛtyubhyaḥ kṛṣṇena sumahātmanā

स्मरतां कृष्णवीर्याणि लीलापाङ्गनिरीक्षितम् ।
हसितं भाषितं चाङ्ग सर्वा नः शिथिलाः क्रियाः

smaratāṃ kṛṣṇavīryāṇi līlāpāṅganirīkṣitam |
hasitaṃ bhāṣitaṃ cāṅga sarvā naḥ śithilāḥ kriyāḥ

सरिच्छैलवनोद्देशान्मुकुन्दपदभूषितान् ।
आक्रीडानीक्ष्यमाणानां मनो याति तदात्मताम्

saricchailavanoddeśānmukundapadabhūṣitān |
ākrīḍānīkṣyamāṇānāṃ mano yāti tadātmatām

मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताविह सुरोत्तमौ ।
सुराणां महदर्थाय गर्गस्य वचनं यथा

manye kṛṣṇaṃ ca rāmaṃ ca prāptāviha surottamau |
surāṇāṃ mahadarthāya gargasya vacanaṃ yathā

कंसं नागायुतप्राणं मल्लौ गजपतिं यथा ।
अवधिष्टां लीलयैव पशूनिव मृगाधिपः

kaṃsaṃ nāgāyutaprāṇaṃ mallau gajapatiṃ yathā |
avadhiṣṭāṃ līlayaiva paśūniva mṛgādhipaḥ

तालत्रयं महासारं धनुर्यष्टिमिवेभराट् ।
बभञ्जैकेन हस्तेन सप्ताहमदधाद्गिरिम्

tālatrayaṃ mahāsāraṃ dhanuryaṣṭimivebharāṭ |
babhañjaikena hastena saptāhamadadhādgirim

प्रलम्बो धेनुकोऽरिष्टस्तृणावर्तो बकादयः ।
दैत्याः सुरासुरजितो हता येनेह लीलया

pralambo dhenuko'riṣṭastṛṇāvarto bakādayaḥ |
daityāḥ surāsurajito hatā yeneha līlayā

इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्दः कृष्णानुरक्तधीः ।
अत्युत्कण्ठोऽभवत्तूष्णीं प्रेमप्रसरविह्वलः

iti saṃsmṛtya saṃsmṛtya nandaḥ kṛṣṇānuraktadhīḥ |
atyutkaṇṭho'bhavattūṣṇīṃ premaprasaravihvalaḥ

यशोदा वर्ण्यमानानि पुत्रस्य चरितानि च ।
शृण्वन्त्यश्रूण्यवास्राक्षीत्स्नेहस्नुतपयोधरा

yaśodā varṇyamānāni putrasya caritāni ca |
śṛṇvantyaśrūṇyavāsrākṣītsnehasnutapayodharā

तयोरित्थं भगवति कृष्णे नन्दयशोदयोः ।
वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दमाहोद्धवो मुदा

tayoritthaṃ bhagavati kṛṣṇe nandayaśodayoḥ |
vīkṣyānurāgaṃ paramaṃ nandamāhoddhavo mudā

युवां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनामिह मानद ।
नारायणेऽखिलगुरौ यत्कृता मतिरीदृशी

yuvāṃ ślāghyatamau nūnaṃ dehināmiha mānada |
nārāyaṇe'khilagurau yatkṛtā matirīdṛśī

एतौ हि विश्वस्य च बीजयोनी रामो मुकुन्दः पुरुषः प्रधानम् ।
अन्वीय भूतेषु विलक्षणस्य ज्ञानस्य चेशात इमौ पुराणौ

etau hi viśvasya ca bījayonī rāmo mukundaḥ puruṣaḥ pradhānam |
anvīya bhūteṣu vilakṣaṇasya jñānasya ceśāta imau purāṇau

यस्मिन्जनः प्राणवियोगकाले क्षणं समावेश्य मनोऽविशुद्धम् ।
निर्हृत्य कर्माशयमाशु याति परां गतिं ब्रह्ममयोऽर्कवर्णः

yasminjanaḥ prāṇaviyogakāle kṣaṇaṃ samāveśya mano'viśuddham |
nirhṛtya karmāśayamāśu yāti parāṃ gatiṃ brahmamayo'rkavarṇaḥ

तस्मिन्भवन्तावखिलात्महेतौ नारायणे कारणमर्त्यमूर्तौ ।
भावं विधत्तां नितरां महात्मन्किं वावशिष्टं युवयोः सुकृत्यम्

tasminbhavantāvakhilātmahetau nārāyaṇe kāraṇamartyamūrtau |
bhāvaṃ vidhattāṃ nitarāṃ mahātmankiṃ vāvaśiṣṭaṃ yuvayoḥ sukṛtyam

आगमिष्यत्यदीर्घेण कालेन व्रजमच्युतः ।
प्रियं विधास्यते पित्रोर्भगवान्सात्वतां पतिः

āgamiṣyatyadīrgheṇa kālena vrajamacyutaḥ |
priyaṃ vidhāsyate pitrorbhagavānsātvatāṃ patiḥ

हत्वा कंसं रङ्गमध्ये प्रतीपं सर्वसात्वताम् ।
यदाह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत्

hatvā kaṃsaṃ raṅgamadhye pratīpaṃ sarvasātvatām |
yadāha vaḥ samāgatya kṛṣṇaḥ satyaṃ karoti tat

मा खिद्यतं महाभागौ द्रक्ष्यथः कृष्णमन्तिके ।
अन्तर्हृदि स भूतानामास्ते ज्योतिरिवैधसि

mā khidyataṃ mahābhāgau drakṣyathaḥ kṛṣṇamantike |
antarhṛdi sa bhūtānāmāste jyotirivaidhasi

न ह्यस्यास्ति प्रियः कश्चिन्नाप्रियो वास्त्यमानिनः ।
नोत्तमो नाधमो वापि समानस्यासमोऽपि वा

na hyasyāsti priyaḥ kaścinnāpriyo vāstyamāninaḥ |
nottamo nādhamo vāpi samānasyāsamo'pi vā

न माता न पिता तस्य न भार्या न सुतादयः ।
नात्मीयो न परश्चापि न देहो जन्म एव च

na mātā na pitā tasya na bhāryā na sutādayaḥ |
nātmīyo na paraścāpi na deho janma eva ca

न चास्य कर्म वा लोके सदसन्मिश्रयोनिषु ।
क्रीडार्थं सोऽपि साधूनां परित्राणाय कल्पते

na cāsya karma vā loke sadasanmiśrayoniṣu |
krīḍārthaṃ so'pi sādhūnāṃ paritrāṇāya kalpate

सत्त्वं रजस्तम इति भजते निर्गुणो गुणान् ।
क्रीडन्नतीतोऽपि गुणैः सृजत्यवन्हन्त्यजः

sattvaṃ rajastama iti bhajate nirguṇo guṇān |
krīḍannatīto'pi guṇaiḥ sṛjatyavanhantyajaḥ

यथा भ्रमरिकादृष्ट्या भ्राम्यतीव महीयते ।
चित्ते कर्तरि तत्रात्मा कर्तेवाहंधिया स्मृतः

yathā bhramarikādṛṣṭyā bhrāmyatīva mahīyate |
citte kartari tatrātmā kartevāhaṃdhiyā smṛtaḥ

युवयोरेव नैवायमात्मजो भगवान्हरिः ।
सर्वेषामात्मजो ह्यात्मा पिता माता स ईश्वरः

yuvayoreva naivāyamātmajo bhagavānhariḥ |
sarveṣāmātmajo hyātmā pitā mātā sa īśvaraḥ

दृष्टं श्रुतं भूतभवद्भविष्यत् ।
स्थास्नुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च ।
विनाच्युताद्वस्तुतरां न वाच्यं ।
स एव सर्वं परमात्मभूतः

dṛṣṭaṃ śrutaṃ bhūtabhavadbhaviṣyat |
sthāsnuścariṣṇurmahadalpakaṃ ca |
vinācyutādvastutarāṃ na vācyaṃ |
sa eva sarvaṃ paramātmabhūtaḥ

एवं निशा सा ब्रुवतोर्व्यतीता नन्दस्य कृष्णानुचरस्य राजन् ।
गोप्यः समुत्थाय निरूप्य दीपान्वास्तून्समभ्यर्च्य दौधीन्यमन्थुन्

evaṃ niśā sā bruvatorvyatītā nandasya kṛṣṇānucarasya rājan |
gopyaḥ samutthāya nirūpya dīpānvāstūnsamabhyarcya daudhīnyamanthun

ता दीपदीप्तैर्मणिभिर्विरेजू रज्जूर्विकर्षद्भुजकङ्कणस्रजः ।
चलन्नितम्बस्तनहारकुण्डल त्विषत्कपोलारुणकुङ्कुमाननाः

tā dīpadīptairmaṇibhirvirejū rajjūrvikarṣadbhujakaṅkaṇasrajaḥ |
calannitambastanahārakuṇḍala tviṣatkapolāruṇakuṅkumānanāḥ

उद्गायतीनामरविन्दलोचनं व्रजाङ्गनानां दिवमस्पृशद्ध्वनिः ।
दध्नश्च निर्मन्थनशब्दमिश्रितो निरस्यते येन दिशाममङ्गलम्

udgāyatīnāmaravindalocanaṃ vrajāṅganānāṃ divamaspṛśaddhvaniḥ |
dadhnaśca nirmanthanaśabdamiśrito nirasyate yena diśāmamaṅgalam

भगवत्युदिते सूर्ये नन्दद्वारि व्रजौकसः ।
दृष्ट्वा रथं शातकौम्भं कस्यायमिति चाब्रुवन्

bhagavatyudite sūrye nandadvāri vrajaukasaḥ |
dṛṣṭvā rathaṃ śātakaumbhaṃ kasyāyamiti cābruvan

अक्रूर आगतः किं वा यः कंसस्यार्थसाधकः ।
येन नीतो मधुपुरीं कृष्णः कमललोचनः

akrūra āgataḥ kiṃ vā yaḥ kaṃsasyārthasādhakaḥ |
yena nīto madhupurīṃ kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ

किं साधयिष्यत्यस्माभिर्भर्तुः प्रीतस्य निष्कृतिम् ।
ततः स्त्रीणां वदन्तीनामुद्धवोऽगात्कृताह्निकः

kiṃ sādhayiṣyatyasmābhirbhartuḥ prītasya niṣkṛtim |
tataḥ strīṇāṃ vadantīnāmuddhavo'gātkṛtāhnikaḥ