अध्याय 20: वृन्दावन में वर्षा और शरद ऋतु

तयोस्तदद्भुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मनः ।
गोपाः स्त्रीभ्यः समाचख्युः प्रलम्बवधमेव च

tayostadadbhutaṃ karma dāvāgnermokṣamātmanaḥ |
gopāḥ strībhyaḥ samācakhyuḥ pralambavadhameva ca

गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिताः ।
मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ

gopavṛddhāśca gopyaśca tadupākarṇya vismitāḥ |
menire devapravarau kṛṣṇarāmau vrajaṃ gatau

ततः प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्भवा ।
विद्योतमानपरिधिः विस्फूर्जित नभस्तला

tataḥ prāvartata prāvṛṭ sarvasattvasamudbhavā |
vidyotamānaparidhiḥ visphūrjita nabhastalā

सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत् स्तनयित्नुभिः ।
अस्पष्टज्योतिः आच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ

sāndranīlāmbudairvyoma savidyut stanayitnubhiḥ |
aspaṣṭajyotiḥ ācchannaṃ brahmeva saguṇaṃ babhau

अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु ।
स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्यः काल आगते

aṣṭau māsān nipītaṃ yad bhūmyāścodamayaṃ vasu |
svagobhirmoktumārebhe parjanyaḥ kāla āgate

तडिद्वन्तो महामेघाः चण्ड श्वसन वेपिताः ।
प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचुः करुणा इव

taḍidvanto mahāmeghāḥ caṇḍa śvasana vepitāḥ |
prīṇanaṃ jīvanaṃ hyasya mumucuḥ karuṇā iva

तपःकृशा देवमीढा आसीद् वर्षीयसी मही ।
यथैव काम्यतपसः तनुः सम्प्राप्य तत्फलम्

tapaḥkṛśā devamīḍhā āsīd varṣīyasī mahī |
yathaiva kāmyatapasaḥ tanuḥ samprāpya tatphalam

निशामुखेषु खद्योताः तमसा भान्ति न ग्रहाः ।
यथा पापेन पाखण्डा न हि वेदाः कलौ युगे

niśāmukheṣu khadyotāḥ tamasā bhānti na grahāḥ |
yathā pāpena pākhaṇḍā na hi vedāḥ kalau yuge

श्रुत्वा पर्जन्यनिनदं मण्डुकाः व्यसृजन् गिरः ।
तूष्णीं शयानाः प्राग् यद्वद् ब्राह्मणा नियमात्यये

śrutvā parjanyaninadaṃ maṇḍukāḥ vyasṛjan giraḥ |
tūṣṇīṃ śayānāḥ prāg yadvad brāhmaṇā niyamātyaye

आसन् उत्पथवाहिन्यः क्षुद्रनद्योऽनुशुष्यतीः ।
पुंसो यथास्वतंत्रस्य देहद्रविण सम्पदः

āsan utpathavāhinyaḥ kṣudranadyo'nuśuṣyatīḥ |
puṃso yathāsvataṃtrasya dehadraviṇa sampadaḥ

हरिता हरिभिः शष्पैः इन्द्रगोपैश्च लोहिता ।
उच्छिलीन्ध्रकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत्

haritā haribhiḥ śaṣpaiḥ indragopaiśca lohitā |
ucchilīndhrakṛtacchāyā nṛṇāṃ śrīriva bhūrabhūt

क्षेत्राणि शष्यसम्पद्भिः कर्षकाणां मुदं ददुः ।
मानिनां उनुतापं वै दैवाधीनं अजानताम्

kṣetrāṇi śaṣyasampadbhiḥ karṣakāṇāṃ mudaṃ daduḥ |
mānināṃ unutāpaṃ vai daivādhīnaṃ ajānatām

जलस्थलौकसः सर्वे नववारिनिषेवया ।
अबिभ्रन् रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया

jalasthalaukasaḥ sarve navavāriniṣevayā |
abibhran ruciraṃ rūpaṃ yathā hariniṣevayā

सरिद्भी सङ्गतः सिन्धुः चुक्षोभ श्वसनोर्मिमान् ।
अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग् यथा

saridbhī saṅgataḥ sindhuḥ cukṣobha śvasanormimān |
apakvayoginaścittaṃ kāmāktaṃ guṇayug yathā

गिरयो वर्षधाराभिः हन्यमाना न विव्यथुः ।
अभिभूयमाना व्यसनैः यथा अधोक्षजचेतसः

girayo varṣadhārābhiḥ hanyamānā na vivyathuḥ |
abhibhūyamānā vyasanaiḥ yathā adhokṣajacetasaḥ

मार्गा बभूवुः सन्दिग्धाः तृणैश्छन्ना ह्यसंस्कृताः ।
नाभ्यस्यमानाः श्रुतयो द्विजैः कालहता इव

mārgā babhūvuḥ sandigdhāḥ tṛṇaiśchannā hyasaṃskṛtāḥ |
nābhyasyamānāḥ śrutayo dvijaiḥ kālahatā iva

लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदाः ।
स्थैर्यं न चक्रुः कामिन्यः पुरुषेषु गुणिष्विव

lokabandhuṣu megheṣu vidyutaścalasauhṛdāḥ |
sthairyaṃ na cakruḥ kāminyaḥ puruṣeṣu guṇiṣviva

धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् ।
व्यक्ते गुणव्यतिकरे अगुणवान् पुरुषो यथा

dhanurviyati māhendraṃ nirguṇaṃ ca guṇinyabhāt |
vyakte guṇavyatikare aguṇavān puruṣo yathā

न रराजोडुपश्छन्नः स्वज्योत्स्नाराजितैर्घनैः ।
अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा

na rarājoḍupaśchannaḥ svajyotsnārājitairghanaiḥ |
ahaṃmatyā bhāsitayā svabhāsā puruṣo yathā

मेघागमोत्सवा हृष्टाः प्रत्यनन्दन् शिखण्डिनः ।
गृहेषु तप्ता निर्विण्णा यथाच्युतजनागमे

meghāgamotsavā hṛṣṭāḥ pratyanandan śikhaṇḍinaḥ |
gṛheṣu taptā nirviṇṇā yathācyutajanāgame

पीत्वापः पादपाः पद्भिः आसन्नानात्ममूर्तयः ।
प्राक् क्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया

pītvāpaḥ pādapāḥ padbhiḥ āsannānātmamūrtayaḥ |
prāk kṣāmāstapasā śrāntā yathā kāmānusevayā

सरःस्वशान्तरोधःसु न्यूषुरङ्गापि सारसाः ।
गृहेष्वशान्तकृत्येषु ग्राम्या इव दुराशयाः

saraḥsvaśāntarodhaḥsu nyūṣuraṅgāpi sārasāḥ |
gṛheṣvaśāntakṛtyeṣu grāmyā iva durāśayāḥ

जलौघैर्निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे ।
पाषण्डिनामसद्वादैः वेदमार्गाः कलौ यथा

jalaughairnirabhidyanta setavo varṣatīśvare |
pāṣaṇḍināmasadvādaiḥ vedamārgāḥ kalau yathā

व्यमुञ्चन् वान्वायुभिर्नुन्ना भूतेभ्योऽथामृतं घनाः ।
यथाऽऽशिषो विश्पतयः काले काले द्विजेरिताः

vyamuñcan vānvāyubhirnunnā bhūtebhyo'thāmṛtaṃ ghanāḥ |
yathā''śiṣo viśpatayaḥ kāle kāle dvijeritāḥ

एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्वखर्जुर जम्बुमत् ।
गोगोपालैर्वृतो रन्तुं सबलः प्राविशद् हरिः

evaṃ vanaṃ tad varṣiṣṭhaṃ pakvakharjura jambumat |
gogopālairvṛto rantuṃ sabalaḥ prāviśad hariḥ

धेनवो मन्दगामिन्य ऊधोभारेण भूयसा ।
ययुर्भगवताऽऽहूता द्रुतं प्रीत्या स्नुतस्तनीः

dhenavo mandagāminya ūdhobhāreṇa bhūyasā |
yayurbhagavatā''hūtā drutaṃ prītyā snutastanīḥ

वनौकसः प्रमुदिता वनराजीर्मधुच्युतः ।
जलधारा गिरेर्नादाद् आसन्ना ददृशे गुहाः

vanaukasaḥ pramuditā vanarājīrmadhucyutaḥ |
jaladhārā girernādād āsannā dadṛśe guhāḥ

क्वचिद् वनस्पतिक्रोडे गुहायां चाभिवर्षति ।
निर्विश्य भगवान् रेमे कन्दमूलफलाशनः

kvacid vanaspatikroḍe guhāyāṃ cābhivarṣati |
nirviśya bhagavān reme kandamūlaphalāśanaḥ

दध्योदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके ।
सम्भोजनीयैर्बुभुजे गोपैः सङ्कर्षणान्वितः

dadhyodanaṃ samānītaṃ śilāyāṃ salilāntike |
sambhojanīyairbubhuje gopaiḥ saṅkarṣaṇānvitaḥ

शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् ।
तृप्तान् वृषा वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमाः

śādvalopari saṃviśya carvato mīlitekṣaṇān |
tṛptān vṛṣā vatsatarān gāśca svodhobharaśramāḥ

प्रावृट्श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वभूतमुदावहाम् ।
भगवान् पूजयांचक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम्

prāvṛṭśriyaṃ ca tāṃ vīkṣya sarvabhūtamudāvahām |
bhagavān pūjayāṃcakre ātmaśaktyupabṛṃhitām

एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेशवयोर्व्रजे ।
शरत् समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला

evaṃ nivasatostasmin rāmakeśavayorvraje |
śarat samabhavad vyabhrā svacchāmbvaparuṣānilā

शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययुः ।
भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया

śaradā nīrajotpattyā nīrāṇi prakṛtiṃ yayuḥ |
bhraṣṭānāmiva cetāṃsi punaryoganiṣevayā

व्योम्नोऽब्भ्रं भूतशाबल्यं भुवः पङ्कमपां मलम् ।
शरत् जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर्यथाशुभम्

vyomno'bbhraṃ bhūtaśābalyaṃ bhuvaḥ paṅkamapāṃ malam |
śarat jahārāśramiṇāṃ kṛṣṇe bhaktiryathāśubham

सर्वस्वं जलदा हित्वा विरेजुः शुभ्रवर्चसः ।
यथा त्यक्तैषणाः शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषाः

sarvasvaṃ jaladā hitvā virejuḥ śubhravarcasaḥ |
yathā tyaktaiṣaṇāḥ śāntā munayo muktakilbiṣāḥ

गिरयो मुमुचुस्तोयं क्वचिन्न मुमुचुः शिवम् ।
यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा

girayo mumucustoyaṃ kvacinna mumucuḥ śivam |
yathā jñānāmṛtaṃ kāle jñānino dadate na vā

नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाधजलेचराः ।
यथाऽऽयुरन्वहं क्षय्यं नरा मूढाः कुटुम्बिनः

naivāvidan kṣīyamāṇaṃ jalaṃ gādhajalecarāḥ |
yathā''yuranvahaṃ kṣayyaṃ narā mūḍhāḥ kuṭumbinaḥ

गाधवारिचरास्तापं अविन्दन् शरदर्कजम् ।
यथा दरिद्रः कृपणः कुटुम्ब्यविजितेन्द्रियः

gādhavāricarāstāpaṃ avindan śaradarkajam |
yathā daridraḥ kṛpaṇaḥ kuṭumbyavijitendriyaḥ

शनैः शनैर्जहुः पङ्कं स्थलान्यामं च वीरुधः ।
यथाहंममतां धीराः शरीरादिष्वनात्मसु

śanaiḥ śanairjahuḥ paṅkaṃ sthalānyāmaṃ ca vīrudhaḥ |
yathāhaṃmamatāṃ dhīrāḥ śarīrādiṣvanātmasu

निश्चलाम्बुरभूत् तूष्णीं समुद्रः शरदागमे ।
आत्मनि उपरते सम्यङ् मुनिर्व्युपरतागमः

niścalāmburabhūt tūṣṇīṃ samudraḥ śaradāgame |
ātmani uparate samyaṅ munirvyuparatāgamaḥ

केदारेभ्यस्त्वपोऽगृह्णन् कर्षका दृढसेतुभिः ।
यथा प्राणैः स्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिनः

kedārebhyastvapo'gṛhṇan karṣakā dṛḍhasetubhiḥ |
yathā prāṇaiḥ sravajjñānaṃ tannirodhena yoginaḥ

शरदर्कांशुजांस्तापान् भूतानां उडुपोऽहरत् ।
देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो व्रजयोषिताम्

śaradarkāṃśujāṃstāpān bhūtānāṃ uḍupo'harat |
dehābhimānajaṃ bodho mukundo vrajayoṣitām

खमशोभत निर्मेघं शरद् विमलतारकम् ।
सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम्

khamaśobhata nirmeghaṃ śarad vimalatārakam |
sattvayuktaṃ yathā cittaṃ śabdabrahmārthadarśanam

अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोडुगणैः शशी ।
यथा यदुपतिः कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि

akhaṇḍamaṇḍalo vyomni rarājoḍugaṇaiḥ śaśī |
yathā yadupatiḥ kṛṣṇo vṛṣṇicakrāvṛto bhuvi

आश्लिष्य समशीतोष्णं प्रसून वनमारुतम् ।
जनास्तापं जहुर्गोप्यो न कृष्णहृतचेतसः

āśliṣya samaśītoṣṇaṃ prasūna vanamārutam |
janāstāpaṃ jahurgopyo na kṛṣṇahṛtacetasaḥ

गावो मृगाः खगा नार्यः पुष्पिण्यः शरदाभवन् ।
अन्वीयमानाः स्ववृषैः फलैरीशक्रिया इव

gāvo mṛgāḥ khagā nāryaḥ puṣpiṇyaḥ śaradābhavan |
anvīyamānāḥ svavṛṣaiḥ phalairīśakriyā iva

उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद् विना ।
राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप

udahṛṣyan vārijāni sūryotthāne kumud vinā |
rājñā tu nirbhayā lokā yathā dasyūn vinā nṛpa

पुरग्रामेष्वाग्रयणैः इन्द्रियैश्च महोत्सवैः ।
बभौ भूः पक्वसस्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरेः

puragrāmeṣvāgrayaṇaiḥ indriyaiśca mahotsavaiḥ |
babhau bhūḥ pakvasasyāḍhyā kalābhyāṃ nitarāṃ hareḥ

वणिङ्मुनि नृपस्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे ।
वर्षरुद्धा यथा सिद्धाः स्वपिण्डान् काल आगते

vaṇiṅmuni nṛpasnātā nirgamyārthān prapedire |
varṣaruddhā yathā siddhāḥ svapiṇḍān kāla āgate