अध्याय 39: मथुरा प्रस्थान और अक्रूर को यमुना में दर्शन

सुखोपविष्टः पर्यङ्के रमकृष्णोरुमानितः ।
लेभे मनोरथान् सर्वान् पन्पथि यान् स चकार ह

sukhopaviṣṭaḥ paryaṅke ramakṛṣṇorumānitaḥ |
lebhe manorathān sarvān panpathi yān sa cakāra ha

किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने ।
तथापि तत्परा राजन् न हि वाञ्छन्ति किञ्चन

kimalabhyaṃ bhagavati prasanne śrīniketane |
tathāpi tatparā rājan na hi vāñchanti kiñcana

सायंतनाशनं कृत्वा भगवान् देवकीसुतः ।
सुहृत्सु वृत्तं कंसस्य पप्रच्छान्यच्चिकीर्षितम्

sāyaṃtanāśanaṃ kṛtvā bhagavān devakīsutaḥ |
suhṛtsu vṛttaṃ kaṃsasya papracchānyaccikīrṣitam

तात सौम्यागतः कच्चित् स्वागतं भद्रमस्तु वः ।
अपि स्वज्ञातिबन्धूनां अनमीवमनामयम्

tāta saumyāgataḥ kaccit svāgataṃ bhadramastu vaḥ |
api svajñātibandhūnāṃ anamīvamanāmayam

किं नु नः कुशलं पृच्छे एधमाने कुलामये ।
कंसे मातुलनाम्न्यङ्ग स्वानां नस्तत्प्रजासु च

kiṃ nu naḥ kuśalaṃ pṛcche edhamāne kulāmaye |
kaṃse mātulanāmnyaṅga svānāṃ nastatprajāsu ca

अहो अस्मदभूद् भूरि पित्रोर्वृजिनमार्ययोः ।
यद्धेतोः पुत्रमरणं यद्धेतोर्बन्धनं तयोः

aho asmadabhūd bhūri pitrorvṛjinamāryayoḥ |
yaddhetoḥ putramaraṇaṃ yaddhetorbandhanaṃ tayoḥ

दिष्ट्याद्य दर्शनं स्वानां मह्यं वः सौम्य काङ्क्षितम् ।
सञ्जातं वर्ण्यतां तात तवागमनकारणम्

diṣṭyādya darśanaṃ svānāṃ mahyaṃ vaḥ saumya kāṅkṣitam |
sañjātaṃ varṇyatāṃ tāta tavāgamanakāraṇam

पृष्टो भगवता सर्वं वर्णयामास माधवः ।
वैरानुबन्धं यदुषु वसुदेववधोद्यमम्

pṛṣṭo bhagavatā sarvaṃ varṇayāmāsa mādhavaḥ |
vairānubandhaṃ yaduṣu vasudevavadhodyamam

यत्सन्देशो यदर्थं वा दूतः सम्प्रेषितः स्वयम् ।
यदुक्तं नारदेनास्य स्वजन्मानकदुन्दुभेः

yatsandeśo yadarthaṃ vā dūtaḥ sampreṣitaḥ svayam |
yaduktaṃ nāradenāsya svajanmānakadundubheḥ

श्रुत्वाक्रूरवचः कृष्णो बलश्च परवीरहा ।
प्रहस्य नन्दं पितरं राज्ञा दिष्टं विजज्ञतुः

śrutvākrūravacaḥ kṛṣṇo balaśca paravīrahā |
prahasya nandaṃ pitaraṃ rājñā diṣṭaṃ vijajñatuḥ

गोपान् समादिशत् सोऽपि गृह्यतां सर्वगोरसः ।
उपायनानि गृह्णीध्वं युज्यन्तां शकटानि च

gopān samādiśat so'pi gṛhyatāṃ sarvagorasaḥ |
upāyanāni gṛhṇīdhvaṃ yujyantāṃ śakaṭāni ca

यास्यामः श्वो मधुपुरीं दास्यामो नृपते रसान् ।
द्रक्ष्यामः सुमहत्पर्व यान्ति जानपदाः किल ।
एवमाघोषयत्क्षत्रा नन्दगोपः स्वगोकुले

yāsyāmaḥ śvo madhupurīṃ dāsyāmo nṛpate rasān |
drakṣyāmaḥ sumahatparva yānti jānapadāḥ kila |
evamāghoṣayatkṣatrā nandagopaḥ svagokule

गोप्यस्तास्तद् उपश्रुत्य बभूवुर्व्यथिता भृशम् ।
रामकृष्णौ पुरीं नेतुं अक्रूरं व्रजमागतम्

gopyastāstad upaśrutya babhūvurvyathitā bhṛśam |
rāmakṛṣṇau purīṃ netuṃ akrūraṃ vrajamāgatam

काश्चित् तत्कृतहृत्ताप श्वासम्लानमुखश्रियः ।
स्रंसद्दुद्दुकूलवलय केशग्रंथ्यश्च काश्चन

kāścit tatkṛtahṛttāpa śvāsamlānamukhaśriyaḥ |
sraṃsadduddukūlavalaya keśagraṃthyaśca kāścana

अन्याश्च तदनुध्यान निवृत्ताशेषवृत्तयः ।
नाभ्यजानन् इमं लोकं आत्मलोकं गता इव

anyāśca tadanudhyāna nivṛttāśeṣavṛttayaḥ |
nābhyajānan imaṃ lokaṃ ātmalokaṃ gatā iva

स्मरन्त्यश्चापराः शौरेः अनुरागस्मितेरिताः ।
हृदिस्पृशश्चित्रपदा गिरः संमुमुहुः स्त्रियः

smarantyaścāparāḥ śaureḥ anurāgasmiteritāḥ |
hṛdispṛśaścitrapadā giraḥ saṃmumuhuḥ striyaḥ

गतिं सुललितां चेष्टां स्निग्धहासावलोकनम् ।
शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च

gatiṃ sulalitāṃ ceṣṭāṃ snigdhahāsāvalokanam |
śokāpahāni narmāṇi proddāmacaritāni ca

चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरहकातराः ।
समेताः सङ्घशः प्रोचुः अश्रुमुख्योऽच्युताशयाः

cintayantyo mukundasya bhītā virahakātarāḥ |
sametāḥ saṅghaśaḥ procuḥ aśrumukhyo'cyutāśayāḥ

अहो विधातस्तव न क्वचिद् दया
संयोज्य मैत्र्या प्रणयेन देहिनः ।
तांश्चाकृतार्थान् वियुनङ्क्ष्यपार्थकं
विक्रीडितं तेऽर्भकचेष्टितं यथा

aho vidhātastava na kvacid dayā
saṃyojya maitryā praṇayena dehinaḥ |
tāṃścākṛtārthān viyunaṅkṣyapārthakaṃ
vikrīḍitaṃ te'rbhakaceṣṭitaṃ yathā

यस्त्वं प्रदर्श्यासितकुन्तलावृतं
मुकुन्दवक्त्रं सुकपोलमुन्नसम् ।
शोकापनोदस्मितलेशसुन्दरं
करोषि पारोक्ष्यमसाधु ते कृतम्

yastvaṃ pradarśyāsitakuntalāvṛtaṃ
mukundavaktraṃ sukapolamunnasam |
śokāpanodasmitaleśasundaraṃ
karoṣi pārokṣyamasādhu te kṛtam

क्रूरस्त्वमक्रूरसमाख्यया स्म नः
चक्षुर्हि दत्तं हरसे बताज्ञवत् ।
येनैकदेशेऽखिलसर्गसौष्ठवं
त्वदीयमद्राक्ष्म वयं मधुद्विषः

krūrastvamakrūrasamākhyayā sma naḥ
cakṣurhi dattaṃ harase batājñavat |
yenaikadeśe'khilasargasauṣṭhavaṃ
tvadīyamadrākṣma vayaṃ madhudviṣaḥ

न नन्दसूनुः क्षणभङ्गसौहृदः
समीक्षते नः स्वकृतातुरा बत ।
विहाय गेहान् स्वजनान् तान् पतीन्
तद्दास्यमद्धोपगता नवप्रियः

na nandasūnuḥ kṣaṇabhaṅgasauhṛdaḥ
samīkṣate naḥ svakṛtāturā bata |
vihāya gehān svajanān tān patīn
taddāsyamaddhopagatā navapriyaḥ

सुखं प्रभाता रजनीयमाशिषः
सत्या बभूवुः पुरयोषितां ध्रुवम् ।
याः संप्रविष्टस्य मुखं व्रजस्पतेः
पास्यन्त्यपाङ्गोत् कलितस्मितासवम्

sukhaṃ prabhātā rajanīyamāśiṣaḥ
satyā babhūvuḥ purayoṣitāṃ dhruvam |
yāḥ saṃpraviṣṭasya mukhaṃ vrajaspateḥ
pāsyantyapāṅgot kalitasmitāsavam

तासां मुकुन्दो मधुमञ्जुभाषितैरः
गृहीतचित्तः परवान् मनस्व्यपि ।
कथं पुनर्नः प्रतियास्यतेऽबला
ग्राम्याः सलज्जस्मितविभ्रमैर्भ्रमन्

tāsāṃ mukundo madhumañjubhāṣitairaḥ
gṛhītacittaḥ paravān manasvyapi |
kathaṃ punarnaḥ pratiyāsyate'balā
grāmyāḥ salajjasmitavibhramairbhraman

अद्य ध्रुवं तत्र दृशो भविष्यते
दाशार्हभोजान्धक वृष्णिसात्वताम् ।
महोत्सवः श्रीरमणं गुणास्पदं
द्रक्ष्यन्ति ये चाध्वनि देवकीसुतम्

adya dhruvaṃ tatra dṛśo bhaviṣyate
dāśārhabhojāndhaka vṛṣṇisātvatām |
mahotsavaḥ śrīramaṇaṃ guṇāspadaṃ
drakṣyanti ye cādhvani devakīsutam

मैतद्विधस्याकरुणस्य नाम भूद्
अक्रूर इत्येतदतीव दारुणः ।
योऽसावनाश्वास्य सुदुःखितं जनं
प्रियात्प्रियं नेष्यति पारमध्वनः

maitadvidhasyākaruṇasya nāma bhūd
akrūra ityetadatīva dāruṇaḥ |
yo'sāvanāśvāsya suduḥkhitaṃ janaṃ
priyātpriyaṃ neṣyati pāramadhvanaḥ

अनार्द्रधीरेष समास्थितो रथं
तमन्वमी च त्वरयन्ति दुर्मदाः ।
गोपा अनोभिः स्थविरैरुपेक्षितं
दैवं च नोऽद्य प्रतिकूलमीहते

anārdradhīreṣa samāsthito rathaṃ
tamanvamī ca tvarayanti durmadāḥ |
gopā anobhiḥ sthavirairupekṣitaṃ
daivaṃ ca no'dya pratikūlamīhate

निवारयामः समुपेत्य माधवं
किं नोऽकरिष्यन् कुलवृद्धबान्धवाः ।
मुकुन्दसङ्गान्निमिषार्धदुस्त्यजाद्
दैवेन विध्वंसितदीनचेतसाम्

nivārayāmaḥ samupetya mādhavaṃ
kiṃ no'kariṣyan kulavṛddhabāndhavāḥ |
mukundasaṅgānnimiṣārdhadustyajād
daivena vidhvaṃsitadīnacetasām

यस्यानुरागललितस्मितवल्गुमन्त्र
लीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्ठाम् ।
नीताः स्म नः क्षणमिव क्षणदा विना तं
गोप्यः कथं न्वतितरेम तमो दुरन्तम्

yasyānurāgalalitasmitavalgumantra
līlāvalokaparirambhaṇarāsagoṣṭhām |
nītāḥ sma naḥ kṣaṇamiva kṣaṇadā vinā taṃ
gopyaḥ kathaṃ nvatitarema tamo durantam

योऽह्नः क्षये व्रजमनन्तसखः परीतो
गोपैर्विशन् खुररजश्छुरितालकस्रक् ।
वेणुं क्वणन् स्मितकटाक्षनिरीक्षणेन
चित्तं क्षिणोत्यमुमृते नु कथं भवेम

yo'hnaḥ kṣaye vrajamanantasakhaḥ parīto
gopairviśan khurarajaśchuritālakasrak |
veṇuṃ kvaṇan smitakaṭākṣanirīkṣaṇena
cittaṃ kṣiṇotyamumṛte nu kathaṃ bhavema

एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं
व्रजस्त्रियः कृष्णविषक्तमानसाः ।
विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सुस्वरं
गोविन्द दामोदर माधवेति

evaṃ bruvāṇā virahāturā bhṛśaṃ
vrajastriyaḥ kṛṣṇaviṣaktamānasāḥ |
visṛjya lajjāṃ ruruduḥ sma susvaraṃ
govinda dāmodara mādhaveti

स्त्रीणामेवं रुदन्तीनां उदिते सवितर्यथ ।
अक्रूरश्चोदयामास कृतमैत्रादिको रथम्

strīṇāmevaṃ rudantīnāṃ udite savitaryatha |
akrūraścodayāmāsa kṛtamaitrādiko ratham

गोपास्तमन्वसज्जन्त नन्दाद्याः शकटैस्ततः ।
आदायोपायनं भूरि कुम्भान् गोरससम्भृतान्

gopāstamanvasajjanta nandādyāḥ śakaṭaistataḥ |
ādāyopāyanaṃ bhūri kumbhān gorasasambhṛtān

गोप्यश्च दयितं कृष्णं अनुव्रज्यानुरञ्जिताः ।
प्रत्यादेशं भगवतः काङ्क्षन्त्यश्चावतस्थिरे

gopyaśca dayitaṃ kṛṣṇaṃ anuvrajyānurañjitāḥ |
pratyādeśaṃ bhagavataḥ kāṅkṣantyaścāvatasthire

तास्तथा तप्यतीर्वीक्ष्य स्वप्रस्थाणे यदूत्तमः ।
सान्त्वयामस सप्रेमैः आयास्य इति दौत्यकैः

tāstathā tapyatīrvīkṣya svaprasthāṇe yadūttamaḥ |
sāntvayāmasa sapremaiḥ āyāsya iti dautyakaiḥ

यावदालक्ष्यते केतुः यावद्रेणू रथस्य च ।
अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपलक्षिताः

yāvadālakṣyate ketuḥ yāvadreṇū rathasya ca |
anuprasthāpitātmāno lekhyānīvopalakṣitāḥ

ता निराशा निववृतुः गोविन्दविनिवर्तने ।
विशोका अहनी निन्युः गायन्त्यः प्रियचेष्टितम्

tā nirāśā nivavṛtuḥ govindavinivartane |
viśokā ahanī ninyuḥ gāyantyaḥ priyaceṣṭitam

भगवानपि सम्प्राप्तो रामाक्रूरयुतो नृप ।
रथेन वायुवेगेन कालिन्दीं अघनाशिनीम्

bhagavānapi samprāpto rāmākrūrayuto nṛpa |
rathena vāyuvegena kālindīṃ aghanāśinīm

तत्रोपस्पृश्य पानीयं पीत्वा मृष्टं मणिप्रभम् ।
वृक्षषण्डमुपव्रज्य सरामो रथमाविशत्

tatropaspṛśya pānīyaṃ pītvā mṛṣṭaṃ maṇiprabham |
vṛkṣaṣaṇḍamupavrajya sarāmo rathamāviśat

अक्रूरस्तावुपामन्त्र्य निवेश्य च रथोपरि ।
कालिन्द्या ह्रदमागत्य स्नानं विधिवदाचरत्

akrūrastāvupāmantrya niveśya ca rathopari |
kālindyā hradamāgatya snānaṃ vidhivadācarat

निमज्ज्य तस्मिन् सलिले जपन् ब्रह्म सनातनम् ।
तावेव ददृशेऽक्रूरो रामकृष्णौ समन्वितौ

nimajjya tasmin salile japan brahma sanātanam |
tāveva dadṛśe'krūro rāmakṛṣṇau samanvitau

तौ रथस्थौ कथमिह सुतौ आनकदुन्दुभेः ।
तर्हि स्वित् स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्ज्य व्यचष्ट सः

tau rathasthau kathamiha sutau ānakadundubheḥ |
tarhi svit syandane na sta ityunmajjya vyacaṣṭa saḥ

तत्रापि च यथापूर्वं आसीनौ पुनरेव सः ।
न्यमज्जद् दर्शनं यन्मे मृषा किं सलिले तयोः

tatrāpi ca yathāpūrvaṃ āsīnau punareva saḥ |
nyamajjad darśanaṃ yanme mṛṣā kiṃ salile tayoḥ

भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत् स्तूयमानमहीश्वरम् ।
सिद्धचारणगन्धर्वैः असुरैर्नतकन्धरैः

bhūyastatrāpi so'drākṣīt stūyamānamahīśvaram |
siddhacāraṇagandharvaiḥ asurairnatakandharaiḥ

सहस्रशिरसं देवं सहस्रफणमौलिनम् ।
नीलाम्बरं विसश्वेतं शृङ्गैः श्वेतमिव स्थितम्

sahasraśirasaṃ devaṃ sahasraphaṇamaulinam |
nīlāmbaraṃ visaśvetaṃ śṛṅgaiḥ śvetamiva sthitam

तस्योत्सङ्गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ।
पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम्

tasyotsaṅge ghanaśyāmaṃ pītakauśeyavāsasam |
puruṣaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ padmapatrāruṇekṣaṇam

चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् ।
सुभ्रून्नसं चरुकर्णं सुकपोलारुणाधरम्

cāruprasannavadanaṃ cāruhāsanirīkṣaṇam |
subhrūnnasaṃ carukarṇaṃ sukapolāruṇādharam

प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोरःस्थलश्रियम् ।
कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम्

pralambapīvarabhujaṃ tuṅgāṃsoraḥsthalaśriyam |
kambukaṇṭhaṃ nimnanābhiṃ valimatpallavodaram

बृहत्कतिततश्रोणि करभोरुद्वयान्वितम् ।
चारुजानुयुगं चारु जङ्घायुगलसंयुतम्

bṛhatkatitataśroṇi karabhorudvayānvitam |
cārujānuyugaṃ cāru jaṅghāyugalasaṃyutam

तुङ्गगुल्फारुणनख व्रातदीधितिभिर्वृतम् ।
नवाङ्गुल्यङ्गुष्ठदलैः विलसत् पादपङ्कजम्

tuṅgagulphāruṇanakha vrātadīdhitibhirvṛtam |
navāṅgulyaṅguṣṭhadalaiḥ vilasat pādapaṅkajam

सुमहार्हमणिव्रात किरीटकटकाङ्गदैः ।
कटिसूत्रब्रह्मसूत्र हारनूपुरकुण्डलैः

sumahārhamaṇivrāta kirīṭakaṭakāṅgadaiḥ |
kaṭisūtrabrahmasūtra hāranūpurakuṇḍalaiḥ

भ्राजमानं पद्मकरं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभं वनमालिनम्

bhrājamānaṃ padmakaraṃ śaṅkhacakragadādharam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam

सुनन्दनन्दप्रमुखैः पर्षदैः सनकादिभिः ।
सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैः नवभिश्च द्विजोत्तमैः

sunandanandapramukhaiḥ parṣadaiḥ sanakādibhiḥ |
sureśairbrahmarudrādyaiḥ navabhiśca dvijottamaiḥ

प्रह्रादनारदवसु प्रमुखैर्भागवतोत्तमैः ।
स्तूयमानं पृथग्भावैः वचोभिरमलात्मभिः

prahrādanāradavasu pramukhairbhāgavatottamaiḥ |
stūyamānaṃ pṛthagbhāvaiḥ vacobhiramalātmabhiḥ

श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया ।
विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम्

śriyā puṣṭyā girā kāntyā kīrtyā tuṣṭyelayorjayā |
vidyayāvidyayā śaktyā māyayā ca niṣevitam

विलोक्य सुभृशं प्रीतो भक्त्या परमया युतः ।
हृष्यत्तनूरुहो भाव परिक्लिन्नात्मलोचनः

vilokya subhṛśaṃ prīto bhaktyā paramayā yutaḥ |
hṛṣyattanūruho bhāva pariklinnātmalocanaḥ

गिरा गद्गदयास्तौषीत् सत्त्वमालम्ब्य सात्वतः ।
प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलिपुटः शनैः

girā gadgadayāstauṣīt sattvamālambya sātvataḥ |
praṇamya mūrdhnāvahitaḥ kṛtāñjalipuṭaḥ śanaiḥ