अध्याय 43: रङ्गद्वार पर कुवलयापीड का वध

अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परन्तप ।
मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतुः

atha kṛṣṇaśca rāmaśca kṛtaśaucau parantapa |
malladundubhinirghoṣaṃ śrutvā draṣṭumupeyatuḥ

रङ्गद्वारं समासाद्य तस्मिन् नागमवस्थितम् ।
अपश्यत्कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्ठप्रचोदितम्

raṅgadvāraṃ samāsādya tasmin nāgamavasthitam |
apaśyatkuvalayāpīḍaṃ kṛṣṇo'mbaṣṭhapracoditam

बद्ध्वा परिकरं शौरिः समुह्य कुटिलालकान् ।
उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया

baddhvā parikaraṃ śauriḥ samuhya kuṭilālakān |
uvāca hastipaṃ vācā meghanādagabhīrayā

अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्यपक्रम मा चिरम् ।
नो चेत्सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम्

ambaṣṭhāmbaṣṭha mārgaṃ nau dehyapakrama mā ciram |
no cetsakuñjaraṃ tvādya nayāmi yamasādanam

एवं निर्भर्त्सितोऽम्बष्ठः कुपितः कोपितं गजम् ।
चोदयामास कृष्णाय कालान्तक यमोपमम्

evaṃ nirbhartsito'mbaṣṭhaḥ kupitaḥ kopitaṃ gajam |
codayāmāsa kṛṣṇāya kālāntaka yamopamam

करीन्द्रस्तमभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् ।
कराद् विगलितः सोऽमुं निहत्याङ्घ्रिष्वलीयत

karīndrastamabhidrutya kareṇa tarasāgrahīt |
karād vigalitaḥ so'muṃ nihatyāṅghriṣvalīyata

सङ्क्रुद्धस्तमचक्षाणो घ्राणदृष्टिः स केशवम् ।
परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गतः

saṅkruddhastamacakṣāṇo ghrāṇadṛṣṭiḥ sa keśavam |
parāmṛśat puṣkareṇa sa prasahya vinirgataḥ

पुच्छे प्रगृह्यातिबलं धनुषः पञ्चविंशतिम् ।
विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया

pucche pragṛhyātibalaṃ dhanuṣaḥ pañcaviṃśatim |
vicakarṣa yathā nāgaṃ suparṇa iva līlayā

स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युतः ।
बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बालकः

sa paryāvartamānena savyadakṣiṇato'cyutaḥ |
babhrāma bhrāmyamāṇena govatseneva bālakaḥ

ततोऽभिमखमभ्येत्य पाणिनाऽऽहत्य वारणम् ।
प्राद्रवन् पातयामास स्पृश्यमानः पदे पदे

tato'bhimakhamabhyetya pāṇinā''hatya vāraṇam |
prādravan pātayāmāsa spṛśyamānaḥ pade pade

स धावन् क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोत्थितः ।
तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत् क्षितिम्

sa dhāvan krīḍayā bhūmau patitvā sahasotthitaḥ |
taṃ matvā patitaṃ kruddho dantābhyāṃ so'hanat kṣitim

स्वविक्रमे प्रतिहते कुंजरेन्द्रोऽत्यमर्षितः ।
चोद्यमानो महामात्रैः कृष्णमभ्यद्रवद् रुषा

svavikrame pratihate kuṃjarendro'tyamarṣitaḥ |
codyamāno mahāmātraiḥ kṛṣṇamabhyadravad ruṣā

तमापतन्तमासाद्य भगवान् मधुसूदनः ।
निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले

tamāpatantamāsādya bhagavān madhusūdanaḥ |
nigṛhya pāṇinā hastaṃ pātayāmāsa bhūtale

पतितस्य पदाऽऽक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया ।
दन्तमुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश्चाहनद्धरिः

patitasya padā''kramya mṛgendra iva līlayā |
dantamutpāṭya tenebhaṃ hastipāṃścāhanaddhariḥ

मृतकं द्विपमुत्सृज्य दन्तपाणिः समाविशत् ।
अंसन्यस्तविषाणोऽसृङ् मदबिन्दुभिरङ्कितः ।
विरूढस्वेदकणिका वदनाम्बुरुहो बभौ

mṛtakaṃ dvipamutsṛjya dantapāṇiḥ samāviśat |
aṃsanyastaviṣāṇo'sṛṅ madabindubhiraṅkitaḥ |
virūḍhasvedakaṇikā vadanāmburuho babhau

वृतौ गोपैः कतिपयैः बलदेवजनार्दनौ ।
रङ्गं विविशतू राजन् गजदन्तवरायुधौ

vṛtau gopaiḥ katipayaiḥ baladevajanārdanau |
raṅgaṃ viviśatū rājan gajadantavarāyudhau

मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः
स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् ।
गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां
शास्ता स्वपित्रोः शिशुः ।
मृत्युर्भोजपतेर्विराडविदुषां
तत्त्वं परं योगिनां ।
वृष्णीनां परदेवतेति विदितो
रङ्गं गतः साग्रजः

mallānāmaśanirnṛṇāṃ naravaraḥ
strīṇāṃ smaro mūrtimān |
gopānāṃ svajano'satāṃ kṣitibhujāṃ
śāstā svapitroḥ śiśuḥ |
mṛtyurbhojapatervirāḍaviduṣāṃ
tattvaṃ paraṃ yogināṃ |
vṛṣṇīnāṃ paradevateti vidito
raṅgaṃ gataḥ sāgrajaḥ

हतं कुवलयापीडं दृष्ट्वा तावपि दुर्जयौ ।
कंसो मनस्व्यपि तदा भृशमुद्विविजे नृप

hataṃ kuvalayāpīḍaṃ dṛṣṭvā tāvapi durjayau |
kaṃso manasvyapi tadā bhṛśamudvivije nṛpa

तौ रेजतू रङ्गगतौ महाभुजौ
विचित्रवेषाभरणस्रगम्बरौ ।
यथा नटावुत्तमवेषधारिणौ
मनः क्षिपन्तौ प्रभया निरीक्षताम्

tau rejatū raṅgagatau mahābhujau
vicitraveṣābharaṇasragambarau |
yathā naṭāvuttamaveṣadhāriṇau
manaḥ kṣipantau prabhayā nirīkṣatām

निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुषौ जना
मञ्चस्थिता नागरराष्ट्रका नृप ।
प्रहर्षवेगोत्कलितेक्षणाननाः
पपुर्न तृप्ता नयनैस्तदाननम्

nirīkṣya tāvuttamapūruṣau janā
mañcasthitā nāgararāṣṭrakā nṛpa |
praharṣavegotkalitekṣaṇānanāḥ
papurna tṛptā nayanaistadānanam

पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ।
जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभिः

pibanta iva cakṣurbhyāṃ lihanta iva jihvayā |
jighranta iva nāsābhyāṃ śliṣyanta iva bāhubhiḥ

ऊचुः परस्परं ते वै यथादृष्टं यथाश्रुतम् ।
तद् रूपगुणमाधुर्य प्रागल्भ्यस्मारिता इव

ūcuḥ parasparaṃ te vai yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam |
tad rūpaguṇamādhurya prāgalbhyasmāritā iva

एतौ भगवतः साक्षात् हरेर्नारायणस्य हि ।
अवतीर्णाविहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि

etau bhagavataḥ sākṣāt harernārāyaṇasya hi |
avatīrṇāvihāṃśena vasudevasya veśmani

एष वै किल देवक्यां जातो नीतश्च गोकुलम् ।
कालमेतं वसन् गूढो ववृधे नन्दवेश्मनि

eṣa vai kila devakyāṃ jāto nītaśca gokulam |
kālametaṃ vasan gūḍho vavṛdhe nandaveśmani

पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश्च दानवः ।
अर्जुनौ गुह्यकः केशी धेनुकोऽन्ये च तद्विधाः

pūtanānena nītāntaṃ cakravātaśca dānavaḥ |
arjunau guhyakaḥ keśī dhenuko'nye ca tadvidhāḥ

गावः सपाला एतेन दावाग्नेः परिमोचिताः ।
कालियो दमितः सर्प इन्द्रश्च विमदः कृतः

gāvaḥ sapālā etena dāvāgneḥ parimocitāḥ |
kāliyo damitaḥ sarpa indraśca vimadaḥ kṛtaḥ

सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना ।
वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम्

saptāhamekahastena dhṛto'dripravaro'munā |
varṣavātāśanibhyaśca paritrātaṃ ca gokulam

गोप्योऽस्य नित्यमुदित हसितप्रेक्षणं मुखम् ।
पश्यन्त्यो विविधांस्तापान् तरन्ति स्माश्रमं मुदा

gopyo'sya nityamudita hasitaprekṣaṇaṃ mukham |
paśyantyo vividhāṃstāpān taranti smāśramaṃ mudā

वदन्त्यनेन वंशोऽयं यदोः सुबहुविश्रुतः ।
श्रियं यशो महत्वं च लप्स्यते परिरक्षितः

vadantyanena vaṃśo'yaṃ yadoḥ subahuviśrutaḥ |
śriyaṃ yaśo mahatvaṃ ca lapsyate parirakṣitaḥ

अयं चास्याग्रजः श्रीमान् रामः कमललोचनः ।
प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादयः

ayaṃ cāsyāgrajaḥ śrīmān rāmaḥ kamalalocanaḥ |
pralambo nihato yena vatsako ye bakādayaḥ

जनेष्वेवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च ।
कृष्णरामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यमब्रवीत्

janeṣvevaṃ bruvāṇeṣu tūryeṣu ninadatsu ca |
kṛṣṇarāmau samābhāṣya cāṇūro vākyamabravīt

हे नन्दसूनो हे राम भवन्तौ वीरसंमतौ ।
नियुद्धकुशलौ श्रुत्वा राज्ञाऽऽहूतौ दिदृक्षुणा

he nandasūno he rāma bhavantau vīrasaṃmatau |
niyuddhakuśalau śrutvā rājñā''hūtau didṛkṣuṇā

प्रियं राज्ञः प्रकुर्वत्यः श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजाः ।
मनसा कर्मणा वाचा विपरीत मतोऽन्यथा

priyaṃ rājñaḥ prakurvatyaḥ śreyo vindanti vai prajāḥ |
manasā karmaṇā vācā viparīta mato'nyathā

नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथा स्फुटम् ।
वनेषु मल्लयुद्धेन क्रीडन्तश्चारयन्ति गाः

nityaṃ pramuditā gopā vatsapālā yathā sphuṭam |
vaneṣu mallayuddhena krīḍantaścārayanti gāḥ

तस्माद् राज्ञः प्रियं यूयं वयं च करवाम हे ।
भूतानि नः प्रसीदन्ति सर्वभूतमयो नृपः

tasmād rājñaḥ priyaṃ yūyaṃ vayaṃ ca karavāma he |
bhūtāni naḥ prasīdanti sarvabhūtamayo nṛpaḥ

तन्निशम्याब्रवीत् कृष्णो देशकालोचितं वचः ।
नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्द्य च

tanniśamyābravīt kṛṣṇo deśakālocitaṃ vacaḥ |
niyuddhamātmano'bhīṣṭaṃ manyamāno'bhinandya ca

प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचराः ।
करवाम प्रियं नित्यं तन्नः परमनुग्रहः

prajā bhojapaterasya vayaṃ cāpi vanecarāḥ |
karavāma priyaṃ nityaṃ tannaḥ paramanugrahaḥ

बाला वयं तुल्यबलैः क्रीडिष्यामो यथोचितम् ।
भवेन्नियुद्धं माधर्मः स्पृशेन्मल्ल सभासदः

bālā vayaṃ tulyabalaiḥ krīḍiṣyāmo yathocitam |
bhavenniyuddhaṃ mādharmaḥ spṛśenmalla sabhāsadaḥ

न बालो न किशोरस्त्वं बलश्च बलिनां वरः ।
लीलयेभो हतो येन सहस्रद्विपसत्त्वभृत्

na bālo na kiśorastvaṃ balaśca balināṃ varaḥ |
līlayebho hato yena sahasradvipasattvabhṛt

तस्माद् भवद्भ्यां बलिभिः योद्धव्यं नानयोऽत्र वै ।
मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिकः

tasmād bhavadbhyāṃ balibhiḥ yoddhavyaṃ nānayo'tra vai |
mayi vikrama vārṣṇeya balena saha muṣṭikaḥ