अध्याय 38: अक्रूर का व्रज की ओर भावपूर्ण आगमन

अक्रूरोऽपि च तां रात्रिं मधुपुर्यां महामतिः ।
उषित्वा रथमास्थाय प्रययौ नन्दगोकुलम्

akrūro'pi ca tāṃ rātriṃ madhupuryāṃ mahāmatiḥ |
uṣitvā rathamāsthāya prayayau nandagokulam

गच्छन् पथि महाभागो भगवत्यम्बुजेक्षणे ।
भक्तिं परामुपगत एवमेतदचिन्तयत्

gacchan pathi mahābhāgo bhagavatyambujekṣaṇe |
bhaktiṃ parāmupagata evametadacintayat

किं मयाऽऽचरितं भद्रं किं तप्तं परमं तपः ।
किं वाथाप्यर्हते दत्तं यद् द्रक्ष्याम्यद्य केशवम्

kiṃ mayā''caritaṃ bhadraṃ kiṃ taptaṃ paramaṃ tapaḥ |
kiṃ vāthāpyarhate dattaṃ yad drakṣyāmyadya keśavam

ममैतद् दुर्लभं मन्ये उत्तमःश्लोकदर्शनम् ।
विषयात्मनो यथा ब्रह्म कीर्तनं शूद्रजन्मनः

mamaitad durlabhaṃ manye uttamaḥślokadarśanam |
viṣayātmano yathā brahma kīrtanaṃ śūdrajanmanaḥ

मैवं ममाधमस्यापि स्यादेवाच्युतदर्शनम् ।
ह्रियमाणः कलनद्या क्वचित्तरति कश्चन

maivaṃ mamādhamasyāpi syādevācyutadarśanam |
hriyamāṇaḥ kalanadyā kvacittarati kaścana

ममाद्यामङ्गलं नष्टं फलवांश्चैव मे भवः ।
यन्नमस्ये भगवतो योगिध्येयांघ्रिपङ्कजम्

mamādyāmaṅgalaṃ naṣṭaṃ phalavāṃścaiva me bhavaḥ |
yannamasye bhagavato yogidhyeyāṃghripaṅkajam

कंसो बताद्याकृत मेऽत्यनुग्रहं
द्रक्ष्येऽङ्घ्रिपद्मं प्रहितोऽमुना हरेः ।
कृतावतारस्य दुरत्ययं तमः
पूर्वेऽतरन् यन्नखमण्डलत्विषा

kaṃso batādyākṛta me'tyanugrahaṃ
drakṣye'ṅghripadmaṃ prahito'munā hareḥ |
kṛtāvatārasya duratyayaṃ tamaḥ
pūrve'taran yannakhamaṇḍalatviṣā

यदर्चितं ब्रह्मभवादिभिः सुरैः
श्रिया च देव्या मुनिभिः ससात्वतैः ।
गोचारणायानुचरैश्चरद्वने
यद्गोपिकानां कुचकुङ्कुमाङ्कितम्

yadarcitaṃ brahmabhavādibhiḥ suraiḥ
śriyā ca devyā munibhiḥ sasātvataiḥ |
gocāraṇāyānucaraiścaradvane
yadgopikānāṃ kucakuṅkumāṅkitam

द्रक्ष्यामि नूनं सुकपोलनासिकं
स्मितावलोकारुणकञ्जलोचनम् ।
मुखं मुकुन्दस्य गुडालकावृतं
प्रदक्षिणं मे प्रचरन्ति वै मृगाः

drakṣyāmi nūnaṃ sukapolanāsikaṃ
smitāvalokāruṇakañjalocanam |
mukhaṃ mukundasya guḍālakāvṛtaṃ
pradakṣiṇaṃ me pracaranti vai mṛgāḥ

अप्यद्य विष्णोर्मनुजत्वमीयुषो
भारावताराय भुवो निजेच्छया ।
लावण्यधाम्नो भवितोपलम्भनं
मह्यं न न स्यात् फलमञ्जसा दृशः

apyadya viṣṇormanujatvamīyuṣo
bhārāvatārāya bhuvo nijecchayā |
lāvaṇyadhāmno bhavitopalambhanaṃ
mahyaṃ na na syāt phalamañjasā dṛśaḥ

य ईक्षिताहंरहितोऽप्यसत्सतोः
स्वतेजसापास्ततमोभिदाभ्रमः ।
स्वमाययाऽऽत्मन् रचितैस्तदीक्षया
प्राणाक्षधीभिः सदनेष्वभीयते

ya īkṣitāhaṃrahito'pyasatsatoḥ
svatejasāpāstatamobhidābhramaḥ |
svamāyayā''tman racitaistadīkṣayā
prāṇākṣadhībhiḥ sadaneṣvabhīyate

यस्याखिलामीवहभिः सुमङ्गलैः
वाचो विमिश्रा गुणकर्मजन्मभिः ।
प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वै जगत्
यास्तद्विरक्ताः शवशोभना मताः

yasyākhilāmīvahabhiḥ sumaṅgalaiḥ
vāco vimiśrā guṇakarmajanmabhiḥ |
prāṇanti śumbhanti punanti vai jagat
yāstadviraktāḥ śavaśobhanā matāḥ

स चावतीर्णः किल सत्वतान्वये
स्वसेतुपालामरवर्यशर्मकृत् ।
यशो वितन्वन् व्रज आस्त ईश्वरो
गायन्ति देवा यदशेषमङ्गलम्

sa cāvatīrṇaḥ kila satvatānvaye
svasetupālāmaravaryaśarmakṛt |
yaśo vitanvan vraja āsta īśvaro
gāyanti devā yadaśeṣamaṅgalam

तं त्वद्य नूनं महतां गतिं गुरुं
त्रैलोक्यकान्तं दृशिमन्महोत्सवम् ।
रूपं दधानं श्रिय ईप्सितास्पदं
द्रक्ष्ये ममासन्नुषसः सुदर्शनाः

taṃ tvadya nūnaṃ mahatāṃ gatiṃ guruṃ
trailokyakāntaṃ dṛśimanmahotsavam |
rūpaṃ dadhānaṃ śriya īpsitāspadaṃ
drakṣye mamāsannuṣasaḥ sudarśanāḥ

अथावरूढः सपदीशयो रथात्
प्रधानपुंसोश्चरणं स्वलब्धये ।
धिया धृतं योगिभिरप्यहं ध्रुवं
नमस्य आभ्यां च सखीन् वनौकसः

athāvarūḍhaḥ sapadīśayo rathāt
pradhānapuṃsoścaraṇaṃ svalabdhaye |
dhiyā dhṛtaṃ yogibhirapyahaṃ dhruvaṃ
namasya ābhyāṃ ca sakhīn vanaukasaḥ

अप्यङ्घ्रिमूले पतितस्य मे विभुः
शिरस्यधास्यन् निजहस्तपङ्कजम् ।
दत्ताभयं कालभुजाङ्गरंहसा
प्रोद्वेजितानां शरणैषिणां णृनाम्

apyaṅghrimūle patitasya me vibhuḥ
śirasyadhāsyan nijahastapaṅkajam |
dattābhayaṃ kālabhujāṅgaraṃhasā
prodvejitānāṃ śaraṇaiṣiṇāṃ ṇṛnām

समर्हणं यत्र निधाय कौशिकः
तथा बलिश्चाप जगत्त्रयेन्द्रताम् ।
यद्वा विहारे व्रजयोषितां श्रमं
स्पर्शेन सौगन्धिकगन्ध्यपानुदत्

samarhaṇaṃ yatra nidhāya kauśikaḥ
tathā baliścāpa jagattrayendratām |
yadvā vihāre vrajayoṣitāṃ śramaṃ
sparśena saugandhikagandhyapānudat

न मय्युपैष्यत्यरिबुद्धिमच्युतः
कंसस्य दूतः प्रहितोऽपि विश्वदृक् ।
योऽन्तर्बहिश्चेतस एतदीहितं
क्षेत्रज्ञ ईक्षत्यमलेन चक्षुषा

na mayyupaiṣyatyaribuddhimacyutaḥ
kaṃsasya dūtaḥ prahito'pi viśvadṛk |
yo'ntarbahiścetasa etadīhitaṃ
kṣetrajña īkṣatyamalena cakṣuṣā

अप्यङ्घ्रिमूलेऽवहितं कृताञ्जलिं
मामीक्षिता सस्मितमार्द्रया दृशा ।
सपद्यपध्वस्तसमस्तकिल्बिषो
वोढा मुदं वीतविशङ्क ऊर्जिताम्

apyaṅghrimūle'vahitaṃ kṛtāñjaliṃ
māmīkṣitā sasmitamārdrayā dṛśā |
sapadyapadhvastasamastakilbiṣo
voḍhā mudaṃ vītaviśaṅka ūrjitām

सुहृत्तमं ज्ञातिमनन्यदैवतं
दोर्भ्यां बृहद्भ्यां परिरप्स्यतेऽथ माम् ।
आत्मा हि तीर्थीक्रियते तदैव मे
बन्धश्च कर्मात्मक उच्छ्वसित्यतः

suhṛttamaṃ jñātimananyadaivataṃ
dorbhyāṃ bṛhadbhyāṃ parirapsyate'tha mām |
ātmā hi tīrthīkriyate tadaiva me
bandhaśca karmātmaka ucchvasityataḥ

लब्ध्वाङ्गसङ्गं प्रणतं कृताञ्जलिं
मां वक्ष्यतेऽक्रूर ततेत्युरुश्रवाः ।
तदा वयं जन्मभृतो महीयसा
नैवादृतो यो धिगमुष्य जन्म तत्

labdhvāṅgasaṅgaṃ praṇataṃ kṛtāñjaliṃ
māṃ vakṣyate'krūra tatetyuruśravāḥ |
tadā vayaṃ janmabhṛto mahīyasā
naivādṛto yo dhigamuṣya janma tat

न तस्य कश्चिद् दयितः सुहृत्तमो
न चाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा ।
तथापि भक्तान् भजते यथा तथा
सुरद्रुमो यद्वदुपाश्रितोऽर्थदः

na tasya kaścid dayitaḥ suhṛttamo
na cāpriyo dveṣya upekṣya eva vā |
tathāpi bhaktān bhajate yathā tathā
suradrumo yadvadupāśrito'rthadaḥ

किं चाग्रजो मावनतं यदूत्तमः
स्मयन् परिष्वज्य गृहीतमञ्जलौ ।
गृहं प्रवेष्याप्तसमस्तसत्कृतं
सम्प्रक्ष्यते कंसकृतं स्वबन्धुषु

kiṃ cāgrajo māvanataṃ yadūttamaḥ
smayan pariṣvajya gṛhītamañjalau |
gṛhaṃ praveṣyāptasamastasatkṛtaṃ
samprakṣyate kaṃsakṛtaṃ svabandhuṣu

इति सञ्चिन्तयन्कृष्णं श्वफल्कतनयोऽध्वनि ।
रथेन गोकुलं प्राप्तः सूर्यश्चास्तगिरिं नृप

iti sañcintayankṛṣṇaṃ śvaphalkatanayo'dhvani |
rathena gokulaṃ prāptaḥ sūryaścāstagiriṃ nṛpa

पदानि तस्याखिललोकपाल
किरीटजुष्टामलपादरेणोः ।
ददर्श गोष्ठे क्षितिकौतुकानि
विलक्षितान्यब्जयवाङ्कुशाद्यैः

padāni tasyākhilalokapāla
kirīṭajuṣṭāmalapādareṇoḥ |
dadarśa goṣṭhe kṣitikautukāni
vilakṣitānyabjayavāṅkuśādyaiḥ

तद्दर्शनाह्लादविवृद्धसम्भ्रमः
प्रेम्णोर्ध्वरोमाश्रुकलाकुलेक्षणः ।
रथादवस्कन्द्य स तेष्वचेष्टत
प्रभोरमून्यङ्घ्रिरजांस्यहो इति

taddarśanāhlādavivṛddhasambhramaḥ
premṇordhvaromāśrukalākulekṣaṇaḥ |
rathādavaskandya sa teṣvaceṣṭata
prabhoramūnyaṅghrirajāṃsyaho iti

देहंभृतामियानर्थो हित्वा दम्भं भियं शुचम् ।
सन्देशाद्यो हरेर्लिङ्ग दर्शनश्रवणादिभिः

dehaṃbhṛtāmiyānartho hitvā dambhaṃ bhiyaṃ śucam |
sandeśādyo harerliṅga darśanaśravaṇādibhiḥ

ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ ।
पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरहेक्षणौ

dadarśa kṛṣṇaṃ rāmaṃ ca vraje godohanaṃ gatau |
pītanīlāmbaradharau śaradamburahekṣaṇau

किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ ।
सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ

kiśorau śyāmalaśvetau śrīniketau bṛhadbhujau |
sumukhau sundaravarau baladviradavikramau

ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैः चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् ।
शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ

dhvajavajrāṅkuśāmbhojaiḥ cihnitairaṅghribhirvrajam |
śobhayantau mahātmānau sānukrośasmitekṣaṇau

उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ ।
पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ

udārarucirakrīḍau sragviṇau vanamālinau |
puṇyagandhānuliptāṅgau snātau virajavāsasau

प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती ।
अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ

pradhānapuruṣāvādyau jagaddhetū jagatpatī |
avatīrṇau jagatyarthe svāṃśena balakeśavau

दिशो वितिमिरा राजन् कुर्वाणौ प्रभया स्वया ।
यथा मारकतः शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ

diśo vitimirā rājan kurvāṇau prabhayā svayā |
yathā mārakataḥ śailo raupyaśca kanakācitau

रथात् तूर्णं अवप्लुत्य सोऽक्रूरः स्नेहविह्वलः ।
पपात चरणोपान्ते दण्डवत् रामकृष्णयोः

rathāt tūrṇaṃ avaplutya so'krūraḥ snehavihvalaḥ |
papāta caraṇopānte daṇḍavat rāmakṛṣṇayoḥ

भगवद्दर्शनाह्लाद बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
पुलकचिताङ्ग औत्कण्ठ्यात् स्वाख्याने नाशकन् नृप

bhagavaddarśanāhlāda bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
pulakacitāṅga autkaṇṭhyāt svākhyāne nāśakan nṛpa

भगवान् तमभिप्रेत्य रथाङ्गाङ्कितपाणिना ।
परिरेभेऽभ्युपाकृष्य प्रीतः प्रणतवत्सलः

bhagavān tamabhipretya rathāṅgāṅkitapāṇinā |
parirebhe'bhyupākṛṣya prītaḥ praṇatavatsalaḥ

सङ्कर्षणश्च प्रणतं उपगुह्य महामनाः ।
गृहीत्वा पाणिना पाणी अनयत् सानुजो गृहम्

saṅkarṣaṇaśca praṇataṃ upaguhya mahāmanāḥ |
gṛhītvā pāṇinā pāṇī anayat sānujo gṛham

पृष्ट्वाथ स्वागतं तस्मै निवेद्य च वरासनम् ।
प्रक्षाल्य विधिवत् पादौ मधुपर्कार्हणमाहरत्

pṛṣṭvātha svāgataṃ tasmai nivedya ca varāsanam |
prakṣālya vidhivat pādau madhuparkārhaṇamāharat

निवेद्य गां चातिथये संवाह्य श्रान्तमादृतः ।
अन्नं बहुगुणं मेध्यं श्रद्धयोपाहरद् विभुः

nivedya gāṃ cātithaye saṃvāhya śrāntamādṛtaḥ |
annaṃ bahuguṇaṃ medhyaṃ śraddhayopāharad vibhuḥ

तस्मै भुक्तवते प्रीत्या रामः परमधर्मवित् ।
मखवासैर्गन्धमाल्यैः परां प्रीतिं व्यधात् पुनः

tasmai bhuktavate prītyā rāmaḥ paramadharmavit |
makhavāsairgandhamālyaiḥ parāṃ prītiṃ vyadhāt punaḥ

पप्रच्छ सत्कृतं नन्दः कथं स्थ निरनुग्रहे ।
कंसे जीवति दाशार्ह सौनपाला इवावयः

papraccha satkṛtaṃ nandaḥ kathaṃ stha niranugrahe |
kaṃse jīvati dāśārha saunapālā ivāvayaḥ

योऽवधीत् स्वस्वसुस्तोकान् क्रोशन्त्या असुतृप् खलः ।
किं नु स्वित्तत्प्रजानां वः कुशलं विमृशामहे

yo'vadhīt svasvasustokān krośantyā asutṛp khalaḥ |
kiṃ nu svittatprajānāṃ vaḥ kuśalaṃ vimṛśāmahe

इत्थं सूनृतया वाचा नन्देन सुसभाजितः ।
अक्रूरः परिपृष्टेन जहावध्वपरिश्रमम्

itthaṃ sūnṛtayā vācā nandena susabhājitaḥ |
akrūraḥ paripṛṣṭena jahāvadhvapariśramam