अध्याय 41: मथुरा प्रवेश, धोबी, दर्जी और माली

स्तुवतस्तस्य भगवान् दर्शयित्वा जले वपुः ।
भूयः समाहरत् कृष्णो नटो नाट्यमिवात्मनः

stuvatastasya bhagavān darśayitvā jale vapuḥ |
bhūyaḥ samāharat kṛṣṇo naṭo nāṭyamivātmanaḥ

सोऽपि चान्तर्हितं वीक्ष्य जलाद् उन्मज्ज्य सत्वरः ।
कृत्वा चावश्यकं सर्वं विस्मितो रथमागमत्

so'pi cāntarhitaṃ vīkṣya jalād unmajjya satvaraḥ |
kṛtvā cāvaśyakaṃ sarvaṃ vismito rathamāgamat

तं अपृच्छद् हृषीकेशः किं ते दृष्टमिवाद्भुतम् ।
भूमौ वियति तोये वा तथा त्वां लक्षयामहे

taṃ apṛcchad hṛṣīkeśaḥ kiṃ te dṛṣṭamivādbhutam |
bhūmau viyati toye vā tathā tvāṃ lakṣayāmahe

अद्भुतानीह यावन्ति भूमौ वियति वा जले ।
त्वयि विश्वात्मके तानि किं मेऽदृष्टं विपश्यतः

adbhutānīha yāvanti bhūmau viyati vā jale |
tvayi viśvātmake tāni kiṃ me'dṛṣṭaṃ vipaśyataḥ

यत्राद्भुतानि सर्वाणि भूमौ वियति वा जले ।
तं त्वानुपश्यतो ब्रह्मन् किं मे दृष्टमिहाद्भुतम्

yatrādbhutāni sarvāṇi bhūmau viyati vā jale |
taṃ tvānupaśyato brahman kiṃ me dṛṣṭamihādbhutam

इत्युक्त्वा चोदयामास स्यन्दनं गान्दिनीसुतः ।
मथुरां अनयद् रामं कृष्णं चैव दिनात्यये

ityuktvā codayāmāsa syandanaṃ gāndinīsutaḥ |
mathurāṃ anayad rāmaṃ kṛṣṇaṃ caiva dinātyaye

मार्गे ग्रामजना राजन् तत्र तत्रोपसङ्गताः ।
वसुदेवसुतौ वीक्ष्य प्रीता दृष्टिं न चाददुः

mārge grāmajanā rājan tatra tatropasaṅgatāḥ |
vasudevasutau vīkṣya prītā dṛṣṭiṃ na cādaduḥ

तावद् व्रजौकसस्तत्र नन्दगोपादयोऽग्रतः ।
पुरोपवनमासाद्य प्रतीक्षन्तोऽवतस्थिरे

tāvad vrajaukasastatra nandagopādayo'grataḥ |
puropavanamāsādya pratīkṣanto'vatasthire

तान् समेत्याह भगवान् अक्रूरं जगदीश्वरः ।
गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रश्रितं प्रहसन्निव

tān sametyāha bhagavān akrūraṃ jagadīśvaraḥ |
gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ praśritaṃ prahasanniva

भवान् प्रविशतामग्रे सहयानः पुरीं गृहम् ।
वयं त्विहावमुच्याथ ततो द्रक्ष्यामहे पुरीम्

bhavān praviśatāmagre sahayānaḥ purīṃ gṛham |
vayaṃ tvihāvamucyātha tato drakṣyāmahe purīm

नाहं भवद्भ्यां रहितः प्रवेक्ष्ये मथुरां प्रभो ।
त्यक्तुं नार्हसि मां नाथ भक्तं ते भक्तवत्सल

nāhaṃ bhavadbhyāṃ rahitaḥ pravekṣye mathurāṃ prabho |
tyaktuṃ nārhasi māṃ nātha bhaktaṃ te bhaktavatsala

आगच्छ याम गेहान् नः सनाथान् कुर्वधोक्षज ।
सहाग्रजः सगोपालैः सुहृद्भिश्च सुहृत्तम

āgaccha yāma gehān naḥ sanāthān kurvadhokṣaja |
sahāgrajaḥ sagopālaiḥ suhṛdbhiśca suhṛttama

पुनीहि पादरजसा गृहान्नो गृहमेधिनाम् ।
यच्छौचेनानुतृप्यन्ति पितरः साग्नयः सुराः

punīhi pādarajasā gṛhānno gṛhamedhinām |
yacchaucenānutṛpyanti pitaraḥ sāgnayaḥ surāḥ

अवनिज्याङ्घ्रियुगलं आसीत् श्लोक्यो बलिर्महान् ।
ऐश्वर्यं अतुलं लेभे गतिं चैकान्तिनां तु या

avanijyāṅghriyugalaṃ āsīt ślokyo balirmahān |
aiśvaryaṃ atulaṃ lebhe gatiṃ caikāntināṃ tu yā

आपस्तेऽङ्घ्र्यवनेजन्यः त्रींल्लोकान् शुचयोऽपुनन् ।
शिरसाधत्त याः शर्वः स्वर्याताः सगरात्मजाः

āpaste'ṅghryavanejanyaḥ trīṃllokān śucayo'punan |
śirasādhatta yāḥ śarvaḥ svaryātāḥ sagarātmajāḥ

देवदेव जगन्नाथ पुण्यश्रवणकीर्तन ।
यदूत्तमोत्तमःश्लोक नारायण नमोऽस्तु ते

devadeva jagannātha puṇyaśravaṇakīrtana |
yadūttamottamaḥśloka nārāyaṇa namo'stu te

आयास्ये भवतो गेहं अहमार्यसमन्वितः ।
यदुचक्रद्रुहं हत्वा वितरिष्ये सुहृत्प्रियम्

āyāsye bhavato gehaṃ ahamāryasamanvitaḥ |
yaducakradruhaṃ hatvā vitariṣye suhṛtpriyam

एवमुक्तो भगवता सोऽक्रूरो विमना इव ।
पुरीं प्रविष्टः कंसाय कर्मावेद्य गृहं ययौ

evamukto bhagavatā so'krūro vimanā iva |
purīṃ praviṣṭaḥ kaṃsāya karmāvedya gṛhaṃ yayau

अथापराह्ने भगवान् कृष्णः सङ्कर्षणान्वितः ।
मथुरां प्राविशद् गोपैः दिदृक्षुः परिवारितः

athāparāhne bhagavān kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇānvitaḥ |
mathurāṃ prāviśad gopaiḥ didṛkṣuḥ parivāritaḥ

ददर्श तां स्फाटिकतुङ्ग गोपुर
द्वारां बृहद् हेमकपाटतोरणाम् ।
ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदां
उद्यान रम्योप वनोपशोभिताम्

dadarśa tāṃ sphāṭikatuṅga gopura
dvārāṃ bṛhad hemakapāṭatoraṇām |
tāmrārakoṣṭhāṃ parikhādurāsadāṃ
udyāna ramyopa vanopaśobhitām

सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटैः
श्रेणीसभाभिः भवनैरुपस्कृताम् ।
वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमैः
मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु

sauvarṇaśṛṅgāṭakaharmyaniṣkuṭaiḥ
śreṇīsabhābhiḥ bhavanairupaskṛtām |
vaidūryavajrāmalanīlavidrumaiḥ
muktāharidbhirvalabhīṣu vediṣu

जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमेषु
आविष्टपारावतबर्हिनादिताम् ।
संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां
प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम्

juṣṭeṣu jālāmukharandhrakuṭṭimeṣu
āviṣṭapārāvatabarhināditām |
saṃsiktarathyāpaṇamārgacatvarāṃ
prakīrṇamālyāṅkuralājataṇḍulām

आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितैः
प्रसूनदीपावलिभिः सपल्लवैः ।
सवृन्दरम्भाक्रमुकैः सकेतुभिः
स्वलङ्कृतत् द्वारगृहां सपट्टिकैः

āpūrṇakumbhairdadhicandanokṣitaiḥ
prasūnadīpāvalibhiḥ sapallavaiḥ |
savṛndarambhākramukaiḥ saketubhiḥ
svalaṅkṛtat dvāragṛhāṃ sapaṭṭikaiḥ

तां सम्प्रविष्टौ वसुदेवनन्दनौ
वृतौ वयस्यैर्नरदेववर्त्मना ।
द्रष्टुं समीयुस्त्वरिताः पुरस्त्रियो
हर्म्याणि चैवारुरुहुर्नृपोत्सुकाः

tāṃ sampraviṣṭau vasudevanandanau
vṛtau vayasyairnaradevavartmanā |
draṣṭuṃ samīyustvaritāḥ purastriyo
harmyāṇi caivāruruhurnṛpotsukāḥ

काश्चिग् विपर्यग्धृतवस्त्रभूषणा
विस्मृत्य चैकं युगलेष्वथापराः ।
कृतैकपत्रश्रवणैकनूपुरा
नाङ्क्त्वा द्वितीयं त्वपराश्च लोचनम्

kāścig viparyagdhṛtavastrabhūṣaṇā
vismṛtya caikaṃ yugaleṣvathāparāḥ |
kṛtaikapatraśravaṇaikanūpurā
nāṅktvā dvitīyaṃ tvaparāśca locanam

अश्नन्त्य एकास्तदपास्य सोत्सवा
अभ्यज्यमाना अकृतोपमज्जनाः ।
स्वपन्त्य उत्थाय निशम्य निःस्वनं
प्रपाययन्त्योऽर्भमपोह्य मातरः

aśnantya ekāstadapāsya sotsavā
abhyajyamānā akṛtopamajjanāḥ |
svapantya utthāya niśamya niḥsvanaṃ
prapāyayantyo'rbhamapohya mātaraḥ

मनांसि तासामरविन्दलोचनः
प्रगल्भलीलाहसितावलोकनैः ।
जहार मत्तद्विरदेन्द्रविक्रमो
दृशां ददच्छ्रीरमणात्मनोत्सवम्

manāṃsi tāsāmaravindalocanaḥ
pragalbhalīlāhasitāvalokanaiḥ |
jahāra mattadviradendravikramo
dṛśāṃ dadacchrīramaṇātmanotsavam

दृष्ट्वा मुहुः श्रुतमनुद्रुतचेतसस्तं ।
तत्प्रेक्षणोत्स्मितसुधोक्षणलब्धमानाः ।
आनन्दमूर्तिमुपगुह्य दृशात्मलब्धं ।
हृष्यत्त्वचो जहुरनन्तमरिन्दमाधिम्

dṛṣṭvā muhuḥ śrutamanudrutacetasastaṃ |
tatprekṣaṇotsmitasudhokṣaṇalabdhamānāḥ |
ānandamūrtimupaguhya dṛśātmalabdhaṃ |
hṛṣyattvaco jahuranantamarindamādhim

प्रासादशिखरारूढाः प्रीत्युत्फुल्लमुखाम्बुजाः ।
अभ्यवर्षन् सौमनस्यैः प्रमदा बलकेशवौ

prāsādaśikharārūḍhāḥ prītyutphullamukhāmbujāḥ |
abhyavarṣan saumanasyaiḥ pramadā balakeśavau

दध्यक्षतैः सोदपात्रैः स्रग्गन्धैरभ्युपायनैः ।
तावानर्चुः प्रमुदिताः तत्र तत्र द्विजातयः

dadhyakṣataiḥ sodapātraiḥ sraggandhairabhyupāyanaiḥ |
tāvānarcuḥ pramuditāḥ tatra tatra dvijātayaḥ

ऊचुः पौरा अहो गोप्यः तपः किमचरन् महत् ।
या ह्येतावनुपश्यन्ति नरलोकमहोत्सवौ

ūcuḥ paurā aho gopyaḥ tapaḥ kimacaran mahat |
yā hyetāvanupaśyanti naralokamahotsavau

रजकं कञ्चिदायान्तं रङ्गकारं गदाग्रजः ।
दृष्ट्वायाचत वासांसि धौतान्यत्युत्तमानि च

rajakaṃ kañcidāyāntaṃ raṅgakāraṃ gadāgrajaḥ |
dṛṣṭvāyācata vāsāṃsi dhautānyatyuttamāni ca

देह्यावयोः समुचितानि अङ्ग वासांसि चार्हतोः ।
भविष्यति परं श्रेयो दातुस्ते नात्र संशयः

dehyāvayoḥ samucitāni aṅga vāsāṃsi cārhatoḥ |
bhaviṣyati paraṃ śreyo dātuste nātra saṃśayaḥ

स याचितो भगवता परिपूर्णेन सर्वतः ।
साक्षेपं रुषितः प्राह भृत्यो राज्ञः सुदुर्मदः

sa yācito bhagavatā paripūrṇena sarvataḥ |
sākṣepaṃ ruṣitaḥ prāha bhṛtyo rājñaḥ sudurmadaḥ

ईदृशान्येव वासांसी नित्यं गिरिवनेचराः ।
परिधत्त किमुद्वृत्ता राजद्रव्याण्यभीप्सथ

īdṛśānyeva vāsāṃsī nityaṃ girivanecarāḥ |
paridhatta kimudvṛttā rājadravyāṇyabhīpsatha

याताशु बालिशा मैवं प्रार्थ्यं यदि जिजीवीषा ।
बध्नन्ति घ्नन्ति लुम्पन्ति दृप्तं राजकुलानि वै

yātāśu bāliśā maivaṃ prārthyaṃ yadi jijīvīṣā |
badhnanti ghnanti lumpanti dṛptaṃ rājakulāni vai

एवं विकत्थमानस्य कुपितो देवकीसुतः ।
रजकस्य कराग्रेण शिरः कायादपातयत्

evaṃ vikatthamānasya kupito devakīsutaḥ |
rajakasya karāgreṇa śiraḥ kāyādapātayat

तस्यानुजीविनः सर्वे वासःकोशान् विसृज्य वै ।
दुद्रुवुः सर्वतो मार्गं वासांसि जगृहेऽच्युतः

tasyānujīvinaḥ sarve vāsaḥkośān visṛjya vai |
dudruvuḥ sarvato mārgaṃ vāsāṃsi jagṛhe'cyutaḥ

वसित्वाऽऽत्मप्रिये वस्त्रे कृष्णः सङ्कर्षणस्तथा ।
शेषाण्यादत्त गोपेभ्यो विसृज्य भुवि कानिचित्

vasitvā''tmapriye vastre kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇastathā |
śeṣāṇyādatta gopebhyo visṛjya bhuvi kānicit

ततस्तु वायकः प्रीतः तयोर्वेषमकल्पयत् ।
विचित्रवर्णैश्चैलेयैः आकल्पैरनुरूपतः

tatastu vāyakaḥ prītaḥ tayorveṣamakalpayat |
vicitravarṇaiścaileyaiḥ ākalpairanurūpataḥ

नानालक्षणवेषाभ्यां कृष्णरामौ विरेजतुः ।
स्वलङ्कृतौ बालगजौ पर्वणीव सितेतरौ

nānālakṣaṇaveṣābhyāṃ kṛṣṇarāmau virejatuḥ |
svalaṅkṛtau bālagajau parvaṇīva sitetarau

तस्य प्रसन्नो भगवान् प्रादात् सारूप्यमात्मनः ।
श्रियं च परमां लोके बलैश्वर्यस्मृतीन्द्रियम्

tasya prasanno bhagavān prādāt sārūpyamātmanaḥ |
śriyaṃ ca paramāṃ loke balaiśvaryasmṛtīndriyam

ततः सुदाम्नो भवनं मालाकारस्य जग्मतुः ।
तौ दृष्ट्वा स समुत्थाय ननाम शिरसा भुवि

tataḥ sudāmno bhavanaṃ mālākārasya jagmatuḥ |
tau dṛṣṭvā sa samutthāya nanāma śirasā bhuvi

तयोरासनमानीय पाद्यं चार्घ्यार्हणादिभिः ।
पूजां सानुगयोश्चक्रे स्रक्ताम्बूलानुलेपनैः

tayorāsanamānīya pādyaṃ cārghyārhaṇādibhiḥ |
pūjāṃ sānugayoścakre sraktāmbūlānulepanaiḥ

प्राह नः सार्थकं जन्म पावितं च कुलं प्रभो ।
पितृदेवर्षयो मह्यं तुष्टा ह्यागमनेन वाम्

prāha naḥ sārthakaṃ janma pāvitaṃ ca kulaṃ prabho |
pitṛdevarṣayo mahyaṃ tuṣṭā hyāgamanena vām

भवन्तौ किल विश्वस्य जगतः कारणं परम् ।
अवतीर्णाविहांशेन क्षेमाय च भवाय च

bhavantau kila viśvasya jagataḥ kāraṇaṃ param |
avatīrṇāvihāṃśena kṣemāya ca bhavāya ca

न हि वां विषमा दृष्टिः सुहृदोर्जगदात्मनोः ।
समयोः सर्वभूतेषु भजन्तं भजतोरपि

na hi vāṃ viṣamā dṛṣṭiḥ suhṛdorjagadātmanoḥ |
samayoḥ sarvabhūteṣu bhajantaṃ bhajatorapi

तावज्ञापयतं भृत्यं किमहं करवाणि वाम् ।
पुंसोऽत्यनुग्रहो ह्येष भवद्भिः यन्नियुज्यते

tāvajñāpayataṃ bhṛtyaṃ kimahaṃ karavāṇi vām |
puṃso'tyanugraho hyeṣa bhavadbhiḥ yanniyujyate

इत्यभिप्रेत्य राजेन्द्र सुदामा प्रीतमानसः ।
शस्तैः सुगन्धैः कुसुमैं माला विरचिता ददौ

ityabhipretya rājendra sudāmā prītamānasaḥ |
śastaiḥ sugandhaiḥ kusumaiṃ mālā viracitā dadau

ताभिः स्वलङ्कृतौ प्रीतौ कृष्णरामौ सहानुगौ ।
प्रणताय प्रपन्नाय ददतुर्वरदौ वरान्

tābhiḥ svalaṅkṛtau prītau kṛṣṇarāmau sahānugau |
praṇatāya prapannāya dadaturvaradau varān

सोऽपि वव्रेऽचलां भक्तिं तस्मिन् एवाखिलात्मनि ।
तद्भक्तेषु च सौहार्दं भूतेषु च दयां पराम्

so'pi vavre'calāṃ bhaktiṃ tasmin evākhilātmani |
tadbhakteṣu ca sauhārdaṃ bhūteṣu ca dayāṃ parām

इति तस्मै वरं दत्त्वा श्रियं चान्वयवर्धिनीम् ।
बलमायुर्यशः कान्तिं निर्जगाम सहाग्रजः

iti tasmai varaṃ dattvā śriyaṃ cānvayavardhinīm |
balamāyuryaśaḥ kāntiṃ nirjagāma sahāgrajaḥ