अध्याय 45: उग्रसेन का राज्याभिषेक और सान्दीपनि से शिक्षा

पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः ।
मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम्

pitarāvupalabdhārthau viditvā puruṣottamaḥ |
mā bhūditi nijāṃ māyāṃ tatāna janamohinīm

उवाच पितरावेत्य साग्रजः सात्वर्षभः ।
प्रश्रयावनतः प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम्

uvāca pitarāvetya sāgrajaḥ sātvarṣabhaḥ |
praśrayāvanataḥ prīṇannamba tāteti sādaram

नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि ।
बाल्यपौगण्डकैशोराः पुत्राभ्यामभवन्क्वचित्

nāsmatto yuvayostāta nityotkaṇṭhitayorapi |
bālyapaugaṇḍakaiśorāḥ putrābhyāmabhavankvacit

न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके ।
यां बालाः पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम्

na labdho daivahatayorvāso nau bhavadantike |
yāṃ bālāḥ pitṛgehasthā vindante lālitā mudam

सर्वार्थसम्भवो देहो जनितः पोषितो यतः ।
न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्यः शतायुषा

sarvārthasambhavo deho janitaḥ poṣito yataḥ |
na tayoryāti nirveśaṃ pitrormartyaḥ śatāyuṣā

यस्तयोरात्मजः कल्प आत्मना च धनेन च ।
वृत्तिं न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि

yastayorātmajaḥ kalpa ātmanā ca dhanena ca |
vṛttiṃ na dadyāttaṃ pretya svamāṃsaṃ khādayanti hi

मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम् ।
गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वसन्मृतः

mātaraṃ pitaraṃ vṛddhaṃ bhāryāṃ sādhvīṃ sutaṃ śiśum |
guruṃ vipraṃ prapannaṃ ca kalpo'bibhracchvasanmṛtaḥ

तन्नावकल्पयोः कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसोः ।
मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतोः

tannāvakalpayoḥ kaṃsānnityamudvignacetasoḥ |
moghamete vyatikrāntā divasā vāmanarcatoḥ

तत्क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयोः ।
अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदा भृशम्

tatkṣantumarhathastāta mātarnau paratantrayoḥ |
akurvatorvāṃ śuśrūṣāṃ kliṣṭayordurhṛdā bhṛśam

इति मायामनुष्यस्य हरेर्विश्वात्मनो गिरा ।
मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुर्मुदम्

iti māyāmanuṣyasya harerviśvātmano girā |
mohitāvaṅkamāropya pariṣvajyāpaturmudam

सिञ्चन्तावश्रुधाराभिः स्नेहपाशेन चावृतौ ।
न किञ्चिदूचतू राजन्बाष्पकण्ठौ विमोहितौ

siñcantāvaśrudhārābhiḥ snehapāśena cāvṛtau |
na kiñcidūcatū rājanbāṣpakaṇṭhau vimohitau

एवमाश्वास्य पितरौ भगवान्देवकीसुतः ।
मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम्

evamāśvāsya pitarau bhagavāndevakīsutaḥ |
mātāmahaṃ tūgrasenaṃ yadūnāmakaronnṛpam

आह चास्मान्महाराज प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि ।
ययातिशापाद्यदुभिर्नासितव्यं नृपासने

āha cāsmānmahārāja prajāścājñaptumarhasi |
yayātiśāpādyadubhirnāsitavyaṃ nṛpāsane

मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः ।
बलिं हरन्त्यवनताः किमुतान्ये नराधिपाः

mayi bhṛtya upāsīne bhavato vibudhādayaḥ |
baliṃ harantyavanatāḥ kimutānye narādhipāḥ

सर्वान्स्वान्ज्ञातिसम्बन्धान्दिग्भ्यः कंसभयाकुलान् ।
यदुवृष्ण्यन्धकमधु दाशार्हकुकुरादिकान्

sarvānsvānjñātisambandhāndigbhyaḥ kaṃsabhayākulān |
yaduvṛṣṇyandhakamadhu dāśārhakukurādikān

सभाजितान्समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् ।
न्यवासयत्स्वगेहेषु वित्तैः सन्तर्प्य विश्वकृत्

sabhājitānsamāśvāsya videśāvāsakarśitān |
nyavāsayatsvageheṣu vittaiḥ santarpya viśvakṛt

कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथाः ।
गृहेषु रेमिरे सिद्धाः कृष्णरामगतज्वराः

kṛṣṇasaṅkarṣaṇabhujairguptā labdhamanorathāḥ |
gṛheṣu remire siddhāḥ kṛṣṇarāmagatajvarāḥ

वीक्षन्तोऽहरहः प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् ।
नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम्

vīkṣanto'harahaḥ prītā mukundavadanāmbujam |
nityaṃ pramuditaṃ śrīmatsadayasmitavīkṣaṇam

तत्र प्रवयसोऽप्यासन्युवानोऽतिबलौजसः ।
पिबन्तोऽक्षैर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहुः

tatra pravayaso'pyāsanyuvāno'tibalaujasaḥ |
pibanto'kṣairmukundasya mukhāmbujasudhāṃ muhuḥ

अथ नन्दं समसाद्य भगवान्देवकीसुतः ।
(सङ्कर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतुः)

atha nandaṃ samasādya bhagavāndevakīsutaḥ |
(saṅkarṣaṇaśca rājendra pariṣvajyedamūcatuḥ)

पितर्युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम् ।
पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि

pitaryuvābhyāṃ snigdhābhyāṃ poṣitau lālitau bhṛśam |
pitrorabhyadhikā prītirātmajeṣvātmano'pi hi

स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् ।
शिशून्बन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पैः पोषरक्षणे

sa pitā sā ca jananī yau puṣṇītāṃ svaputravat |
śiśūnbandhubhirutsṛṣṭānakalpaiḥ poṣarakṣaṇe

यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदुःखितान् ।
ज्ञातीन्वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम्

yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca snehaduḥkhitān |
jñātīnvo draṣṭumeṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham

एवं सान्त्वय्य भगवान्नन्दं सव्रजमच्युतः ।
वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम्

evaṃ sāntvayya bhagavānnandaṃ savrajamacyutaḥ |
vāso'laṅkārakupyādyairarhayāmāsa sādaram

इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणयविह्वलः ।
पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ

ityuktastau pariṣvajya nandaḥ praṇayavihvalaḥ |
pūrayannaśrubhirnetre saha gopairvrajaṃ yayau

अथ शूरसुतो राजन्पुत्रयोः समकारयत् ।
पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद्द्विजसंस्कृतिम्

atha śūrasuto rājanputrayoḥ samakārayat |
purodhasā brāhmaṇaiśca yathāvaddvijasaṃskṛtim

तेभ्योऽदाद्दक्षिणा गावो रुक्ममालाः स्वलङ्कृताः ।
स्वलङ्कृतेभ्यः सम्पूज्य सवत्साः क्षौममालिनीः

tebhyo'dāddakṣiṇā gāvo rukmamālāḥ svalaṅkṛtāḥ |
svalaṅkṛtebhyaḥ sampūjya savatsāḥ kṣaumamālinīḥ

याः कृष्णरामजन्मर्क्षे मनोदत्ता महामतिः ।
ताश्चाददादनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृताः

yāḥ kṛṣṇarāmajanmarkṣe manodattā mahāmatiḥ |
tāścādadādanusmṛtya kaṃsenādharmato hṛtāḥ

ततश्च लब्धसंस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सुव्रतौ ।
गर्गाद्यदुकुलाचार्याद्गायत्रं व्रतमास्थितौ

tataśca labdhasaṃskārau dvijatvaṃ prāpya suvratau |
gargādyadukulācāryādgāyatraṃ vratamāsthitau

प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ ।
नान्यसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितैः

prabhavau sarvavidyānāṃ sarvajñau jagadīśvarau |
nānyasiddhāmalaṃ jñānaṃ gūhamānau narehitaiḥ

अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतुः ।
काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम्

atho gurukule vāsamicchantāvupajagmatuḥ |
kāśyaṃ sāndīpaniṃ nāma hyavantipuravāsinam

यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिमनिन्दिताम् ।
ग्राहयन्तावुपेतौ स्म भक्त्या देवमिवादृतौ

yathopasādya tau dāntau gurau vṛttimaninditām |
grāhayantāvupetau sma bhaktyā devamivādṛtau

तयोर्द्विजवरस्तुष्टः शुद्धभावानुवृत्तिभिः ।
प्रोवाच वेदानखिलान् साङ्गोपनिषदो गुरुः

tayordvijavarastuṣṭaḥ śuddhabhāvānuvṛttibhiḥ |
provāca vedānakhilān sāṅgopaniṣado guruḥ

सरहस्यं धनुर्वेदं धर्मान्न्यायपथांस्तथा ।
तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्विधाम्

sarahasyaṃ dhanurvedaṃ dharmānnyāyapathāṃstathā |
tathā cānvīkṣikīṃ vidyāṃ rājanītiṃ ca ṣaḍvidhām

सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ ।
सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप

sarvaṃ naravaraśreṣṭhau sarvavidyāpravartakau |
sakṛnnigadamātreṇa tau sañjagṛhaturnṛpa

अहोरात्रैश्चतुःषष्ट्या संयत्तौ तावतीः कलाः* ।
गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप

ahorātraiścatuḥṣaṣṭyā saṃyattau tāvatīḥ kalāḥ* |
gurudakṣiṇayācāryaṃ chandayāmāsaturnṛpa

द्विजस्तयोस्तं महिमानमद्भुतं
संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् ।
सम्मन्त्र्य पत्न्या स महार्णवे मृतं
बालं प्रभासे वरयां बभूव ह

dvijastayostaṃ mahimānamadbhutaṃ
saṃlakṣya rājannatimānuṣīṃ matim |
sammantrya patnyā sa mahārṇave mṛtaṃ
bālaṃ prabhāse varayāṃ babhūva ha

तथेत्यथारुह्य महारथौ रथं
प्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमौ ।
वेलामुपव्रज्य निषीदतुः क्षणं
सिन्धुर्विदित्वार्हणमाहरत्तयोः

tathetyathāruhya mahārathau rathaṃ
prabhāsamāsādya durantavikramau |
velāmupavrajya niṣīdatuḥ kṣaṇaṃ
sindhurviditvārhaṇamāharattayoḥ

तमाह भगवानाशु गुरुपुत्रः प्रदीयताम् ।
योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा

tamāha bhagavānāśu guruputraḥ pradīyatām |
yo'sāviha tvayā grasto bālako mahatormiṇā

न चाहार्षमहं देव दैत्यः पञ्चजनो महान् ।
अन्तर्जलचरः कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुरः

na cāhārṣamahaṃ deva daityaḥ pañcajano mahān |
antarjalacaraḥ kṛṣṇa śaṅkharūpadharo'suraḥ

आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छ्रुत्वा सत्वरं प्रभुः ।
जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम्

āste tenāhṛto nūnaṃ tacchrutvā satvaraṃ prabhuḥ |
jalamāviśya taṃ hatvā nāpaśyadudare'rbhakam

तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् ।
ततः संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम्

tadaṅgaprabhavaṃ śaṅkhamādāya rathamāgamat |
tataḥ saṃyamanīṃ nāma yamasya dayitāṃ purīm

गत्वा जनार्दनः शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुधः ।
शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यमः

gatvā janārdanaḥ śaṅkhaṃ pradadhmau sahalāyudhaḥ |
śaṅkhanirhrādamākarṇya prajāsaṃyamano yamaḥ

तयोः सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् ।
उवाचावनतः कृष्णं सर्वभूताशयालयम् ।
लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयोः करवाम किम्

tayoḥ saparyāṃ mahatīṃ cakre bhaktyupabṛṃhitām |
uvācāvanataḥ kṛṣṇaṃ sarvabhūtāśayālayam |
līlāmanuṣyayorviṣṇo yuvayoḥ karavāma kim

गुरुपुत्रमिहानीतं निजकर्मनिबन्धनम् ।
आनयस्व महाराज मच्छासनपुरस्कृतः

guruputramihānītaṃ nijakarmanibandhanam |
ānayasva mahārāja macchāsanapuraskṛtaḥ

तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ ।
(दत्त्वा स्वगुरवे भूयो वृणीष्वेति तमूचतुः)

tatheti tenopānītaṃ guruputraṃ yadūttamau |
(dattvā svagurave bhūyo vṛṇīṣveti tamūcatuḥ)

सम्यक्सम्पादितो वत्स भवद्भ्यां गुरुनिष्क्रयः ।
को नु युष्मद्विधगुरोः कामानामवशिष्यते

samyaksampādito vatsa bhavadbhyāṃ guruniṣkrayaḥ |
ko nu yuṣmadvidhaguroḥ kāmānāmavaśiṣyate

गच्छतं स्वगृहं वीरौ कीर्तिर्वामस्तु पावनी ।
छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च

gacchataṃ svagṛhaṃ vīrau kīrtirvāmastu pāvanī |
chandāṃsyayātayāmāni bhavantviha paratra ca

गुरुणैवमनुज्ञातौ रथेनानिलरंहसा ।
आयातौ स्वपुरं तात पर्जन्यनिनदेन वै

guruṇaivamanujñātau rathenānilaraṃhasā |
āyātau svapuraṃ tāta parjanyaninadena vai

समनन्दन्प्रजाः सर्वा दृष्ट्वा रामजनार्दनौ ।
अपश्यन्त्यो बह्वहानि नष्टलब्धधना इव

samanandanprajāḥ sarvā dṛṣṭvā rāmajanārdanau |
apaśyantyo bahvahāni naṣṭalabdhadhanā iva