अध्याय 33: महारास और परीक्षित की शंका का समाधान

इत्थं भगवतो गोप्यः श्रुत्वा वाचः सुपेशलाः ।
जहुर्विरहजं तापं तदङ्गोपचिताशिषः

itthaṃ bhagavato gopyaḥ śrutvā vācaḥ supeśalāḥ |
jahurvirahajaṃ tāpaṃ tadaṅgopacitāśiṣaḥ

तत्रारभत गोविन्दो रासक्रीडामनुव्रतैः ।
स्त्रीरत्नैरन्वितः प्रीतैः अन्योन्याबद्धबाहुभिः

tatrārabhata govindo rāsakrīḍāmanuvrataiḥ |
strīratnairanvitaḥ prītaiḥ anyonyābaddhabāhubhiḥ

रासोत्सवः सम्प्रवृत्तो गोपीमण्डलमण्डितः ।
योगेश्वरेण कृष्णेन तासां मध्ये द्वयोर्द्वयोः

rāsotsavaḥ sampravṛtto gopīmaṇḍalamaṇḍitaḥ |
yogeśvareṇa kṛṣṇena tāsāṃ madhye dvayordvayoḥ

प्रविष्टेन गृहीतानां कण्ठे स्वनिकटं स्त्रियः ।
यं मन्येरन् नभस्तावद् विमानशतसङ्कुलम्

praviṣṭena gṛhītānāṃ kaṇṭhe svanikaṭaṃ striyaḥ |
yaṃ manyeran nabhastāvad vimānaśatasaṅkulam

दिवौकसां सदाराणां औत्सुक्यापहृतात्मनाम् ।
ततो दुन्दुभयो नेदुः निपेतुः पुष्पवृष्टयः ।
जगुर्गन्धर्वपतयः सस्त्रीकास्तद् यशोऽमलम्

divaukasāṃ sadārāṇāṃ autsukyāpahṛtātmanām |
tato dundubhayo neduḥ nipetuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ |
jagurgandharvapatayaḥ sastrīkāstad yaśo'malam

वलयानां नूपुराणां किङ्किणीनां च योषिताम् ।
सप्रियाणामभूत् शब्दः तुमुलो रासमण्डले

valayānāṃ nūpurāṇāṃ kiṅkiṇīnāṃ ca yoṣitām |
sapriyāṇāmabhūt śabdaḥ tumulo rāsamaṇḍale

तत्रातिशुशुभे ताभिः भगवान् देवकीसुतः ।
मध्ये मणीनां हैमानां महामरकतो यथा

tatrātiśuśubhe tābhiḥ bhagavān devakīsutaḥ |
madhye maṇīnāṃ haimānāṃ mahāmarakato yathā

पादन्यासैर्भुजविधुतिभिः
सस्मितैर्भ्रूविलासैः ।
भज्यन्मध्यैश्चलकुचपटैः
कुण्डलैर्गण्डलोलैः ।
स्विद्यन्मुख्यः कवररसना
ग्रन्थयः कृष्णवध्वो ।
गायन्त्यस्तं तडित इव ता
मेघचक्रे विरेजुः

pādanyāsairbhujavidhutibhiḥ
sasmitairbhrūvilāsaiḥ |
bhajyanmadhyaiścalakucapaṭaiḥ
kuṇḍalairgaṇḍalolaiḥ |
svidyanmukhyaḥ kavararasanā
granthayaḥ kṛṣṇavadhvo |
gāyantyastaṃ taḍita iva tā
meghacakre virejuḥ

उच्चैर्जगुर्नृत्यमाना रक्तकण्ठ्यो रतिप्रियाः ।
कृष्णाभिमर्शमुदिता यद्गीतेनेदमावृतम्

uccairjagurnṛtyamānā raktakaṇṭhyo ratipriyāḥ |
kṛṣṇābhimarśamuditā yadgītenedamāvṛtam

काचित् समं मुकुन्देन स्वरजातीरमिश्रिताः ।
उन्निन्ये पूजिता तेन प्रीयता साधु साध्विति ।
तदेव ध्रुवमुन्निन्ये तस्यै मानं च बह्वदात्

kācit samaṃ mukundena svarajātīramiśritāḥ |
unninye pūjitā tena prīyatā sādhu sādhviti |
tadeva dhruvamunninye tasyai mānaṃ ca bahvadāt

काचिद् रासपरिश्रान्ता पार्श्वस्थस्य गदाभृतः ।
जग्राह बाहुना स्कन्धं श्लथद्वलयमल्लिका

kācid rāsapariśrāntā pārśvasthasya gadābhṛtaḥ |
jagrāha bāhunā skandhaṃ ślathadvalayamallikā

तत्रैकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् ।
चन्दनालिप्तमाघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह

tatraikāṃsagataṃ bāhuṃ kṛṣṇasyotpalasaurabham |
candanāliptamāghrāya hṛṣṭaromā cucumba ha

कस्याश्चित् नाट्यविक्षिप्त कुण्डलत्विषमण्डितम् ।
गण्डं गण्डे सन्दधत्याः अदात्ताम्बूलचर्वितम्

kasyāścit nāṭyavikṣipta kuṇḍalatviṣamaṇḍitam |
gaṇḍaṃ gaṇḍe sandadhatyāḥ adāttāmbūlacarvitam

नृत्यती गायती काचित् कूजन् नूपुरमेखला ।
पार्श्वस्थाच्युतहस्ताब्जं श्रान्ताधात् स्तनयोः शिवम्

nṛtyatī gāyatī kācit kūjan nūpuramekhalā |
pārśvasthācyutahastābjaṃ śrāntādhāt stanayoḥ śivam

गोप्यो लब्ध्वाच्युतं कान्तं श्रिय एकान्तवल्लभम् ।
गृहीतकण्ठ्यस्तद्दोर्भ्यां गायन्त्यस्तं विजह्रिरे

gopyo labdhvācyutaṃ kāntaṃ śriya ekāntavallabham |
gṛhītakaṇṭhyastaddorbhyāṃ gāyantyastaṃ vijahrire

कर्णोत्पलालकविटङ्ककपोलघर्म
वक्त्रश्रियो वलयनूपुरघोषवाद्यैः ।
गोप्यः समं भगवता ननृतुः स्वकेश
स्रस्तस्रजो भ्रमरगायकरासगोष्ठ्याम्

karṇotpalālakaviṭaṅkakapolagharma
vaktraśriyo valayanūpuraghoṣavādyaiḥ |
gopyaḥ samaṃ bhagavatā nanṛtuḥ svakeśa
srastasrajo bhramaragāyakarāsagoṣṭhyām

एवं परिष्वङ्गकराभिमर्श
स्निग्धेक्षणोद्दामविलासहासैः ।
रेमे रमेशो व्रजसुन्दरीभिः
यथार्भकः स्वप्रतिबिम्बविभ्रमः

evaṃ pariṣvaṅgakarābhimarśa
snigdhekṣaṇoddāmavilāsahāsaiḥ |
reme rameśo vrajasundarībhiḥ
yathārbhakaḥ svapratibimbavibhramaḥ

तदङ्गसङ्गप्रमुदाकुलेन्द्रियाः
केशान् दूकूलं कुचपट्टिकां वा ।
नाञ्जः प्रतिव्योढुमलं व्रजस्त्रियो
विस्रस्तमालाभरणाः कुरूद्वह

tadaṅgasaṅgapramudākulendriyāḥ
keśān dūkūlaṃ kucapaṭṭikāṃ vā |
nāñjaḥ prativyoḍhumalaṃ vrajastriyo
visrastamālābharaṇāḥ kurūdvaha

कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्य मुमुहुः खेचरस्त्रियः ।
कामार्दिताः शशाङ्कश्च सगणो विस्मितोऽभवत्

kṛṣṇavikrīḍitaṃ vīkṣya mumuhuḥ khecarastriyaḥ |
kāmārditāḥ śaśāṅkaśca sagaṇo vismito'bhavat

कृत्वा तावन्तमात्मानं यावतीर्गोपयोषितः ।
रेमे स भगवान् ताभिः आत्मारामोऽपि लीलया

kṛtvā tāvantamātmānaṃ yāvatīrgopayoṣitaḥ |
reme sa bhagavān tābhiḥ ātmārāmo'pi līlayā

तासां अतिविहारेण श्रान्तानां वदनानि सः ।
प्रामृजत् करुणः प्रेम्णा शन्तमेनाङ्ग पाणिना

tāsāṃ ativihāreṇa śrāntānāṃ vadanāni saḥ |
prāmṛjat karuṇaḥ premṇā śantamenāṅga pāṇinā

गोप्यः स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलत्विड्
गण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन ।
मानं दधत्य ऋषभस्य जगुः कृतानि
पुण्यानि तत्कररुहस्पर्शप्रमोदाः

gopyaḥ sphuratpuraṭakuṇḍalakuntalatviḍ
gaṇḍaśriyā sudhitahāsanirīkṣaṇena |
mānaṃ dadhatya ṛṣabhasya jaguḥ kṛtāni
puṇyāni tatkararuhasparśapramodāḥ

ताभिर्युतः श्रममपोहितुमङ्गसङ्ग
घृष्टस्रजः स कुचकुङ्कुमरञ्जितायाः ।
गन्धर्वपालिभिरनुद्रुत आविशद् वा
श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतुः

tābhiryutaḥ śramamapohitumaṅgasaṅga
ghṛṣṭasrajaḥ sa kucakuṅkumarañjitāyāḥ |
gandharvapālibhiranudruta āviśad vā
śrānto gajībhiribharāḍiva bhinnasetuḥ

सोऽम्भस्यलं युवतिभिः परिषिच्यमानः
प्रेम्णेक्षितः प्रहसतीभिरितस्ततोऽङ्ग ।
वैमानिकैः कुसुमवर्षिभिरीड्यमानो
रेमे स्वयं स्वरतिरत्र गजेन्द्रलीलः

so'mbhasyalaṃ yuvatibhiḥ pariṣicyamānaḥ
premṇekṣitaḥ prahasatībhiritastato'ṅga |
vaimānikaiḥ kusumavarṣibhirīḍyamāno
reme svayaṃ svaratiratra gajendralīlaḥ

ततश्च कृष्णोपवने जलस्थल
प्रसूनगन्धानिलजुष्टदिक्तटे ।
चचार भृङ्गप्रमदागणावृतो
यथा मदच्युद् द्विरदः करेणुभिः

tataśca kṛṣṇopavane jalasthala
prasūnagandhānilajuṣṭadiktaṭe |
cacāra bhṛṅgapramadāgaṇāvṛto
yathā madacyud dviradaḥ kareṇubhiḥ

एवं शशाङ्कांशुविराजिता निशाः
स सत्यकामोऽनुरताबलागणः ।
सिषेव आत्मन्यवरुद्धसौरतः
सर्वाः शरत्काव्यकथारसाश्रयाः

evaṃ śaśāṅkāṃśuvirājitā niśāḥ
sa satyakāmo'nuratābalāgaṇaḥ |
siṣeva ātmanyavaruddhasaurataḥ
sarvāḥ śaratkāvyakathārasāśrayāḥ

संस्थापनाय धर्मस्य प्रशमायेतरस्य च ।
अवतीर्णो हि भगवानंन् अंशेन जगदीश्वरः

saṃsthāpanāya dharmasya praśamāyetarasya ca |
avatīrṇo hi bhagavānaṃn aṃśena jagadīśvaraḥ

स कथं धर्मसेतूनां वक्ता कर्ताभिरक्षिता ।
प्रतीपमाचरद् ब्रह्मन् परदाराभिमर्शनम्

sa kathaṃ dharmasetūnāṃ vaktā kartābhirakṣitā |
pratīpamācarad brahman paradārābhimarśanam

आप्तकामो यदुपतिः कृतवान् वै जुगुप्सितम् ।
किमभिप्राय एतन्नः संशयं छिन्धि सुव्रत

āptakāmo yadupatiḥ kṛtavān vai jugupsitam |
kimabhiprāya etannaḥ saṃśayaṃ chindhi suvrata

धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणां च साहसम् ।
तेजीयसां न दोषाय वह्नेः सर्वभुजो यथा

dharmavyatikramo dṛṣṭa īśvarāṇāṃ ca sāhasam |
tejīyasāṃ na doṣāya vahneḥ sarvabhujo yathā

नैतत्समाचरेज्जातु मनसापि ह्यनीश्वरः ।
विनश्यत्याचरन्मौढ्याद् यथारुद्रोऽब्धिजं विषम्

naitatsamācarejjātu manasāpi hyanīśvaraḥ |
vinaśyatyācaranmauḍhyād yathārudro'bdhijaṃ viṣam

ईश्वराणां वचः सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् ।
तेषां यत् स्ववचोयुक्तं बुद्धिमांस्तत् समाचरेत्

īśvarāṇāṃ vacaḥ satyaṃ tathaivācaritaṃ kvacit |
teṣāṃ yat svavacoyuktaṃ buddhimāṃstat samācaret

कुशलाचरितेनैषां इह स्वार्थो न विद्यते ।
विपर्ययेण वानर्थो निरहङ्कारिणां प्रभो

kuśalācaritenaiṣāṃ iha svārtho na vidyate |
viparyayeṇa vānartho nirahaṅkāriṇāṃ prabho

किमुताखिलसत्त्वानां तिर्यङ् मर्त्यदिवौकसाम् ।
ईशितुश्चेशितव्यानां कुशलाकुशलान्वयः

kimutākhilasattvānāṃ tiryaṅ martyadivaukasām |
īśituśceśitavyānāṃ kuśalākuśalānvayaḥ

यत्पादपङ्कजपरागनिषेवतृप्ता
योगप्रभावविधुताखिलकर्मबन्धाः ।
स्वैरं चरन्ति मुनयोऽपि न नह्यमानाः
तस्येच्छयाऽऽत्तवपुषः कुत एव बन्धः

yatpādapaṅkajaparāganiṣevatṛptā
yogaprabhāvavidhutākhilakarmabandhāḥ |
svairaṃ caranti munayo'pi na nahyamānāḥ
tasyecchayā''ttavapuṣaḥ kuta eva bandhaḥ

गोपीनां तत्पतीनां च सर्वेषामेव देहिनाम् ।
योऽन्तश्चरति सोऽध्यक्षः क्रीडनेनेह देहभाक्

gopīnāṃ tatpatīnāṃ ca sarveṣāmeva dehinām |
yo'ntaścarati so'dhyakṣaḥ krīḍaneneha dehabhāk

अनुग्रहाय भूतानां मानुषं देहमास्थितः ।
भजते तादृशीः क्रीड याः श्रुत्वा तत्परो भवेत्

anugrahāya bhūtānāṃ mānuṣaṃ dehamāsthitaḥ |
bhajate tādṛśīḥ krīḍa yāḥ śrutvā tatparo bhavet

नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास्तस्य मायया ।
मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः

nāsūyan khalu kṛṣṇāya mohitāstasya māyayā |
manyamānāḥ svapārśvasthān svān svān dārān vrajaukasaḥ

ब्रह्मरात्र उपावृत्ते वासुदेवानुमोदिताः ।
अनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्यः स्वगृहान् भगवत्प्रियाः

brahmarātra upāvṛtte vāsudevānumoditāḥ |
anicchantyo yayurgopyaḥ svagṛhān bhagavatpriyāḥ

विक्रीडितं व्रजवधूभिरिदं च विष्णोः
श्रद्धान्वितोऽनुश्रृणुयादथ वर्णयेद्यः ।
भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामं
हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीरः

vikrīḍitaṃ vrajavadhūbhiridaṃ ca viṣṇoḥ
śraddhānvito'nuśrṛṇuyādatha varṇayedyaḥ |
bhaktiṃ parāṃ bhagavati pratilabhya kāmaṃ
hṛdrogamāśvapahinotyacireṇa dhīraḥ