अध्याय 42: कुब्जा का उद्धार और धनुषभङ्ग

अथ व्रजन्राजपथेन माधवः
स्त्रियं गृहीताङ्गविलेपभाजनाम् ।
विलोक्य कुब्जां युवतीं वराननां
पप्रच्छ यान्तीं प्रहसन् रसप्रदः

atha vrajanrājapathena mādhavaḥ
striyaṃ gṛhītāṅgavilepabhājanām |
vilokya kubjāṃ yuvatīṃ varānanāṃ
papraccha yāntīṃ prahasan rasapradaḥ

का त्वं वरोर्वेतदु हानुलेपनं
कस्याङ्गने वा कथयस्व साधु नः ।
देह्यावयोरङ्गविलेपमुत्तमं
श्रेयः ततस्ते न चिराद् भविष्यति

kā tvaṃ varorvetadu hānulepanaṃ
kasyāṅgane vā kathayasva sādhu naḥ |
dehyāvayoraṅgavilepamuttamaṃ
śreyaḥ tataste na cirād bhaviṣyati

दास्यस्म्यहं सुन्दर कंससम्मता
त्रिवक्रनामा ह्यनुलेपकर्मणि ।
मद्भावितं भोजपतेरतिप्रियं
विना युवां कोऽन्यतमस्तदर्हति

dāsyasmyahaṃ sundara kaṃsasammatā
trivakranāmā hyanulepakarmaṇi |
madbhāvitaṃ bhojapateratipriyaṃ
vinā yuvāṃ ko'nyatamastadarhati

रूपपेशलमाधुर्य हसितालापवीक्षितैः ।
धर्षितात्मा ददौ सान्द्रं उभयोरनुलेपनम्

rūpapeśalamādhurya hasitālāpavīkṣitaiḥ |
dharṣitātmā dadau sāndraṃ ubhayoranulepanam

ततस्तावङ्गरागेण स्ववर्णेतरशोभिना ।
सम्प्राप्तपरभागेन शुशुभातेऽनुरञ्जितौ

tatastāvaṅgarāgeṇa svavarṇetaraśobhinā |
samprāptaparabhāgena śuśubhāte'nurañjitau

प्रसन्नो भगवान् कुब्जां त्रिवक्रां रुचिराननाम् ।
ऋज्वीं कर्तुं मनश्चक्रे दर्शयन् दर्शने फलम्

prasanno bhagavān kubjāṃ trivakrāṃ rucirānanām |
ṛjvīṃ kartuṃ manaścakre darśayan darśane phalam

पद्भ्यामाक्रम्य प्रपदे द्र्यङ्गुल्युत्तान पाणिना ।
प्रगृह्य चिबुकेऽध्यात्मं उदनीनमदच्युतः

padbhyāmākramya prapade dryaṅgulyuttāna pāṇinā |
pragṛhya cibuke'dhyātmaṃ udanīnamadacyutaḥ

सा तदर्जुसमानाङ्गी बृहच्छ्रोणिपयोधरा ।
मुकुन्दस्पर्शनात् सद्यो बभूव प्रमदोत्तमा

sā tadarjusamānāṅgī bṛhacchroṇipayodharā |
mukundasparśanāt sadyo babhūva pramadottamā

ततो रूपगुणौदार्य संपन्ना प्राह केशवम् ।
उत्तरीयान् तमकृष्य स्मयन्ती जातहृच्छया

tato rūpaguṇaudārya saṃpannā prāha keśavam |
uttarīyān tamakṛṣya smayantī jātahṛcchayā

एहि वीर गृहं यामो न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे ।
त्वयोन्मथितचित्तायाः प्रसीद पुरुषर्षभ

ehi vīra gṛhaṃ yāmo na tvāṃ tyaktumihotsahe |
tvayonmathitacittāyāḥ prasīda puruṣarṣabha

एवं स्त्रिया याच्यमानः कृष्णो रामस्य पश्यतः ।
मुखं वीक्ष्यानुगानां च प्रहसन् तामुवाच ह

evaṃ striyā yācyamānaḥ kṛṣṇo rāmasya paśyataḥ |
mukhaṃ vīkṣyānugānāṃ ca prahasan tāmuvāca ha

एष्यामि ते गृहं सुभ्रु पुंसामाधिविकर्शनम् ।
साधितार्थोऽगृहाणां नः पान्थानां त्वं परायणम्

eṣyāmi te gṛhaṃ subhru puṃsāmādhivikarśanam |
sādhitārtho'gṛhāṇāṃ naḥ pānthānāṃ tvaṃ parāyaṇam

विसृज्य माध्व्या वाण्या तां व्रजन् मार्गे वणिक्पथैः ।
नानोपायनताम्बूल स्रग्गन्धैः साग्रजोऽर्चितः

visṛjya mādhvyā vāṇyā tāṃ vrajan mārge vaṇikpathaiḥ |
nānopāyanatāmbūla sraggandhaiḥ sāgrajo'rcitaḥ

तद्दर्शनस्मरक्षोभाद् आत्मानं नाविदन् स्त्रियः ।
विस्रस्तवासःकबर वलया लेख्यमूर्तयः

taddarśanasmarakṣobhād ātmānaṃ nāvidan striyaḥ |
visrastavāsaḥkabara valayā lekhyamūrtayaḥ

ततः पौरान् पृच्छमानो धनुषः स्थानमच्युतः ।
तस्मिन् प्रविष्टो ददृशे धनुरैन्द्रं इवाद्भुतम्

tataḥ paurān pṛcchamāno dhanuṣaḥ sthānamacyutaḥ |
tasmin praviṣṭo dadṛśe dhanuraindraṃ ivādbhutam

पुरुषैर्बहुभिर्गुप्तं अर्चितं परमर्द्धिमत् ।
वार्यमाणो नृभिः कृष्णः प्रसह्य धनुराददे

puruṣairbahubhirguptaṃ arcitaṃ paramarddhimat |
vāryamāṇo nṛbhiḥ kṛṣṇaḥ prasahya dhanurādade

करेण वामेन सलीलमुद्धृतं
सज्यं च कृत्वा निमिषेण पश्यताम् ।
नृणां विकृष्य प्रबभञ्ज मध्यतो
यथेक्षुदण्डं मदकर्युरुक्रमः

kareṇa vāmena salīlamuddhṛtaṃ
sajyaṃ ca kṛtvā nimiṣeṇa paśyatām |
nṛṇāṃ vikṛṣya prababhañja madhyato
yathekṣudaṇḍaṃ madakaryurukramaḥ

धनुषो भज्यमानस्य शब्दः खं रोदसी दिशः ।
पूरयामास यं श्रुत्वा कंसस्त्रासमुपागमत्

dhanuṣo bhajyamānasya śabdaḥ khaṃ rodasī diśaḥ |
pūrayāmāsa yaṃ śrutvā kaṃsastrāsamupāgamat

तद् रक्षिणः सानुचरं कुपिता आततायिनः ।
गृहीतुकामा आवव्रुः गृह्यतां वध्यतामिति

tad rakṣiṇaḥ sānucaraṃ kupitā ātatāyinaḥ |
gṛhītukāmā āvavruḥ gṛhyatāṃ vadhyatāmiti

अथ तान् दुरभिप्रायान् विलोक्य बलकेशवौ ।
क्रुद्धौ धन्वन आदाय शकले तांश्च जघ्नतुः

atha tān durabhiprāyān vilokya balakeśavau |
kruddhau dhanvana ādāya śakale tāṃśca jaghnatuḥ

बलं च कंसप्रहितं हत्वा शालामुखात्ततः ।
निष्क्रम्य चेरतुर्हृष्टौ निरीक्ष्य पुरसम्पदः

balaṃ ca kaṃsaprahitaṃ hatvā śālāmukhāttataḥ |
niṣkramya ceraturhṛṣṭau nirīkṣya purasampadaḥ

तयोस्तदद्भुतं वीर्यं निशाम्य पुरवासिनः ।
तेजः प्रागल्भ्यं रूपं च मेनिरे विबुधोत्तमौ

tayostadadbhutaṃ vīryaṃ niśāmya puravāsinaḥ |
tejaḥ prāgalbhyaṃ rūpaṃ ca menire vibudhottamau

तयोर्विचरतोः स्वैरं आदित्योऽस्तमुपेयिवान् ।
कृष्णरामौ वृतौ गोपैः पुराच्छकटमीयतुः

tayorvicaratoḥ svairaṃ ādityo'stamupeyivān |
kṛṣṇarāmau vṛtau gopaiḥ purācchakaṭamīyatuḥ

गोप्यो मुकुन्दविगमे विरहातुरा या
आशासताशिष ऋता मधुपुर्यभूवन् ।
संपश्यतां पुरुषभूषणगात्रलक्ष्मीं
हित्वेतरान् नु भजतश्चकमेऽयनं श्रीः

gopyo mukundavigame virahāturā yā
āśāsatāśiṣa ṛtā madhupuryabhūvan |
saṃpaśyatāṃ puruṣabhūṣaṇagātralakṣmīṃ
hitvetarān nu bhajataścakame'yanaṃ śrīḥ

अवनिक्ताङ्घ्रियुगलौ भुक्त्वा क्षीरोपसेचनम् ।
ऊषतुस्तां सुखं रात्रिं ज्ञात्वा कंसचिकीर्षितम्

avaniktāṅghriyugalau bhuktvā kṣīropasecanam |
ūṣatustāṃ sukhaṃ rātriṃ jñātvā kaṃsacikīrṣitam

कंसस्तु धनुषो भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च ।
वधं निशम्य गोविन्द रामविक्रीडितं परम्

kaṃsastu dhanuṣo bhaṅgaṃ rakṣiṇāṃ svabalasya ca |
vadhaṃ niśamya govinda rāmavikrīḍitaṃ param

दीर्घप्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मतिः ।
बहून्यचष्टोभयथा मृत्योर्दौत्यकराणि च

dīrghaprajāgaro bhīto durnimittāni durmatiḥ |
bahūnyacaṣṭobhayathā mṛtyordautyakarāṇi ca

अदर्शनं स्वशिरसः प्रतिरूपे च सत्यपि ।
असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा

adarśanaṃ svaśirasaḥ pratirūpe ca satyapi |
asatyapi dvitīye ca dvairūpyaṃ jyotiṣāṃ tathā

छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुतिः ।
स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम्

chidrapratītiśchāyāyāṃ prāṇaghoṣānupaśrutiḥ |
svarṇapratītirvṛkṣeṣu svapadānāmadarśanam

स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्गः खरयानं विषादनम् ।
यायान्नलदमाल्येकः तैलाभ्यक्तो दिगम्बरः

svapne pretapariṣvaṅgaḥ kharayānaṃ viṣādanam |
yāyānnaladamālyekaḥ tailābhyakto digambaraḥ

अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च ।
पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया

anyāni cetthaṃ bhūtāni svapnajāgaritāni ca |
paśyan maraṇasantrasto nidrāṃ lebhe na cintayā

व्युष्टायां निशि कौरव्य सूर्ये चाद्भ्यः समुत्थिते ।
कारयामास वै कंसो मल्लक्रीडामहोत्सवम्

vyuṣṭāyāṃ niśi kauravya sūrye cādbhyaḥ samutthite |
kārayāmāsa vai kaṃso mallakrīḍāmahotsavam

आनर्चुः पुरुषा रङ्गं तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे ।
मञ्चाश्चालङ्कृताः स्रग्भिः पताकाचैलतोरणैः

ānarcuḥ puruṣā raṅgaṃ tūryabheryaśca jaghnire |
mañcāścālaṅkṛtāḥ sragbhiḥ patākācailatoraṇaiḥ

तेषु पौरा जानपदा ब्रह्मक्षत्रपुरोगमाः ।
यथोपजोषं विविशू राजानश्च कृतासनाः

teṣu paurā jānapadā brahmakṣatrapurogamāḥ |
yathopajoṣaṃ viviśū rājānaśca kṛtāsanāḥ

कंसः परिवृतोऽमात्यै राजमञ्च उपाविशत् ।
मण्डलेश्वरमध्यस्थो हृदयेन विदूयता

kaṃsaḥ parivṛto'mātyai rājamañca upāviśat |
maṇḍaleśvaramadhyastho hṛdayena vidūyatā

वाद्यमानेसु तूर्येषु मल्लतालोत्तरेषु च ।
मल्लाः स्वलङ्कृताः दृप्ताः सोपाध्यायाः समाविशन्

vādyamānesu tūryeṣu mallatālottareṣu ca |
mallāḥ svalaṅkṛtāḥ dṛptāḥ sopādhyāyāḥ samāviśan

चाणूरो मुष्टिकः कूतः शलस्तोशल एव च ।
त आसेदुरुपस्थानं वल्गुवाद्यप्रहर्षिताः

cāṇūro muṣṭikaḥ kūtaḥ śalastośala eva ca |
ta āsedurupasthānaṃ valguvādyapraharṣitāḥ

नन्दगोपादयो गोपा भोजराजसमाहुताः ।
निवेदितोपायनास्ते एकस्मिन् मञ्च आविशन्

nandagopādayo gopā bhojarājasamāhutāḥ |
niveditopāyanāste ekasmin mañca āviśan