अध्याय 34: सुदर्शन विद्याधर का उद्धार और शंखचूड़ वध

एकदा देवयात्रायां गोपाला जातकौतुकाः ।
अनोभिरनडुद्युक्तैः प्रययुस्तेऽम्बिकावनम्

ekadā devayātrāyāṃ gopālā jātakautukāḥ |
anobhiranaḍudyuktaiḥ prayayuste'mbikāvanam

तत्र स्नात्वा सरस्वत्यां देवं पशुपतिं विभुम् ।
आनर्चुरर्हणैर्भक्त्या देवीं च णृपतेऽम्बिकाम्

tatra snātvā sarasvatyāṃ devaṃ paśupatiṃ vibhum |
ānarcurarhaṇairbhaktyā devīṃ ca ṇṛpate'mbikām

गावो हिरण्यं वासांसि मधु मध्वन्नमादृताः ।
ब्राह्मणेभ्यो ददुः सर्वे देवो नः प्रीयतामिति

gāvo hiraṇyaṃ vāsāṃsi madhu madhvannamādṛtāḥ |
brāhmaṇebhyo daduḥ sarve devo naḥ prīyatāmiti

ऊषुः सरस्वतीतीरे जलं प्राश्य यतव्रताः ।
रजनीं तां महाभागा नन्दसुनन्दकादयः

ūṣuḥ sarasvatītīre jalaṃ prāśya yatavratāḥ |
rajanīṃ tāṃ mahābhāgā nandasunandakādayaḥ

कश्चिन्महानहिस्तस्मिन्विपिनेऽतिबुभुक्षितः ।
यदृच्छयागतो नन्दं शयानमुरगोऽग्रसीत्

kaścinmahānahistasminvipine'tibubhukṣitaḥ |
yadṛcchayāgato nandaṃ śayānamurago'grasīt

स चुक्रोशाहिना ग्रस्तः कृष्ण कृष्ण महानयम् ।
सर्पो मां ग्रसते तात प्रपन्नं परिमोचय

sa cukrośāhinā grastaḥ kṛṣṇa kṛṣṇa mahānayam |
sarpo māṃ grasate tāta prapannaṃ parimocaya

तस्य चाक्रन्दितं श्रुत्वा गोपालाः सहसोत्थिताः ।
ग्रस्तं च दृष्ट्वा विभ्रान्ताः सर्पं विव्यधुरुल्मुकैः

tasya cākranditaṃ śrutvā gopālāḥ sahasotthitāḥ |
grastaṃ ca dṛṣṭvā vibhrāntāḥ sarpaṃ vivyadhurulmukaiḥ

अलातैर्दह्यमानोऽपि नामुञ्चत्तमुरङ्गमः ।
तमस्पृशत्पदाभ्येत्य भगवान्सात्वतां पतिः

alātairdahyamāno'pi nāmuñcattamuraṅgamaḥ |
tamaspṛśatpadābhyetya bhagavānsātvatāṃ patiḥ

स वै भगवतः श्रीमत्पादस्पर्शहताशुभः ।
भेजे सर्पवपुर्हित्वा रूपं विद्याधरार्चितम्

sa vai bhagavataḥ śrīmatpādasparśahatāśubhaḥ |
bheje sarpavapurhitvā rūpaṃ vidyādharārcitam

तमपृच्छद्धृषीकेशः प्रणतं समवस्थितम् ।
दीप्यमानेन वपुषा पुरुषं हेममालिनम्

tamapṛcchaddhṛṣīkeśaḥ praṇataṃ samavasthitam |
dīpyamānena vapuṣā puruṣaṃ hemamālinam

को भवान्परया लक्ष्म्या रोचतेऽद्भुतदर्शनः ।
कथं जुगुप्सितामेतां गतिं वा प्रापितोऽवशः

ko bhavānparayā lakṣmyā rocate'dbhutadarśanaḥ |
kathaṃ jugupsitāmetāṃ gatiṃ vā prāpito'vaśaḥ

अहं विद्याधरः कश्चित्सुदर्शन इति श्रुतः ।
श्रिया स्वरूपसम्पत्त्या विमानेनाचरन्दिशः

ahaṃ vidyādharaḥ kaścitsudarśana iti śrutaḥ |
śriyā svarūpasampattyā vimānenācarandiśaḥ

ऋषीन्विरूपाङ्गिरसः प्राहसं रूपदर्पितः ।
तैरिमां प्रापितो योनिं प्रलब्धैः स्वेन पाप्मना

ṛṣīnvirūpāṅgirasaḥ prāhasaṃ rūpadarpitaḥ |
tairimāṃ prāpito yoniṃ pralabdhaiḥ svena pāpmanā

शापो मेऽनुग्रहायैव कृतस्तैः करुणात्मभिः ।
यदहं लोकगुरुणा पदा स्पृष्टो हताशुभः

śāpo me'nugrahāyaiva kṛtastaiḥ karuṇātmabhiḥ |
yadahaṃ lokaguruṇā padā spṛṣṭo hatāśubhaḥ

तं त्वाहं भवभीतानां प्रपन्नानां भयापहम् ।
आपृच्छे शापनिर्मुक्तः पादस्पर्शादमीवहन्

taṃ tvāhaṃ bhavabhītānāṃ prapannānāṃ bhayāpaham |
āpṛcche śāpanirmuktaḥ pādasparśādamīvahan

प्रपन्नोऽस्मि महायोगिन्महापुरुष सत्पते ।
अनुजानीहि मां देव सर्वलोकेश्वरेश्वर

prapanno'smi mahāyoginmahāpuruṣa satpate |
anujānīhi māṃ deva sarvalokeśvareśvara

ब्रह्मदण्डाद्विमुक्तोऽहं सद्यस्तेऽच्युत दर्शनात् ।
यन्नाम गृह्णन्नखिलान्श्रोतॄनात्मानमेव च ।
सद्यः पुनाति किं भूयस्तस्य स्पृष्टः पदा हि ते

brahmadaṇḍādvimukto'haṃ sadyaste'cyuta darśanāt |
yannāma gṛhṇannakhilānśrotṝnātmānameva ca |
sadyaḥ punāti kiṃ bhūyastasya spṛṣṭaḥ padā hi te

इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं परिक्रम्याभिवन्द्य च ।
सुदर्शनो दिवं यातः कृच्छ्रान्नन्दश्च मोचितः

ityanujñāpya dāśārhaṃ parikramyābhivandya ca |
sudarśano divaṃ yātaḥ kṛcchrānnandaśca mocitaḥ

निशाम्य कृष्णस्य तदात्मवैभवं ।
व्रजौकसो विस्मितचेतसस्ततः ।
समाप्य तस्मिन्नियमं पुनर्व्रजं ।
नृपाययुस्तत्कथयन्त आदृताः

niśāmya kṛṣṇasya tadātmavaibhavaṃ |
vrajaukaso vismitacetasastataḥ |
samāpya tasminniyamaṃ punarvrajaṃ |
nṛpāyayustatkathayanta ādṛtāḥ

कदाचिदथ गोविन्दो रामश्चाद्भुतविक्रमः ।
विजह्रतुर्वने रात्र्यां मध्यगौ व्रजयोषिताम्

kadācidatha govindo rāmaścādbhutavikramaḥ |
vijahraturvane rātryāṃ madhyagau vrajayoṣitām

उपगीयमानौ ललितं स्त्रीजनैर्बद्धसौहृदैः ।
स्वलङ्कृतानुलिप्ताङ्गौ स्रग्विनौ विरजोऽम्बरौ

upagīyamānau lalitaṃ strījanairbaddhasauhṛdaiḥ |
svalaṅkṛtānuliptāṅgau sragvinau virajo'mbarau

निशामुखं मानयन्तावुदितोडुपतारकम् ।
मल्लिकागन्धमत्तालि जुष्टं कुमुदवायुना

niśāmukhaṃ mānayantāvuditoḍupatārakam |
mallikāgandhamattāli juṣṭaṃ kumudavāyunā

जगतुः सर्वभूतानां मनःश्रवणमङ्गलम् ।
तौ कल्पयन्तौ युगपत्स्वरमण्डलमूर्च्छितम्

jagatuḥ sarvabhūtānāṃ manaḥśravaṇamaṅgalam |
tau kalpayantau yugapatsvaramaṇḍalamūrcchitam

गोप्यस्तद्गीतमाकर्ण्य मूर्च्छिता नाविदन्नृप ।
स्रंसद्दुकूलमात्मानं स्रस्तकेशस्रजं ततः

gopyastadgītamākarṇya mūrcchitā nāvidannṛpa |
sraṃsaddukūlamātmānaṃ srastakeśasrajaṃ tataḥ

एवं विक्रीडतोः स्वैरं गायतोः सम्प्रमत्तवत् ।
शङ्खचूड इति ख्यातो धनदानुचरोऽभ्यगात्

evaṃ vikrīḍatoḥ svairaṃ gāyatoḥ sampramattavat |
śaṅkhacūḍa iti khyāto dhanadānucaro'bhyagāt

तयोर्निरीक्षतो राजंस्तन्नाथं प्रमदाजनम् ।
क्रोशन्तं कालयामास दिश्युदीच्यामशङ्कितः

tayornirīkṣato rājaṃstannāthaṃ pramadājanam |
krośantaṃ kālayāmāsa diśyudīcyāmaśaṅkitaḥ

क्रोशन्तं कृष्ण रामेति विलोक्य स्वपरिग्रहम् ।
यथा गा दस्युना ग्रस्ता भ्रातरावन्वधावताम्

krośantaṃ kṛṣṇa rāmeti vilokya svaparigraham |
yathā gā dasyunā grastā bhrātarāvanvadhāvatām

मा भैष्टेत्यभयारावौ शालहस्तौ तरस्विनौ ।
आसेदतुस्तं तरसा त्वरितं गुह्यकाधमम्

mā bhaiṣṭetyabhayārāvau śālahastau tarasvinau |
āsedatustaṃ tarasā tvaritaṃ guhyakādhamam

स वीक्ष्य तावनुप्राप्तौ कालमृत्यू इवोद्विजन् ।
विसृज्य स्त्रीजनं मूढः प्राद्रवज्जीवितेच्छया

sa vīkṣya tāvanuprāptau kālamṛtyū ivodvijan |
visṛjya strījanaṃ mūḍhaḥ prādravajjīvitecchayā

तमन्वधावद्गोविन्दो यत्र यत्र स धावति ।
जिहीर्षुस्तच्छिरोरत्नं तस्थौ रक्षन्स्त्रियो बलः

tamanvadhāvadgovindo yatra yatra sa dhāvati |
jihīrṣustacchiroratnaṃ tasthau rakṣanstriyo balaḥ

अविदूर इवाभ्येत्य शिरस्तस्य दुरात्मनः ।
जहार मुष्टिनैवाङ्ग सहचूडमणिं विभुः

avidūra ivābhyetya śirastasya durātmanaḥ |
jahāra muṣṭinaivāṅga sahacūḍamaṇiṃ vibhuḥ

शङ्खचूडं निहत्यैवं मणिमादाय भास्वरम् ।
अग्रजायाददात्प्रीत्या पश्यन्तीनां च योषिताम्

śaṅkhacūḍaṃ nihatyaivaṃ maṇimādāya bhāsvaram |
agrajāyādadātprītyā paśyantīnāṃ ca yoṣitām