अध्याय 21: वेणुगीत: गोपियों द्वारा वंशी का गान

इत्थं शरत् स्वच्छजलं पद्माकरसुगन्धिना ।
न्यविशद् वायुना वातं स गोगोपालकोऽच्युतः

itthaṃ śarat svacchajalaṃ padmākarasugandhinā |
nyaviśad vāyunā vātaṃ sa gogopālako'cyutaḥ

कुसुमितवनराजिशुष्मिभृङ्ग
द्विजकुलघुष्टसरःसरिन्महीध्रम् ।
मधुपतिरवगाह्य चारयन् गाः
सहपशुपालबलश्चुकूज वेणुम्

kusumitavanarājiśuṣmibhṛṅga
dvijakulaghuṣṭasaraḥsarinmahīdhram |
madhupatiravagāhya cārayan gāḥ
sahapaśupālabalaścukūja veṇum

तद् व्रजस्त्रिय आश्रुत्य वेणुगीतं स्मरोदयम् ।
काश्चित् परोक्षं कृष्णस्य स्वसखीभ्योऽन्ववर्णयन्

tad vrajastriya āśrutya veṇugītaṃ smarodayam |
kāścit parokṣaṃ kṛṣṇasya svasakhībhyo'nvavarṇayan

तद् वर्णयितुमारब्धाः स्मरन्त्यः कृष्णचेष्टितम् ।
नाशकन् स्मरवेगेन विक्षिप्तमनसो नृप

tad varṇayitumārabdhāḥ smarantyaḥ kṛṣṇaceṣṭitam |
nāśakan smaravegena vikṣiptamanaso nṛpa

बर्हापीडं नटवरवपुः कर्णयोः कर्णिकारं ।
बिभ्रद् वासः कनककपिशं वैजयन्तीं च मालाम् ।
रन्ध्रान् वेणोरधरसुधयापूरयन् गोपवृन्दैः ।
वृन्दारण्यं स्वपदरमणं प्राविशद् गीतकीर्तिः

barhāpīḍaṃ naṭavaravapuḥ karṇayoḥ karṇikāraṃ |
bibhrad vāsaḥ kanakakapiśaṃ vaijayantīṃ ca mālām |
randhrān veṇoradharasudhayāpūrayan gopavṛndaiḥ |
vṛndāraṇyaṃ svapadaramaṇaṃ prāviśad gītakīrtiḥ

इति वेणुरवं राजन् सर्वभूतमनोहरम् ।
श्रुत्वा व्रजस्त्रियः सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेभिरे

iti veṇuravaṃ rājan sarvabhūtamanoharam |
śrutvā vrajastriyaḥ sarvā varṇayantyo'bhirebhire

अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदामः
सख्यः पशूननु विवेशयतोर्वयस्यैः ।
वक्त्रं व्रजेशसुतयोरनवेणुजुष्टं
यैर्वा निपीतमनुरक्त-कटाक्षमोक्षम्

akṣaṇvatāṃ phalamidaṃ na paraṃ vidāmaḥ
sakhyaḥ paśūnanu viveśayatorvayasyaiḥ |
vaktraṃ vrajeśasutayoranaveṇujuṣṭaṃ
yairvā nipītamanurakta-kaṭākṣamokṣam

चूतप्रवालबर्हस्तबक् उत्पलाब्ज
मालानुपृक्तपरिधान विचित्रवेशौ ।
मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठ्यां
रङ्गे यथा नटवरौ क्व च गायमानौ

cūtapravālabarhastabak utpalābja
mālānupṛktaparidhāna vicitraveśau |
madhye virejaturalaṃ paśupālagoṣṭhyāṃ
raṅge yathā naṭavarau kva ca gāyamānau

गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स्म वेणुः
दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् ।
भुङ्क्ते स्वयं यदवशिष्टरसं ह्रदिन्यो
हृष्यत्त्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवो यथाऽऽर्याः

gopyaḥ kimācaradayaṃ kuśalaṃ sma veṇuḥ
dāmodarādharasudhāmapi gopikānām |
bhuṅkte svayaṃ yadavaśiṣṭarasaṃ hradinyo
hṛṣyattvaco'śru mumucustaravo yathā''ryāḥ

वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिं
यद् देवकीसुतपदाम्बु जलब्धलक्ष्मि ।
गोविन्दवेणुमनु मत्तमयूरनृत्यं
प्रेक्ष्याद्रिसान्ववरतान्यसमस्तसत्त्वम्

vṛndāvanaṃ sakhi bhuvo vitanoti kīrtiṃ
yad devakīsutapadāmbu jalabdhalakṣmi |
govindaveṇumanu mattamayūranṛtyaṃ
prekṣyādrisānvavaratānyasamastasattvam

धन्याः स्म मूढमतयोऽपि हरिण्य एता
या नन्दनन्दनमुपात्त विचित्रवेशम् ।
आकर्ण्य वेणुरणितं सहकृष्णसाराः
पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकैः

dhanyāḥ sma mūḍhamatayo'pi hariṇya etā
yā nandanandanamupātta vicitraveśam |
ākarṇya veṇuraṇitaṃ sahakṛṣṇasārāḥ
pūjāṃ dadhurviracitāṃ praṇayāvalokaiḥ

कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशीलं
श्रुत्वा च तत्क्वणितवेणु विविक्तगीतम् ।
देव्यो विमानगतयः स्मरनुन्नसारा
भ्रश्यत् प्रसूनकबरा मुमुहुर्विनीव्यः

kṛṣṇaṃ nirīkṣya vanitotsavarūpaśīlaṃ
śrutvā ca tatkvaṇitaveṇu viviktagītam |
devyo vimānagatayaḥ smaranunnasārā
bhraśyat prasūnakabarā mumuhurvinīvyaḥ

गावश्च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीत
पीयूषमुत्तभितकर्णपुटैः पिबन्त्यः ।
शावाः स्नुतस्तनपयःकवलाः स्म तस्थुः
गोविन्दमात्मनि दृशाश्रुकलाः स्पृशन्त्यः

gāvaśca kṛṣṇamukhanirgataveṇugīta
pīyūṣamuttabhitakarṇapuṭaiḥ pibantyaḥ |
śāvāḥ snutastanapayaḥkavalāḥ sma tasthuḥ
govindamātmani dṛśāśrukalāḥ spṛśantyaḥ

प्रायो बताम्ब विहगा मुनयो वनेऽस्मिन्
कृष्णेक्षितं तदुदितं कलवेणुगीतम् ।
आरुह्य ये द्रुमभुजान् रुचिरप्रवालान्
श्रृण्वत्यमीलितदृशो विगतान्यवाचः

prāyo batāmba vihagā munayo vane'smin
kṛṣṇekṣitaṃ taduditaṃ kalaveṇugītam |
āruhya ye drumabhujān rucirapravālān
śrṛṇvatyamīlitadṛśo vigatānyavācaḥ

नद्यस्तदा तदुपधार्य मुकुन्दगीतम्
आवर्तलक्षित मनोभवभग्नवेगाः ।
आलिङ्गनस्थगितमूर्मिभुजैर्मुरारेः
गृह्णन्ति पादयुगलं कमलोपहाराः

nadyastadā tadupadhārya mukundagītam
āvartalakṣita manobhavabhagnavegāḥ |
āliṅganasthagitamūrmibhujairmurāreḥ
gṛhṇanti pādayugalaṃ kamalopahārāḥ

दृष्ट्वाऽऽतपे व्रजपशून् सह रामगोपैः
सञ्चारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् ।
प्रेमप्रवृद्ध उदितः कुसुमावलीभिः
सख्युर्व्यधात् स्ववपुषाम्बुद आतपत्रम्

dṛṣṭvā''tape vrajapaśūn saha rāmagopaiḥ
sañcārayantamanu veṇumudīrayantam |
premapravṛddha uditaḥ kusumāvalībhiḥ
sakhyurvyadhāt svavapuṣāmbuda ātapatram

पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगायपदाब्जराग
श्रीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन ।
तद्दर्शनस्मररुजस्तृणरूषितेन
लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम्

pūrṇāḥ pulindya urugāyapadābjarāga
śrīkuṅkumena dayitāstanamaṇḍitena |
taddarśanasmararujastṛṇarūṣitena
limpantya ānanakuceṣu jahustadādhim

हन्तायमद्रिरबला हरिदासवर्यो
यद् रामकृष्णचरणस्परशप्रमोदः ।
मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्यत्
पानीयसूयवस कन्दरकन्दमूलैः

hantāyamadrirabalā haridāsavaryo
yad rāmakṛṣṇacaraṇasparaśapramodaḥ |
mānaṃ tanoti sahagogaṇayostayoryat
pānīyasūyavasa kandarakandamūlaiḥ

गा गोपकैरनुवनं नयतोरुदार
वेणुस्वनैः कलपदैस्तनुभृत्सु सख्यः ।
अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस्तरुणां
निर्योगपाशकृत लक्षणयोर्विचित्रम्

gā gopakairanuvanaṃ nayatorudāra
veṇusvanaiḥ kalapadaistanubhṛtsu sakhyaḥ |
aspandanaṃ gatimatāṃ pulakastaruṇāṃ
niryogapāśakṛta lakṣaṇayorvicitram

एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिणः ।
वर्णयन्त्यो मिथो गोप्यः क्रीडास्तन्मयतां ययुः

evaṃvidhā bhagavato yā vṛndāvanacāriṇaḥ |
varṇayantyo mitho gopyaḥ krīḍāstanmayatāṃ yayuḥ