अध्याय 37: केशी और व्योमासुर वध, नारद की स्तुति

केशी तु कंसप्रहितः खुरैर्महीं
महाहयो निर्जरयन्मनोजवः ।
सटावधूताभ्रविमानसङ्कुलं
कुर्वन्नभो हेषितभीषिताखिलः

keśī tu kaṃsaprahitaḥ khurairmahīṃ
mahāhayo nirjarayanmanojavaḥ |
saṭāvadhūtābhravimānasaṅkulaṃ
kurvannabho heṣitabhīṣitākhilaḥ

विशालनेत्रो विकटास्यकोटरो
बृहद्गलो नीलमहाम्बुदोपमः ।
दुराशयः कंसहितं चिकीर्षुः
व्रजं स नम्दस्य जगाम कम्पयन्

viśālanetro vikaṭāsyakoṭaro
bṛhadgalo nīlamahāmbudopamaḥ |
durāśayaḥ kaṃsahitaṃ cikīrṣuḥ
vrajaṃ sa namdasya jagāma kampayan

तं त्रासयन्तं भगवान् स्वगोकुलं
तद्धेषितैर्वालविघूर्णिताम्बुदम् ।
आत्मानमाजौ मृगयन्तमग्रणीः
उपाह्वयत् स व्यनदन् मृगेन्द्रवत्

taṃ trāsayantaṃ bhagavān svagokulaṃ
taddheṣitairvālavighūrṇitāmbudam |
ātmānamājau mṛgayantamagraṇīḥ
upāhvayat sa vyanadan mṛgendravat

स तं निशाम्याभिमुखो मखेन खं
पिबन्निवाभ्यद्रवदत्यमर्षणः ।
जघान पद्भ्यामरविन्दलोचनं
दुरासदश्चण्डजवो दुरत्ययः

sa taṃ niśāmyābhimukho makhena khaṃ
pibannivābhyadravadatyamarṣaṇaḥ |
jaghāna padbhyāmaravindalocanaṃ
durāsadaścaṇḍajavo duratyayaḥ

तद् वञ्चयित्वा तमधोक्षजो रुषा
प्रगृह्य दोर्भ्यां परिविध्य पादयोः ।
सावज्ञमुत्सृज्य धनुःशतान्तरे
यथोरगं तार्क्ष्यसुतो व्यवस्थितः

tad vañcayitvā tamadhokṣajo ruṣā
pragṛhya dorbhyāṃ parividhya pādayoḥ |
sāvajñamutsṛjya dhanuḥśatāntare
yathoragaṃ tārkṣyasuto vyavasthitaḥ

सः लब्धसंज्ञः पुनरुत्थितो रुषा
व्यादाय केशी तरसाऽऽपतद्धरिम् ।
सोऽप्यस्य वक्त्रे भुजमुत्तरं स्मयन्
प्रवेशयामास यथोरगं बिले

saḥ labdhasaṃjñaḥ punarutthito ruṣā
vyādāya keśī tarasā''pataddharim |
so'pyasya vaktre bhujamuttaraṃ smayan
praveśayāmāsa yathoragaṃ bile

दन्ता निपेतुर्भगवद्भुजस्पृशः
ते केशिनस्तप्तमयस्पृशो यथा ।
बाहुश्च तद्देहगतो महात्मनो
यथाऽऽमयः संववृधे उपेक्षितः

dantā nipeturbhagavadbhujaspṛśaḥ
te keśinastaptamayaspṛśo yathā |
bāhuśca taddehagato mahātmano
yathā''mayaḥ saṃvavṛdhe upekṣitaḥ

समेधमानेन स कृष्णबाहुना
निरुद्धवायुश्चरणांश्च विक्षिपन् ।
प्रस्विन्नगात्रः परिवृत्तलोचनः
पपात लेण्डं विसृजन् क्षितौ व्यसुः

samedhamānena sa kṛṣṇabāhunā
niruddhavāyuścaraṇāṃśca vikṣipan |
prasvinnagātraḥ parivṛttalocanaḥ
papāta leṇḍaṃ visṛjan kṣitau vyasuḥ

तद्देहतः कर्कटिकाफलोपमाद्
व्यसोरपाकृष्य भुजं महाभुजः ।
अविस्मितोऽयत्नहतारिरुत्स्मयैः
प्रसूनवर्षैर्दिविषद्भिरीडितः

taddehataḥ karkaṭikāphalopamād
vyasorapākṛṣya bhujaṃ mahābhujaḥ |
avismito'yatnahatārirutsmayaiḥ
prasūnavarṣairdiviṣadbhirīḍitaḥ

देवर्षिरुपसङ्गम्य भागवतप्रवरो नृप ।
कृष्णमक्लिष्टकर्माणं रहस्येतदभाषत

devarṣirupasaṅgamya bhāgavatapravaro nṛpa |
kṛṣṇamakliṣṭakarmāṇaṃ rahasyetadabhāṣata

कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगदीश्वर ।
वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो

kṛṣṇa kṛṣṇāprameyātman yogeśa jagadīśvara |
vāsudevākhilāvāsa sātvatāṃ pravara prabho

त्वमात्मा सर्वभूतानां एको ज्योतिरिवैधसाम् ।
गूढो गुहाशयः साक्षी महापुरुष ईश्वरः

tvamātmā sarvabhūtānāṃ eko jyotirivaidhasām |
gūḍho guhāśayaḥ sākṣī mahāpuruṣa īśvaraḥ

आत्मनाऽऽत्माश्रयः पूर्वं मायया ससृजे गुणान् ।
तैरिदं सत्यसङ्कल्पः सृजस्यत्स्यवसीश्वरः

ātmanā''tmāśrayaḥ pūrvaṃ māyayā sasṛje guṇān |
tairidaṃ satyasaṅkalpaḥ sṛjasyatsyavasīśvaraḥ

स त्वं भूधरभूतानां दैत्यप्रमथरक्षसाम् ।
अवतीर्णो विनाशाय साधुनां रक्षणाय च

sa tvaṃ bhūdharabhūtānāṃ daityapramatharakṣasām |
avatīrṇo vināśāya sādhunāṃ rakṣaṇāya ca

दिष्ट्या ते निहतो दैत्यो लीलयायं हयाकृतिः ।
यस्य हेषितसन्त्रस्ताः त्यजन्त्यनिमिषा दिवम्

diṣṭyā te nihato daityo līlayāyaṃ hayākṛtiḥ |
yasya heṣitasantrastāḥ tyajantyanimiṣā divam

चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् ।
कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो

cāṇūraṃ muṣṭikaṃ caiva mallānanyāṃśca hastinam |
kaṃsaṃ ca nihataṃ drakṣye paraśvo'hani te vibho

तस्यानु शङ्खयवन मुराणां नरकस्य च ।
पारिजातापहरणं इन्द्रस्य च पराजयम्

tasyānu śaṅkhayavana murāṇāṃ narakasya ca |
pārijātāpaharaṇaṃ indrasya ca parājayam

उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् ।
नृगस्य मोक्षणं शापाद् द्वारकायां जगत्पते

udvāhaṃ vīrakanyānāṃ vīryaśulkādilakṣaṇam |
nṛgasya mokṣaṇaṃ śāpād dvārakāyāṃ jagatpate

स्यमन्तकस्य च मणेः आदानं सह भार्यया ।
मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामतः

syamantakasya ca maṇeḥ ādānaṃ saha bhāryayā |
mṛtaputrapradānaṃ ca brāhmaṇasya svadhāmataḥ

पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् ।
दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ

pauṇḍrakasya vadhaṃ paścāt kāśipuryāśca dīpanam |
dantavakrasya nidhanaṃ caidyasya ca mahākratau

यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन् भवान् ।
कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि

yāni cānyāni vīryāṇi dvārakāmāvasan bhavān |
kartā drakṣyāmyahaṃ tāni geyāni kavibhirbhuvi

अथ ते कालरूपस्य क्षपयिष्णोरमुष्य वै ।
अक्षौहिणीनां निधनं द्रक्ष्याम्यर्जुनसारथेः

atha te kālarūpasya kṣapayiṣṇoramuṣya vai |
akṣauhiṇīnāṃ nidhanaṃ drakṣyāmyarjunasāratheḥ

विशुद्धविज्ञानघनं स्वसंस्थया
समाप्तसर्वार्थममोघवाञ्छितम् ।
स्वतेजसा नित्यनिवृत्तमाया
गुणप्रवाहं भगवन्तमीमहि

viśuddhavijñānaghanaṃ svasaṃsthayā
samāptasarvārthamamoghavāñchitam |
svatejasā nityanivṛttamāyā
guṇapravāhaṃ bhagavantamīmahi

त्वामीश्वरं स्वाश्रयमात्ममायया
विनिर्मिताशेषविशेषकल्पनम् ।
क्रीडार्थमद्यात्तमनुष्यविग्रहं
नतोऽस्मि धुर्यं यदुवृष्णिसात्वताम्

tvāmīśvaraṃ svāśrayamātmamāyayā
vinirmitāśeṣaviśeṣakalpanam |
krīḍārthamadyāttamanuṣyavigrahaṃ
nato'smi dhuryaṃ yaduvṛṣṇisātvatām

एवं यदुपतिं कृष्णं भागवतप्रवरो मुनिः ।
प्रणिपत्याभ्यनुज्ञातो ययौ तद्दर्शनोत्सवः

evaṃ yadupatiṃ kṛṣṇaṃ bhāgavatapravaro muniḥ |
praṇipatyābhyanujñāto yayau taddarśanotsavaḥ

भगवानपि गोविन्दो हत्वा केशिनमाहवे ।
पशूनपालयत् पालैः प्रीतैर्व्रजसुखावहः

bhagavānapi govindo hatvā keśinamāhave |
paśūnapālayat pālaiḥ prītairvrajasukhāvahaḥ

एकदा ते पशून् पालाःन् चारयन्तोऽद्रिसानुषु ।
चक्रुर्निलायनक्रीडाः चोरपालापदेशतः

ekadā te paśūn pālāḥn cārayanto'drisānuṣu |
cakrurnilāyanakrīḍāḥ corapālāpadeśataḥ

तत्रासन्कतिचिच्चोराः पालाश्च कतिचिन्नृप ।
मेषायिताश्च तत्रैके विजह्रुरकुतोभयाः

tatrāsankaticiccorāḥ pālāśca katicinnṛpa |
meṣāyitāśca tatraike vijahrurakutobhayāḥ

मयपुत्रो महामायो व्योमो गोपालवेषधृक् ।
मेषायितानपोवाह प्रायश्चोरायितो बहून्

mayaputro mahāmāyo vyomo gopālaveṣadhṛk |
meṣāyitānapovāha prāyaścorāyito bahūn

गिरिदर्यां विनिक्षिप्य नीतं नीतं महासुरः ।
शिलया पिदधे द्वारं चतुःपञ्चावशेषिताः

giridaryāṃ vinikṣipya nītaṃ nītaṃ mahāsuraḥ |
śilayā pidadhe dvāraṃ catuḥpañcāvaśeṣitāḥ

तस्य तत्कर्म विज्ञाय कृष्णः शरणदः सताम् ।
गोपान् नयन्तं जग्राह वृकं हरिरिवौजसा

tasya tatkarma vijñāya kṛṣṇaḥ śaraṇadaḥ satām |
gopān nayantaṃ jagrāha vṛkaṃ haririvaujasā

स निजं रूपमास्थाय गिरीन्द्रसदृशं बली ।
इच्छन् विमोक्तुमात्मानं नाशक्नोद् ग्रहणातुरः

sa nijaṃ rūpamāsthāya girīndrasadṛśaṃ balī |
icchan vimoktumātmānaṃ nāśaknod grahaṇāturaḥ

तं निगृह्याच्युतो दोर्भ्यां पातयित्वा महीतले ।
पश्यतां दिवि देवानां पशुमारममारयत्

taṃ nigṛhyācyuto dorbhyāṃ pātayitvā mahītale |
paśyatāṃ divi devānāṃ paśumāramamārayat

गुहापिधानं निर्भिद्य गोपान् निःसार्य कृच्छ्रतः ।
स्तूयमानः सुरैर्गोपैः प्रविवेश स्वगोकुलम्

guhāpidhānaṃ nirbhidya gopān niḥsārya kṛcchrataḥ |
stūyamānaḥ surairgopaiḥ praviveśa svagokulam