अध्याय 44: चाणूर, मुष्टिक और कंस का वध

एवं चर्चितसङ्कल्पो भगवान् मधुसूदनः ।
आससादाथ चणूरं मुष्टिकं रोहिणीसुतः

evaṃ carcitasaṅkalpo bhagavān madhusūdanaḥ |
āsasādātha caṇūraṃ muṣṭikaṃ rohiṇīsutaḥ

हस्ताभ्यां हस्तयोर्बद्ध्वा पद्भ्यामेव च पादयोः ।
विचकर्षतुरन्योन्यं प्रसह्य विजिगीषया

hastābhyāṃ hastayorbaddhvā padbhyāmeva ca pādayoḥ |
vicakarṣaturanyonyaṃ prasahya vijigīṣayā

अरत्नी द्वे अरत्निभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी ।
शिरः शीर्ष्णोरसोरस्तौ अन्योन्यं अभिजघ्नतुः

aratnī dve aratnibhyāṃ jānubhyāṃ caiva jānunī |
śiraḥ śīrṣṇorasorastau anyonyaṃ abhijaghnatuḥ

परिभ्रामणविक्षेप परिरम्भावपातनैः ।
उत्सर्पणापसर्पणैः चान्योन्यं प्रत्यरुन्धताम्

paribhrāmaṇavikṣepa parirambhāvapātanaiḥ |
utsarpaṇāpasarpaṇaiḥ cānyonyaṃ pratyarundhatām

उत्थापनैरुन्नयनैः चालनैः स्थापनैरपि ।
परस्परं जिगीषन्तौ अपचक्रतुरात्मनः

utthāpanairunnayanaiḥ cālanaiḥ sthāpanairapi |
parasparaṃ jigīṣantau apacakraturātmanaḥ

तद्बलाबलवद् युद्धं समेताः सर्वयोषितः ।
ऊचुः परस्परं राजन् सानुकम्पा वरूथशः

tadbalābalavad yuddhaṃ sametāḥ sarvayoṣitaḥ |
ūcuḥ parasparaṃ rājan sānukampā varūthaśaḥ

महानयं बताधर्म एषां राजसभासदाम् ।
ये बलाबलवद् युद्धं राज्ञोऽन्विच्छन्ति पश्यतः

mahānayaṃ batādharma eṣāṃ rājasabhāsadām |
ye balābalavad yuddhaṃ rājño'nvicchanti paśyataḥ

क्व वज्रसारसर्वाङ्गौ मल्लौ शैलेन्द्रसन्निभौ ।
क्व चातिसुकुमाराङ्गौ किशोरौ नाप्तयौवनौ

kva vajrasārasarvāṅgau mallau śailendrasannibhau |
kva cātisukumārāṅgau kiśorau nāptayauvanau

धर्मव्यतिक्रमो ह्यस्य समाजस्य ध्रुवं भवेत् ।
यत्राधर्मः समुत्तिष्ठेत् न स्थेयं तत्र कर्हिचित्

dharmavyatikramo hyasya samājasya dhruvaṃ bhavet |
yatrādharmaḥ samuttiṣṭhet na stheyaṃ tatra karhicit

न सभां प्रविशेत् प्राज्ञः सभ्यदोषान् अनुस्मरन् ।
अब्रुवन् विब्रुवन्नज्ञो नरः किल्बिषमश्नुते

na sabhāṃ praviśet prājñaḥ sabhyadoṣān anusmaran |
abruvan vibruvannajño naraḥ kilbiṣamaśnute

वल्गतः शत्रुमभितः कृष्णस्य वदनाम्बुजम् ।
वीक्ष्यतां श्रमवार्युप्तं पद्मकोशमिवाम्बुभिः

valgataḥ śatrumabhitaḥ kṛṣṇasya vadanāmbujam |
vīkṣyatāṃ śramavāryuptaṃ padmakośamivāmbubhiḥ

किं न पश्यत रामस्य मुखमाताम्रलोचनम् ।
मुष्टिकं प्रति सामर्षं हाससंरम्भशोभितम्

kiṃ na paśyata rāmasya mukhamātāmralocanam |
muṣṭikaṃ prati sāmarṣaṃ hāsasaṃrambhaśobhitam

पुण्या बत व्रजभुवो यदयं नृलिङ्ग
गूढः पुराणपुरुषो वनचित्रमाल्यः ।
गाः पालयन्सहबलः क्वणयंश्च वेणुं
विक्रीदयाञ्चति गिरित्ररमार्चिताङ्घ्रिः

puṇyā bata vrajabhuvo yadayaṃ nṛliṅga
gūḍhaḥ purāṇapuruṣo vanacitramālyaḥ |
gāḥ pālayansahabalaḥ kvaṇayaṃśca veṇuṃ
vikrīdayāñcati giritraramārcitāṅghriḥ

गोप्यस्तपः किमचरन् यदमुष्य रूपं
लावण्यसारमसमोर्ध्वमनन्यसिद्धम् ।
दृग्भिः पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुरापम्
एकान्तधाम यशसः श्रीय ऐश्वरस्य

gopyastapaḥ kimacaran yadamuṣya rūpaṃ
lāvaṇyasāramasamordhvamananyasiddham |
dṛgbhiḥ pibantyanusavābhinavaṃ durāpam
ekāntadhāma yaśasaḥ śrīya aiśvarasya

या दोहनेऽवहनने मथनोपलेप
प्रेङ्खेङ्खनार्भरुदितो-क्षणमार्जनादौ ।
गायन्ति चैनमनुरक्तधियोऽश्रुकण्ठ्यो
धन्या व्रजस्त्रिय उरुक्रमचित्तयानाः

yā dohane'vahanane mathanopalepa
preṅkheṅkhanārbharudito-kṣaṇamārjanādau |
gāyanti cainamanuraktadhiyo'śrukaṇṭhyo
dhanyā vrajastriya urukramacittayānāḥ

प्रातर्व्रजाद् व्रजत आविशतश्च सायं
गोभिः समं क्वणयतोऽस्य निशम्य वेणुम् ।
निर्गम्य तूर्णमबलाः पथि भूरिपुण्याः
पश्यन्ति सस्मितमुखं सदयावलोकम्

prātarvrajād vrajata āviśataśca sāyaṃ
gobhiḥ samaṃ kvaṇayato'sya niśamya veṇum |
nirgamya tūrṇamabalāḥ pathi bhūripuṇyāḥ
paśyanti sasmitamukhaṃ sadayāvalokam

एवं प्रभाषमाणासु स्त्रीषु योगेश्वरो हरिः ।
शत्रुं हन्तुं मनश्चक्रे भगवान् भरतर्षभ

evaṃ prabhāṣamāṇāsu strīṣu yogeśvaro hariḥ |
śatruṃ hantuṃ manaścakre bhagavān bharatarṣabha

सभयाः स्त्रीगिरः श्रुत्वा पुत्रस्नेहशुचाऽऽतुरौ ।
पितरौ अन्वतप्येतां पुत्रयोरबुधौ बलम्

sabhayāḥ strīgiraḥ śrutvā putrasnehaśucā''turau |
pitarau anvatapyetāṃ putrayorabudhau balam

तैस्तैर्नियुद्धविधिभिः विविधैरच्युतेतरौ ।
युयुधाते यथान्योन्यं तथैव बलमुष्टिकौ

taistairniyuddhavidhibhiḥ vividhairacyutetarau |
yuyudhāte yathānyonyaṃ tathaiva balamuṣṭikau

भगवद्गात्रनिष्पातैः वज्रनीष्पेषनिष्ठुरैः ।
चाणूरो भज्यमानाङ्गो मुहुर्ग्लानिमवाप ह

bhagavadgātraniṣpātaiḥ vajranīṣpeṣaniṣṭhuraiḥ |
cāṇūro bhajyamānāṅgo muhurglānimavāpa ha

स श्येनवेग उत्पत्य मुष्टीकृत्य करावुभौ ।
भगवन्तं वासुदेवं क्रुद्धो वक्षस्यबाधत

sa śyenavega utpatya muṣṭīkṛtya karāvubhau |
bhagavantaṃ vāsudevaṃ kruddho vakṣasyabādhata

नाचलत् तत्प्रहारेण मालाहत इव द्विपः ।
बाह्वोर्निगृह्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन् हरिः

nācalat tatprahāreṇa mālāhata iva dvipaḥ |
bāhvornigṛhya cāṇūraṃ bahuśo bhrāmayan hariḥ

भूपृष्ठे पोथयामास तरसा क्षीण जीवितम् ।
विस्रस्ताकल्पकेशस्रग् इन्द्रध्वज इवापतत्

bhūpṛṣṭhe pothayāmāsa tarasā kṣīṇa jīvitam |
visrastākalpakeśasrag indradhvaja ivāpatat

तथैव मुष्टिकः पूर्वं स्वमुष्ट्याभिहतेन वै ।
बलभद्रेण बलिना तलेनाभिहतो भृशम्

tathaiva muṣṭikaḥ pūrvaṃ svamuṣṭyābhihatena vai |
balabhadreṇa balinā talenābhihato bhṛśam

प्रवेपितः स रुधिरं उद्वमन् मुखतोऽर्दितः ।
व्यसुः पपातोर्व्युपस्थे वाताहत इवाङ्घ्रिपः

pravepitaḥ sa rudhiraṃ udvaman mukhato'rditaḥ |
vyasuḥ papātorvyupasthe vātāhata ivāṅghripaḥ

ततः कूटमनुप्राप्तं रामः प्रहरतां वरः ।
अवधीत् लीलया राजन् सावज्ञं वाममुष्टिना

tataḥ kūṭamanuprāptaṃ rāmaḥ praharatāṃ varaḥ |
avadhīt līlayā rājan sāvajñaṃ vāmamuṣṭinā

तर्ह्येव हि शलः कृष्ण प्रपदाहतशीर्षकः ।
द्विधा विदीर्णस्तोशलक उभावपि निपेततुः

tarhyeva hi śalaḥ kṛṣṇa prapadāhataśīrṣakaḥ |
dvidhā vidīrṇastośalaka ubhāvapi nipetatuḥ

चाणूरे मुष्टिके कूटे शले तोशलके हते ।
शेषाः प्रदुद्रुवुर्मल्लाः सर्वे प्राणपरीप्सवः

cāṇūre muṣṭike kūṭe śale tośalake hate |
śeṣāḥ pradudruvurmallāḥ sarve prāṇaparīpsavaḥ

गोपान् वयस्यान् आकृष्य तैः संसृज्य विजह्रतुः ।
वाद्यमानेषु तूर्येषु वल्गन्तौ रुतनूपुरौ

gopān vayasyān ākṛṣya taiḥ saṃsṛjya vijahratuḥ |
vādyamāneṣu tūryeṣu valgantau rutanūpurau

जनाः प्रजहृषुः सर्वे कर्मणा रामकृष्णयोः ।
ऋते कंसं विप्रमुख्याः साधवः साधु साध्विति

janāḥ prajahṛṣuḥ sarve karmaṇā rāmakṛṣṇayoḥ |
ṛte kaṃsaṃ vipramukhyāḥ sādhavaḥ sādhu sādhviti

हतेषु मल्लवर्येषु विद्रुतेषु च भोजराट् ।
न्यवारयत् स्वतूर्याणि वाक्यं चेदमुवाच ह

hateṣu mallavaryeṣu vidruteṣu ca bhojarāṭ |
nyavārayat svatūryāṇi vākyaṃ cedamuvāca ha

निःसारयत दुर्वृत्तौ वसुदेवात्मजौ पुरात् ।
धनं हरत गोपानां नन्दं बध्नीत दुर्मतिम्

niḥsārayata durvṛttau vasudevātmajau purāt |
dhanaṃ harata gopānāṃ nandaṃ badhnīta durmatim

वसुदेवस्तु दुर्मेधा हन्यतामाश्वसत्तमः ।
उग्रसेनः पिता चापि सानुगः परपक्षगः

vasudevastu durmedhā hanyatāmāśvasattamaḥ |
ugrasenaḥ pitā cāpi sānugaḥ parapakṣagaḥ

एवं विकत्थमाने वै कंसे प्रकुपितोऽव्ययः ।
लघिम्नोत्पत्य तरसा मञ्चमुत्तुङ्गमारुहत्

evaṃ vikatthamāne vai kaṃse prakupito'vyayaḥ |
laghimnotpatya tarasā mañcamuttuṅgamāruhat

तं आविशन्तमालोक्य मृत्युमात्मन आसनात् ।
मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सोऽसिचर्मणी

taṃ āviśantamālokya mṛtyumātmana āsanāt |
manasvī sahasotthāya jagṛhe so'sicarmaṇī

तं खड्गपाणिं विचरन्तमाशु
श्येनं यथा दक्षिणसव्यमम्बरे ।
समग्रहीद् दुर्विषहोग्रतेजा
यथोरगं तार्क्ष्यसुतः प्रसह्य

taṃ khaḍgapāṇiṃ vicarantamāśu
śyenaṃ yathā dakṣiṇasavyamambare |
samagrahīd durviṣahogratejā
yathoragaṃ tārkṣyasutaḥ prasahya

प्रगृह्य केशेषु चलत्किरीतं
निपात्य रङ्गोपरि तुङ्गमञ्चात् ।
तस्योपरिष्टात् स्वत्स्वयमब्जनाभः
पपात विश्वाश्रय आत्मतन्त्रः

pragṛhya keśeṣu calatkirītaṃ
nipātya raṅgopari tuṅgamañcāt |
tasyopariṣṭāt svatsvayamabjanābhaḥ
papāta viśvāśraya ātmatantraḥ

तं सम्परेतं विचकर्ष भूमौ
हरिर्यथेभं जगतो विपश्यतः ।
हा हेति शब्दः सुमहान् तदाभूद्
उदीरितः सर्वजनैर्नरेन्द्र

taṃ samparetaṃ vicakarṣa bhūmau
hariryathebhaṃ jagato vipaśyataḥ |
hā heti śabdaḥ sumahān tadābhūd
udīritaḥ sarvajanairnarendra

स नित्यदोद्विग्नधिया तमीश्वरं
पिबन् वदन् वा विचरन् स्वपन्श्वसन् ।
ददर्श चक्रायुधमग्रतो यतः
तदेव रूपं दुरवापमाप

sa nityadodvignadhiyā tamīśvaraṃ
piban vadan vā vicaran svapanśvasan |
dadarśa cakrāyudhamagrato yataḥ
tadeva rūpaṃ duravāpamāpa

तस्यानुजा भ्रातरोऽष्टौ कंकन्यग्रोधकादयः ।
अभ्यधावन् अतिक्रुद्धा भ्रातुर्निर्वेशकारिणः

tasyānujā bhrātaro'ṣṭau kaṃkanyagrodhakādayaḥ |
abhyadhāvan atikruddhā bhrāturnirveśakāriṇaḥ

तथातिरभसांस्तांस्तु संयत्तात् रोहिणीसुतः ।
अहन् परिघमुद्यम्य पशूनिव मृगाधिपः

tathātirabhasāṃstāṃstu saṃyattāt rohiṇīsutaḥ |
ahan parighamudyamya paśūniva mṛgādhipaḥ

नेदुर्दुन्दुभयो व्योम्नि ब्रह्मेशाद्या विभूतयः ।
पुष्पैः किरन्तस्तं प्रीताः शशंसुर्ननृतुः स्त्रियः

nedurdundubhayo vyomni brahmeśādyā vibhūtayaḥ |
puṣpaiḥ kirantastaṃ prītāḥ śaśaṃsurnanṛtuḥ striyaḥ

तेषां स्त्रियो महाराज सुहृन्मरणदुःखिताः ।
तत्राभीयुर्विनिघ्नन्त्यः शीर्षाण्यश्रुविलोचनाः

teṣāṃ striyo mahārāja suhṛnmaraṇaduḥkhitāḥ |
tatrābhīyurvinighnantyaḥ śīrṣāṇyaśruvilocanāḥ

शयानान् न्वीरशय्यायां पतीन् आलिङ्ग्य शोचतीः ।
विलेपुः सुस्वरं नार्यो विसृजन्त्यो मुहुः शुचः

śayānān nvīraśayyāyāṃ patīn āliṅgya śocatīḥ |
vilepuḥ susvaraṃ nāryo visṛjantyo muhuḥ śucaḥ

हा नाथ प्रिय धर्मज्ञ करुणानाथवत्सल ।
त्वया हतेन निहता वयं ते सगृहप्रजाः

hā nātha priya dharmajña karuṇānāthavatsala |
tvayā hatena nihatā vayaṃ te sagṛhaprajāḥ

त्वया विरहिता पत्या पुरीयं पुरुषर्षभ ।
न शोभते वयमिव निवृत्तोत्सवमङ्गला

tvayā virahitā patyā purīyaṃ puruṣarṣabha |
na śobhate vayamiva nivṛttotsavamaṅgalā

अनागसां त्वं भूतानां कृतवान् द्रोहमुल्बणम् ।
तेनेमां भो दशां नीतो भूतध्रुक् को लभेत शम्

anāgasāṃ tvaṃ bhūtānāṃ kṛtavān drohamulbaṇam |
tenemāṃ bho daśāṃ nīto bhūtadhruk ko labheta śam

सर्वेषामिह भूतानां एष हि प्रभवाप्ययः ।
गोप्ता च तदवध्यायी न क्वचित् सुखमेधते

sarveṣāmiha bhūtānāṃ eṣa hi prabhavāpyayaḥ |
goptā ca tadavadhyāyī na kvacit sukhamedhate

राजयोषित आश्वास्य भगवान् लोकभावनः ।
यामाहुर्लौकिकीं संस्थां हतानां समकारयत्

rājayoṣita āśvāsya bhagavān lokabhāvanaḥ |
yāmāhurlaukikīṃ saṃsthāṃ hatānāṃ samakārayat

मातरं पितरं चैव मोचयित्वाथ बन्धनात् ।
कृष्णरामौ ववन्दाते शिरसा स्पृश्य पादयोः

mātaraṃ pitaraṃ caiva mocayitvātha bandhanāt |
kṛṣṇarāmau vavandāte śirasā spṛśya pādayoḥ

देवकी वसुदेवश्च विज्ञाय जगदीश्वरौ ।
कृतसंवन्दनौ पुत्रौ सस्वजाते न शङ्कितौ

devakī vasudevaśca vijñāya jagadīśvarau |
kṛtasaṃvandanau putrau sasvajāte na śaṅkitau