अध्याय 23: यज्ञपत्नियों पर कृपा

राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण ।
एषा वै बाधते क्षुत् नः तच्छान्तिं कर्तुमर्हथः

rāma rāma mahābāho kṛṣṇa duṣṭanibarhaṇa |
eṣā vai bādhate kṣut naḥ tacchāntiṃ kartumarhathaḥ

इति विज्ञापितो गोपैः भगवान् देवकीसुतः ।
भक्ताया विप्रभार्यायाः प्रसीदन् इदमब्रवीत्

iti vijñāpito gopaiḥ bhagavān devakīsutaḥ |
bhaktāyā viprabhāryāyāḥ prasīdan idamabravīt

प्रयात देवयजनं ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ।
सत्रं आङ्गिरसं नाम ह्यासते स्वर्गकाम्यया

prayāta devayajanaṃ brāhmaṇā brahmavādinaḥ |
satraṃ āṅgirasaṃ nāma hyāsate svargakāmyayā

तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद् विसर्जिताः ।
कीर्तयन्तो भगवत आर्यस्य मम चाभिधाम्

tatra gatvaudanaṃ gopā yācatāsmad visarjitāḥ |
kīrtayanto bhagavata āryasya mama cābhidhām

इत्यादिष्टा भगवता गत्वा याचन्त ते तथा ।
कृताञ्जलिपुटा विप्रान् दण्डवत् पतिता भुवि

ityādiṣṭā bhagavatā gatvā yācanta te tathā |
kṛtāñjalipuṭā viprān daṇḍavat patitā bhuvi

हे भूमिदेवाः श्रृणुत कृष्णस्यादेशकारिणः ।
प्राप्ताञ्जानीत भद्रं वो गोपान् नो रामचोदितान्

he bhūmidevāḥ śrṛṇuta kṛṣṇasyādeśakāriṇaḥ |
prāptāñjānīta bhadraṃ vo gopān no rāmacoditān

गाश्चारयतौ अविदूर ओदनं
रामाच्युतौ वो लषतो बुभुक्षितौ ।
तयोर्द्विजा ओदनमर्थिनोर्यदि
श्रद्धा च वो यच्छत धर्मवित्तमाः

gāścārayatau avidūra odanaṃ
rāmācyutau vo laṣato bubhukṣitau |
tayordvijā odanamarthinoryadi
śraddhā ca vo yacchata dharmavittamāḥ

दीक्षायाः पशुसंस्थायाः सौत्रामण्याश्च सत्तमाः ।
अन्यत्र दीक्षितस्यापि नान्नमश्नन् हि दुष्यति

dīkṣāyāḥ paśusaṃsthāyāḥ sautrāmaṇyāśca sattamāḥ |
anyatra dīkṣitasyāpi nānnamaśnan hi duṣyati

इति ते भगवद् याच्ञां शृण्वन्तोऽपि न शुश्रुवुः ।
क्षुद्राशा भूरिकर्माणो बालिशा वृद्धमानिनः

iti te bhagavad yācñāṃ śṛṇvanto'pi na śuśruvuḥ |
kṣudrāśā bhūrikarmāṇo bāliśā vṛddhamāninaḥ

देशः कालः पृथग् द्रव्यं मंत्रतंत्रर्त्विजोऽग्नयः ।
देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मयः

deśaḥ kālaḥ pṛthag dravyaṃ maṃtrataṃtrartvijo'gnayaḥ |
devatā yajamānaśca kraturdharmaśca yanmayaḥ

तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तं अधोक्षजम् ।
मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे

taṃ brahma paramaṃ sākṣād bhagavantaṃ adhokṣajam |
manuṣyadṛṣṭyā duṣprajñā martyātmāno na menire

न ते यदोमिति प्रोचुः न नेति च परन्तप ।
गोपा निराशाः प्रत्येत्य तथोचुः कृष्णरामयोः

na te yadomiti procuḥ na neti ca parantapa |
gopā nirāśāḥ pratyetya tathocuḥ kṛṣṇarāmayoḥ

तदुपाकर्ण्य भगवान् प्रहस्य जगदीश्वरः ।
व्याजहार पुनर्गोपान् दर्शयँलौकिकीं गतिम्

tadupākarṇya bhagavān prahasya jagadīśvaraḥ |
vyājahāra punargopān darśayam̐laukikīṃ gatim

मां ज्ञापयत पत्नीभ्यः ससङ्कर्षणमागतम् ।
दास्यन्ति काममन्नं वः स्निग्धा मय्युषिता धिया

māṃ jñāpayata patnībhyaḥ sasaṅkarṣaṇamāgatam |
dāsyanti kāmamannaṃ vaḥ snigdhā mayyuṣitā dhiyā

गत्वाथ पत्नीशालायां दृष्ट्वासीनाः स्वलङ्कृताः ।
नत्वा द्विजसतीर्गोपाः प्रश्रिता इदमब्रुवन्

gatvātha patnīśālāyāṃ dṛṣṭvāsīnāḥ svalaṅkṛtāḥ |
natvā dvijasatīrgopāḥ praśritā idamabruvan

नमो वो विप्रपत्नीभ्यो निबोधत वचांसि नः ।
इतोऽविदूरे चरता कृष्णेनेहेषिता वयम्

namo vo viprapatnībhyo nibodhata vacāṃsi naḥ |
ito'vidūre caratā kṛṣṇeneheṣitā vayam

गाश्चारयन् स गोपालैः सरामो दूरमागतः ।
बुभुक्षितस्य तस्यान्नं सानुगस्य प्रदीयताम्

gāścārayan sa gopālaiḥ sarāmo dūramāgataḥ |
bubhukṣitasya tasyānnaṃ sānugasya pradīyatām

श्रुत्वाच्युतं उपायातं नित्यं तद्दर्शनोत्सुकाः ।
तत्कथाक्षिप्तमनसो बभूवुर्जातसम्भ्रमाः

śrutvācyutaṃ upāyātaṃ nityaṃ taddarśanotsukāḥ |
tatkathākṣiptamanaso babhūvurjātasambhramāḥ

चतुर्विधं बहुगुणं अन्नमादाय भाजनैः ।
अभिसस्रुः प्रियं सर्वाः समुद्रमिव निम्नगाः

caturvidhaṃ bahuguṇaṃ annamādāya bhājanaiḥ |
abhisasruḥ priyaṃ sarvāḥ samudramiva nimnagāḥ

निषिध्यमानाः पतिभिः भ्रातृभिर्बन्धुभिः सुतैः ।
भगवति उत्तमश्लोके दीर्घश्रुत धृताशयाः

niṣidhyamānāḥ patibhiḥ bhrātṛbhirbandhubhiḥ sutaiḥ |
bhagavati uttamaśloke dīrghaśruta dhṛtāśayāḥ

यमुनोपवनेऽशोक नवपल्लवमण्डिते ।
विचरन्तं वृतं गोपैः साग्रजं ददृशुः स्त्रियः

yamunopavane'śoka navapallavamaṇḍite |
vicarantaṃ vṛtaṃ gopaiḥ sāgrajaṃ dadṛśuḥ striyaḥ

श्यामं हिरण्यपरिधिं वनमाल्यबर्ह
धातुप्रवालनटवेषमनव्रतांसे ।
विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जं
कर्णोत्पलालक कपोलमुखाब्जहासम्

śyāmaṃ hiraṇyaparidhiṃ vanamālyabarha
dhātupravālanaṭaveṣamanavratāṃse |
vinyastahastamitareṇa dhunānamabjaṃ
karṇotpalālaka kapolamukhābjahāsam

प्रायःश्रुतप्रियतमोदयकर्णपूरैः
यस्मिन् निमग्नमनसः तं अथाक्षिरंध्रैः ।
अन्तः प्रवेश्य सुचिरं परिरभ्य तापं
प्राज्ञं यथाभिमतयो विजहुर्नरेन्द्र

prāyaḥśrutapriyatamodayakarṇapūraiḥ
yasmin nimagnamanasaḥ taṃ athākṣiraṃdhraiḥ |
antaḥ praveśya suciraṃ parirabhya tāpaṃ
prājñaṃ yathābhimatayo vijahurnarendra

तास्तथा त्यक्तसर्वाशाः प्राप्ता आत्मदिदृक्षया ।
विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा प्राह प्रहसिताननः

tāstathā tyaktasarvāśāḥ prāptā ātmadidṛkṣayā |
vijñāyākhiladṛgdraṣṭā prāha prahasitānanaḥ

स्वागतं वो महाभागा आस्यतां करवाम किम् ।
यन्नो दिदृक्षया प्राप्ता उपपन्नमिदं हि वः

svāgataṃ vo mahābhāgā āsyatāṃ karavāma kim |
yanno didṛkṣayā prāptā upapannamidaṃ hi vaḥ

नन्वद्धा मयि कुर्वन्ति कुशलाः स्वार्थदर्शिनः ।
अहैतुक्यव्यवहितां भक्तिमात्मप्रिये यथा

nanvaddhā mayi kurvanti kuśalāḥ svārthadarśinaḥ |
ahaitukyavyavahitāṃ bhaktimātmapriye yathā

प्राणबुद्धिमनःस्वात्म दारापत्यधनादयः ।
यत्सम्पर्कात् प्रिया आसन् ततः को न्वपरः प्रियः

prāṇabuddhimanaḥsvātma dārāpatyadhanādayaḥ |
yatsamparkāt priyā āsan tataḥ ko nvaparaḥ priyaḥ

तद् यात देवयजनं पतयो वो द्विजातयः ।
स्वसत्रं पारयिष्यन्ति युष्माभिर्गृहमेधिनः

tad yāta devayajanaṃ patayo vo dvijātayaḥ |
svasatraṃ pārayiṣyanti yuṣmābhirgṛhamedhinaḥ

मैवं विभोऽर्हति भवान्गदितुं नृशंसं
सत्यं कुरुष्व निगमं तव पादमूलम् ।
प्राप्ता वयं तुलसिदाम पदावसृष्टं
केशैर्निवोढुमतिलङ्घ्य समस्तबन्धून्

maivaṃ vibho'rhati bhavāngadituṃ nṛśaṃsaṃ
satyaṃ kuruṣva nigamaṃ tava pādamūlam |
prāptā vayaṃ tulasidāma padāvasṛṣṭaṃ
keśairnivoḍhumatilaṅghya samastabandhūn

गृह्णन्ति नो न पतयः पितरौ सुता वा
न भ्रातृबन्धुसुहृदः कुत एव चान्ये ।
तस्माद् भवत्प्रपदयोः पतितात्मनां नो
नान्या भवेद् गतिररिन्दम तद् विधेहि

gṛhṇanti no na patayaḥ pitarau sutā vā
na bhrātṛbandhusuhṛdaḥ kuta eva cānye |
tasmād bhavatprapadayoḥ patitātmanāṃ no
nānyā bhaved gatirarindama tad vidhehi

पतयो नाभ्यसूयेरन् पितृभ्रातृसुतादयः ।
लोकाश्च वो मयोपेता देवा अप्यनुमन्वते

patayo nābhyasūyeran pitṛbhrātṛsutādayaḥ |
lokāśca vo mayopetā devā apyanumanvate

न प्रीतयेऽनुरागाय ह्यङ्गसङ्गो नृणामिह ।
तन्मनो मयि युञ्जाना अचिरान् मामवाप्स्यथ

na prītaye'nurāgāya hyaṅgasaṅgo nṛṇāmiha |
tanmano mayi yuñjānā acirān māmavāpsyatha

इत्युक्ता द्विजपत्न्यस्ता यज्ञवाटं पुनर्गताः ।
ते चानसूयवः स्वाभिः स्त्रीभिः सत्रमपारयन्

ityuktā dvijapatnyastā yajñavāṭaṃ punargatāḥ |
te cānasūyavaḥ svābhiḥ strībhiḥ satramapārayan

तत्रैका विधृता भर्त्रा भगवन्तं यथाश्रुतम् ।
हृदोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धनम्

tatraikā vidhṛtā bhartrā bhagavantaṃ yathāśrutam |
hṛdopaguhya vijahau dehaṃ karmānubandhanam

भगवानपि गोविन्दः तेनैवान्नेन गोपकान् ।
चतुर्विधेनाशयित्वा स्वयं च बुभुजे प्रभुः

bhagavānapi govindaḥ tenaivānnena gopakān |
caturvidhenāśayitvā svayaṃ ca bubhuje prabhuḥ

एवं लीलानरवपुः नृलोकमनुशीलयन् ।
रेमे गोगोपगोपीनां रमयन्रूपवाक्कृतैः

evaṃ līlānaravapuḥ nṛlokamanuśīlayan |
reme gogopagopīnāṃ ramayanrūpavākkṛtaiḥ

अथानुस्मृत्य विप्रास्ते अन्वतप्यन् कृतागसः ।
यद् विश्वेश्वरयोर्याच्ञां अहन्म नृविडम्बयोः

athānusmṛtya viprāste anvatapyan kṛtāgasaḥ |
yad viśveśvarayoryācñāṃ ahanma nṛviḍambayoḥ

दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिमलौकिकीम् ।
आत्मानं च तया हीनं अनुतप्ता व्यगर्हयन्

dṛṣṭvā strīṇāṃ bhagavati kṛṣṇe bhaktimalaukikīm |
ātmānaṃ ca tayā hīnaṃ anutaptā vyagarhayan

धिग्जन्म नः त्रिवृत् विद्यां धिग् व्रतं धिग् बहुज्ञताम् ।
धिक्कुलं धिक् क्रियादाक्ष्यं विमुखा ये त्वधोक्षजे

dhigjanma naḥ trivṛt vidyāṃ dhig vrataṃ dhig bahujñatām |
dhikkulaṃ dhik kriyādākṣyaṃ vimukhā ye tvadhokṣaje

नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी ।
यस् वयं गुरवो नृणां स्वार्थे मुह्यामहे द्विजाः

nūnaṃ bhagavato māyā yogināmapi mohinī |
yas vayaṃ guravo nṛṇāṃ svārthe muhyāmahe dvijāḥ

अहो पश्यत नारीणां अपि कृष्णे जगद्गुरौ ।
दुरन्तभावं योऽविध्यन् मृत्युपाशान् गृहाभिधान्

aho paśyata nārīṇāṃ api kṛṣṇe jagadgurau |
durantabhāvaṃ yo'vidhyan mṛtyupāśān gṛhābhidhān

नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि ।
न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रियाः शुभाः

nāsāṃ dvijātisaṃskāro na nivāso gurāvapi |
na tapo nātmamīmāṃsā na śaucaṃ na kriyāḥ śubhāḥ

तथापि ह्युत्तमःश्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे ।
भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि

tathāpi hyuttamaḥśloke kṛṣṇe yogeśvareśvare |
bhaktirdṛḍhā na cāsmākaṃ saṃskārādimatāmapi

ननु स्वार्थविमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया ।
अहो नः स्मारयामास गोपवाक्यैः सतां गतिः

nanu svārthavimūḍhānāṃ pramattānāṃ gṛhehayā |
aho naḥ smārayāmāsa gopavākyaiḥ satāṃ gatiḥ

अन्यथा पूर्णकामस्य कैवल्याद्यशिषां पतेः ।
ईशितव्यैः किमस्माभिः ईशस्यैतद् विडम्बनम्

anyathā pūrṇakāmasya kaivalyādyaśiṣāṃ pateḥ |
īśitavyaiḥ kimasmābhiḥ īśasyaitad viḍambanam

हित्वान्यान् भजते यं श्रीः पादस्पर्शाशया सकृत् ।
स्वात्मदोषापवर्गेण तद्याच्ञा जनमोहिनी

hitvānyān bhajate yaṃ śrīḥ pādasparśāśayā sakṛt |
svātmadoṣāpavargeṇa tadyācñā janamohinī

देशः कालः पृथग्द्रव्यं मंत्रतंत्रर्त्विजोऽग्नयः ।
देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मयः

deśaḥ kālaḥ pṛthagdravyaṃ maṃtrataṃtrartvijo'gnayaḥ |
devatā yajamānaśca kraturdharmaśca yanmayaḥ

स एष भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगेश्वरेश्वरः ।
जातो यदुष्वित्याश्रृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे

sa eṣa bhagavān sākṣād viṣṇuryogeśvareśvaraḥ |
jāto yaduṣvityāśrṛṇma hyapi mūḍhā na vidmahe

अहो वयं धन्यतमा येषां नस्तादृशीः स्त्रियः ।
भक्त्या यासां मतिर्जाता अस्माकं निश्चला हरौ

aho vayaṃ dhanyatamā yeṣāṃ nastādṛśīḥ striyaḥ |
bhaktyā yāsāṃ matirjātā asmākaṃ niścalā harau

नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे ।
यन्मायामोहितधियो भ्रमामः कर्मवर्त्मसु

namastubhyaṃ bhagavate kṛṣṇāyākuṇṭhamedhase |
yanmāyāmohitadhiyo bhramāmaḥ karmavartmasu

स वै न आद्यः पुरुषः स्वमायामोहितात्मनाम् ।
अविज्ञतानुभावानां क्षन्तुमर्हत्यतिक्रमम्

sa vai na ādyaḥ puruṣaḥ svamāyāmohitātmanām |
avijñatānubhāvānāṃ kṣantumarhatyatikramam

इति स्वाघमनुस्मृत्य कृष्णे ते कृतहेलनाः ।
दिदृक्षवोऽप्यच्युतयोः कंसाद्भीता न चाचलन्

iti svāghamanusmṛtya kṛṣṇe te kṛtahelanāḥ |
didṛkṣavo'pyacyutayoḥ kaṃsādbhītā na cācalan