अध्याय 12: अघासुर का वध

क्वचिद्वनाशाय मनो दधद् व्रजात्
प्रातः समुत्थाय वयस्यवत्सपान् ।
प्रबोधयन् श्रृंगरवेण चारुणा
विनिर्गतो वत्सपुरःसरो हरिः

kvacidvanāśāya mano dadhad vrajāt
prātaḥ samutthāya vayasyavatsapān |
prabodhayan śrṛṃgaraveṇa cāruṇā
vinirgato vatsapuraḥsaro hariḥ

तेनैव साकं पृथुकाः सहस्रशः
स्निग्धाः सुशिग्वेत्रविषाणवेणवः ।
स्वान् स्वान् सहस्रो परिसङ्ख्ययान्वितान्
वत्सान् पुरस्कृत्य विनिर्ययुर्मुदा

tenaiva sākaṃ pṛthukāḥ sahasraśaḥ
snigdhāḥ suśigvetraviṣāṇaveṇavaḥ |
svān svān sahasro parisaṅkhyayānvitān
vatsān puraskṛtya viniryayurmudā

कृष्णवत्सैः असङ्ख्यातैः यूथीकृत्य स्ववत्सकान् ।
चारयन्तोऽर्भलीलाभिः विजह्रुः तत्र तत्र ह

kṛṣṇavatsaiḥ asaṅkhyātaiḥ yūthīkṛtya svavatsakān |
cārayanto'rbhalīlābhiḥ vijahruḥ tatra tatra ha

फलप्रबालस्तवक सुमनःपिच्छधातुभिः ।
काचगुञ्जामणिस्वर्ण-भूषिता अप्यभूषयन्

phalaprabālastavaka sumanaḥpicchadhātubhiḥ |
kācaguñjāmaṇisvarṇa-bhūṣitā apyabhūṣayan

मुष्णन्तोऽन्योन्य शिक्यादीन् न्ज्ञातानाराच्च चिक्षिपुः ।
तत्रत्याश्च पुनर्दूरात् हसन्तश्च पुनर्ददुः

muṣṇanto'nyonya śikyādīn njñātānārācca cikṣipuḥ |
tatratyāśca punardūrāt hasantaśca punardaduḥ

यदि दूरं गतः कृष्णो वनशोभेक्षणाय तम् ।
अहं पूर्वं अहं पूर्वं इति संस्पृश्य रेमिरे

yadi dūraṃ gataḥ kṛṣṇo vanaśobhekṣaṇāya tam |
ahaṃ pūrvaṃ ahaṃ pūrvaṃ iti saṃspṛśya remire

केचिद् वेणून् वादयन्तो ध्मान्तः शृङ्गाणि केचन ।
केचिद् भृंङ्गैः प्रगायन्तः कूजन्तः कोकिलैः परे

kecid veṇūn vādayanto dhmāntaḥ śṛṅgāṇi kecana |
kecid bhṛṃṅgaiḥ pragāyantaḥ kūjantaḥ kokilaiḥ pare

विच्छायाभिः प्रधावन्तो गच्छन्तः साधुहंसकैः ।
बकैः उपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभिः

vicchāyābhiḥ pradhāvanto gacchantaḥ sādhuhaṃsakaiḥ |
bakaiḥ upaviśantaśca nṛtyantaśca kalāpibhiḥ

विकर्षन्तः कीशबालान् आरोहन्तश्च तैर्द्रुमान् ।
विकुर्वन्तश्च तैः साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु

vikarṣantaḥ kīśabālān ārohantaśca tairdrumān |
vikurvantaśca taiḥ sākaṃ plavantaśca palāśiṣu

साकं भेकैर्विलङ्घन्तः सरित् प्रस्रवसम्प्लुताः ।
विहसन्तः प्रतिच्छायाः शपन्तश्च प्रतिस्वनान्

sākaṃ bhekairvilaṅghantaḥ sarit prasravasamplutāḥ |
vihasantaḥ praticchāyāḥ śapantaśca pratisvanān

इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या
दास्यं गतानां परदैवतेन ।
मायाश्रितानां नरदारकेण
साकं विजह्रुः कृतपुण्यपुञ्जाः

itthaṃ satāṃ brahmasukhānubhūtyā
dāsyaṃ gatānāṃ paradaivatena |
māyāśritānāṃ naradārakeṇa
sākaṃ vijahruḥ kṛtapuṇyapuñjāḥ

यत्पादपांसुः बहुजन्मकृच्छ्रतो
धृतात्मभिः योगिभिरप्यलभ्यः ।
स एव यद्दृग्विषयः स्वयं स्थितः
किं वर्ण्यते दिष्टमतो व्रजौकसाम्

yatpādapāṃsuḥ bahujanmakṛcchrato
dhṛtātmabhiḥ yogibhirapyalabhyaḥ |
sa eva yaddṛgviṣayaḥ svayaṃ sthitaḥ
kiṃ varṇyate diṣṭamato vrajaukasām

अथ अघनामाभ्यपतन् महासुरः
तेषां सुखक्रीडनवीक्षणाक्षमः ।
नित्यं यदन्तर्निजजीवितेप्सुभिः
पीतामृतैः अप्यमरैः प्रतीक्ष्यते

atha aghanāmābhyapatan mahāsuraḥ
teṣāṃ sukhakrīḍanavīkṣaṇākṣamaḥ |
nityaṃ yadantarnijajīvitepsubhiḥ
pītāmṛtaiḥ apyamaraiḥ pratīkṣyate

दृष्ट्वार्भकान् कृष्णमुखान् अघासुरः ।
कंसानुशिष्टः स बकीबकानुजः ।
अयं तु मे सोदरनाशकृत्तयोरः
द्वयोर्ममैनं सबलं हनिष्ये

dṛṣṭvārbhakān kṛṣṇamukhān aghāsuraḥ |
kaṃsānuśiṣṭaḥ sa bakībakānujaḥ |
ayaṃ tu me sodaranāśakṛttayoraḥ
dvayormamainaṃ sabalaṃ haniṣye

एते यदा मत्सुहृदोस्तिलापः
कृतास्तदा नष्टसमा व्रजौकसः ।
प्राणे गते वर्ष्मसु का नु चिन्ता
प्रजासवः प्राणभृतो हि ये ते

ete yadā matsuhṛdostilāpaḥ
kṛtāstadā naṣṭasamā vrajaukasaḥ |
prāṇe gate varṣmasu kā nu cintā
prajāsavaḥ prāṇabhṛto hi ye te

इति व्यवस्याजगरं बृहद् वपुः
स योजनायाम महाद्रिपीवरम् ।
धृत्वाद्भुतं व्यात्तगुहाननं तदा
पथि व्यशेत ग्रसनाशया खलः

iti vyavasyājagaraṃ bṛhad vapuḥ
sa yojanāyāma mahādripīvaram |
dhṛtvādbhutaṃ vyāttaguhānanaṃ tadā
pathi vyaśeta grasanāśayā khalaḥ

धराधरोष्ठो जलदोत्तरोष्ठो
दर्याननान्तो गिरिशृङ्गदंष्ट्रः ।
ध्वान्तान्तरास्यो वितताध्वजिह्वः
परुषानिलश्वासदवेक्षणोष्णः

dharādharoṣṭho jaladottaroṣṭho
daryānanānto giriśṛṅgadaṃṣṭraḥ |
dhvāntāntarāsyo vitatādhvajihvaḥ
paruṣānilaśvāsadavekṣaṇoṣṇaḥ

दृष्ट्वा तं तादृशं सर्वे मत्वा वृन्दावनश्रियम् ।
व्यात्ताजगरतुण्डेन ह्युत्प्रेक्षन्ते स्म लीलया

dṛṣṭvā taṃ tādṛśaṃ sarve matvā vṛndāvanaśriyam |
vyāttājagaratuṇḍena hyutprekṣante sma līlayā

अहो मित्राणि गदत सत्त्वकूटं पुरः स्थितम् ।
अस्मत्सङ्ग्रसनव्यात्त व्यालतुण्डायते न वा

aho mitrāṇi gadata sattvakūṭaṃ puraḥ sthitam |
asmatsaṅgrasanavyātta vyālatuṇḍāyate na vā

सत्यमर्ककरारक्तं उत्तराहनुवद्घनम् ।
अधराहनुवद् रोधः तत् प्रतिच्छाययारुणम्

satyamarkakarāraktaṃ uttarāhanuvadghanam |
adharāhanuvad rodhaḥ tat praticchāyayāruṇam

प्रतिस्पर्धेते सृक्किभ्यां सव्यासव्ये नगोदरे ।
तुंगशृंगालयोऽप्येताः तद् दंष्ट्राभिश्च पश्यत

pratispardhete sṛkkibhyāṃ savyāsavye nagodare |
tuṃgaśṛṃgālayo'pyetāḥ tad daṃṣṭrābhiśca paśyata

आस्तृतायाम मार्गोऽयं रसनां प्रतिगर्जति ।
एषां अन्तर्गतं ध्वान्तं एतदप्यन्तः आननम्

āstṛtāyāma mārgo'yaṃ rasanāṃ pratigarjati |
eṣāṃ antargataṃ dhvāntaṃ etadapyantaḥ ānanam

दावोष्णखरवातोऽयं श्वासवद्भाति पश्यत ।
तद् दग्धसत्त्वदुर्गन्धोऽपि अन्तरामिषगन्धवत्

dāvoṣṇakharavāto'yaṃ śvāsavadbhāti paśyata |
tad dagdhasattvadurgandho'pi antarāmiṣagandhavat

अस्मान्किमत्र ग्रसिता निविष्टा-
नयं तथा चेद् बकवद् विनङ्क्ष्यति ।
क्षणादनेनेति बकार्युशन्मुखं
वीक्ष्योद्धसन्तः करताडनैर्ययुः

asmānkimatra grasitā niviṣṭā-
nayaṃ tathā ced bakavad vinaṅkṣyati |
kṣaṇādaneneti bakāryuśanmukhaṃ
vīkṣyoddhasantaḥ karatāḍanairyayuḥ

इत्थं मिथोऽतथ्यं अतज्ज्ञभाषितं
श्रुत्वा विचिन्त्येत्यमृषा मृषायते ।
रक्षो विदित्वाखिल-भूतहृत्स्थितः
स्वानां निरोद्धुं भगवान् मनो दधे

itthaṃ mitho'tathyaṃ atajjñabhāṣitaṃ
śrutvā vicintyetyamṛṣā mṛṣāyate |
rakṣo viditvākhila-bhūtahṛtsthitaḥ
svānāṃ niroddhuṃ bhagavān mano dadhe

तावत् प्रविष्टास्तु असुरोदरान्तरं
परं न गीर्णाः शिशवः सवत्साः ।
प्रतीक्षमाणेन बकारिवेशनं
हतस्वकान्तस्मरणेन रक्षसा

tāvat praviṣṭāstu asurodarāntaraṃ
paraṃ na gīrṇāḥ śiśavaḥ savatsāḥ |
pratīkṣamāṇena bakāriveśanaṃ
hatasvakāntasmaraṇena rakṣasā

तान् वीक्ष्य कृष्णः सकलाभयप्रदो
ह्यनन्यनाथान् स्वकरादवच्युतान् ।
दीनांश्च मृत्योर्जठराग्निघासान्
घृणार्दितो दिष्टकृतेन विस्मितः

tān vīkṣya kṛṣṇaḥ sakalābhayaprado
hyananyanāthān svakarādavacyutān |
dīnāṃśca mṛtyorjaṭharāgnighāsān
ghṛṇārdito diṣṭakṛtena vismitaḥ

कृत्यं किमत्रास्य खलस्य जीवनं
न वा अमीषां च सतां विहिंसनम् ।
द्वयं कथं स्यादिति संविचिन्त्य तत्
ज्ञात्वाविशत् तुण्डमशेषदृग्घरिः

kṛtyaṃ kimatrāsya khalasya jīvanaṃ
na vā amīṣāṃ ca satāṃ vihiṃsanam |
dvayaṃ kathaṃ syāditi saṃvicintya tat
jñātvāviśat tuṇḍamaśeṣadṛgghariḥ

तदा घनच्छदा देवा भयाद् हाहेति चुक्रुशुः ।
जहृषुर्ये च कंसाद्याः कौणपास्त्वघबान्धवाः

tadā ghanacchadā devā bhayād hāheti cukruśuḥ |
jahṛṣurye ca kaṃsādyāḥ kauṇapāstvaghabāndhavāḥ

तच्छ्रुत्वा भगवान् कृष्णस्तु अव्ययः सार्भवत्सकम् ।
चूर्णीचिकीर्षोरात्मानं तरसा ववृधे गले

tacchrutvā bhagavān kṛṣṇastu avyayaḥ sārbhavatsakam |
cūrṇīcikīrṣorātmānaṃ tarasā vavṛdhe gale

ततोऽतिकायस्य निरुद्धमार्गिणो
ह्युद्गीर्णदृष्टेः भ्रमतस्त्वितस्ततः ।
पूर्णोऽन्तरंगे पवनो निरुद्धो
मूर्धन् विनिष्पाट्य विनिर्गतो बहिः

tato'tikāyasya niruddhamārgiṇo
hyudgīrṇadṛṣṭeḥ bhramatastvitastataḥ |
pūrṇo'ntaraṃge pavano niruddho
mūrdhan viniṣpāṭya vinirgato bahiḥ

तेनैव सर्वेषु बहिर्गतेषु
प्राणेषु वत्सान् सुहृदः परेतान् ।
दृष्ट्या स्वयोत्थाप्य तदन्वितः पुनः
वक्त्रान् मुकुन्दो भगवान् विनिर्ययौ

tenaiva sarveṣu bahirgateṣu
prāṇeṣu vatsān suhṛdaḥ paretān |
dṛṣṭyā svayotthāpya tadanvitaḥ punaḥ
vaktrān mukundo bhagavān viniryayau

पीनाहिभोगोत्थितमद्भुतं महत्
ज्योतिः स्वधाम्ना ज्वलयद् दिशो दश ।
प्रतीक्ष्य खेऽवस्थितमीशनिर्गमं
विवेश तस्मिन् मिषतां दिवौकसाम्

pīnāhibhogotthitamadbhutaṃ mahat
jyotiḥ svadhāmnā jvalayad diśo daśa |
pratīkṣya khe'vasthitamīśanirgamaṃ
viveśa tasmin miṣatāṃ divaukasām

ततोऽतिहृष्टाः स्वकृतोऽकृतार्हणं
पुष्पैः सुगा अप्सरसश्च नर्तनैः ।
गीतैः सुरा वाद्यधराश्च वाद्यकैः
स्तवैश्च विप्रा जयनिःस्वनैर्गणाः

tato'tihṛṣṭāḥ svakṛto'kṛtārhaṇaṃ
puṣpaiḥ sugā apsarasaśca nartanaiḥ |
gītaiḥ surā vādyadharāśca vādyakaiḥ
stavaiśca viprā jayaniḥsvanairgaṇāḥ

तदद्भुतस्तोत्रसुवाद्यगीतिका
जयादिनैकोत्सव मङ्गलस्वनान् ।
श्रुत्वा स्वधाम्नोऽन्त्यज आगतोऽचिराद्
दृष्ट्वा महीशस्य जगाम विस्मयम्

tadadbhutastotrasuvādyagītikā
jayādinaikotsava maṅgalasvanān |
śrutvā svadhāmno'ntyaja āgato'cirād
dṛṣṭvā mahīśasya jagāma vismayam

राजन् आजगरं चर्म शुष्कं वृन्दावनेऽद्भुतम् ।
व्रजौकसां बहुतिथं बभूवाक्रीडगह्वरम्

rājan ājagaraṃ carma śuṣkaṃ vṛndāvane'dbhutam |
vrajaukasāṃ bahutithaṃ babhūvākrīḍagahvaram

एतत्कौमारजं कर्म हरेरात्माहिमोक्षणम् ।
मृत्योः पौगण्डके बाला दृष्ट्वोचुर्विस्मिता व्रजे

etatkaumārajaṃ karma harerātmāhimokṣaṇam |
mṛtyoḥ paugaṇḍake bālā dṛṣṭvocurvismitā vraje

नैतद् विचित्रं मनुजार्भमायिनः
परावराणां परमस्य वेधसः ।
अघोऽपि यत्स्पर्शनधौतपातकः
प्रापात्मसाम्यं त्वसतां सुदुर्लभम्

naitad vicitraṃ manujārbhamāyinaḥ
parāvarāṇāṃ paramasya vedhasaḥ |
agho'pi yatsparśanadhautapātakaḥ
prāpātmasāmyaṃ tvasatāṃ sudurlabham

सकृद्यदङ्गप्रतिमान्तराहिता
मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम् ।
स एव नित्यात्मसुखानुभूत्यभि
व्युदस्तमायोऽन्तर्गतो हि किं पुनः

sakṛdyadaṅgapratimāntarāhitā
manomayī bhāgavatīṃ dadau gatim |
sa eva nityātmasukhānubhūtyabhi
vyudastamāyo'ntargato hi kiṃ punaḥ

इत्थं द्विजा यादवदेवदत्तः
श्रुत्वा स्वरातुश्चरितं विचित्रम् ।
पप्रच्छ भूयोऽपि तदेव पुण्यं
वैयासकिं यन्निगृहीतचेताः

itthaṃ dvijā yādavadevadattaḥ
śrutvā svarātuścaritaṃ vicitram |
papraccha bhūyo'pi tadeva puṇyaṃ
vaiyāsakiṃ yannigṛhītacetāḥ

ब्रह्मन् कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेत् ।
यत्कौमारे हरिकृतं जगुः पौगण्डकेऽर्भकाः

brahman kālāntarakṛtaṃ tatkālīnaṃ kathaṃ bhavet |
yatkaumāre harikṛtaṃ jaguḥ paugaṇḍake'rbhakāḥ

तद् ब्रूहि मे महायोगिन् परं कौतूहलं गुरो ।
नूनमेतद्धरेरेव माया भवति नान्यथा

tad brūhi me mahāyogin paraṃ kautūhalaṃ guro |
nūnametaddharereva māyā bhavati nānyathā

वयं धन्यतमा लोके गुरोऽपि क्षत्रबन्धवः ।
यत् पिबामो मुहुस्त्वत्तः पुण्यं कृष्णकथामृतम्

vayaṃ dhanyatamā loke guro'pi kṣatrabandhavaḥ |
yat pibāmo muhustvattaḥ puṇyaṃ kṛṣṇakathāmṛtam

इत्थं स्म पृष्टः स तु बादरायणिः
तत्स्मारितानन्तहृताखिलेन्द्रियः ।
कृच्छ्रात् पुनर्लब्धबहिर्दृशिः शनैः
प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तम

itthaṃ sma pṛṣṭaḥ sa tu bādarāyaṇiḥ
tatsmāritānantahṛtākhilendriyaḥ |
kṛcchrāt punarlabdhabahirdṛśiḥ śanaiḥ
pratyāha taṃ bhāgavatottamottama