अध्याय 11: वृन्दावन-गमन, वत्सासुर और बकासुर का वध

गोपा नन्दादयः श्रुत्वा द्रुमयोः पततो रवम् ।
तत्राजग्मुः कुरुश्रेष्ठ निर्घातभयशङ्किताः

gopā nandādayaḥ śrutvā drumayoḥ patato ravam |
tatrājagmuḥ kuruśreṣṭha nirghātabhayaśaṅkitāḥ

भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर्यमलार्जुनौ ।
बभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम्

bhūmyāṃ nipatitau tatra dadṛśuryamalārjunau |
babhramustadavijñāya lakṣyaṃ patanakāraṇam

उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं च बालकम् ।
कस्येदं कुत आश्चर्यं उत्पात इति कातराः

ulūkhalaṃ vikarṣantaṃ dāmnā baddhaṃ ca bālakam |
kasyedaṃ kuta āścaryaṃ utpāta iti kātarāḥ

बाला ऊचुरनेनेति तिर्यग्गतं उलूखलम् ।
विकर्षता मध्यगेन पुरुषौ अपि अचक्ष्महि

bālā ūcuraneneti tiryaggataṃ ulūkhalam |
vikarṣatā madhyagena puruṣau api acakṣmahi

न ते तदुक्तं जगृहुः न घटेतेति तस्य तत् ।
बालस्योत्पाटनं तर्वोः केचित् संदिग्धचेतसः

na te taduktaṃ jagṛhuḥ na ghaṭeteti tasya tat |
bālasyotpāṭanaṃ tarvoḥ kecit saṃdigdhacetasaḥ

उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं स्वमात्मजम् ।
विलोक्य नन्दः प्रहसद् वदनो विमुमोच ह

ulūkhalaṃ vikarṣantaṃ dāmnā baddhaṃ svamātmajam |
vilokya nandaḥ prahasad vadano vimumoca ha

गोपीभिः स्तोभितोऽनृत्यद् भगवान् बालवत् क्वचित् ।
उद्गायति क्वचिन्मुग्धः तद्वशो दारुयन्त्रवत्

gopībhiḥ stobhito'nṛtyad bhagavān bālavat kvacit |
udgāyati kvacinmugdhaḥ tadvaśo dāruyantravat

बिभर्ति क्वचिदाज्ञप्तः पीठकोन्मानपादुकम् ।
बाहुक्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिमावहन्

bibharti kvacidājñaptaḥ pīṭhakonmānapādukam |
bāhukṣepaṃ ca kurute svānāṃ ca prītimāvahan

दर्शयंस्तद्विदां लोक आत्मनो भृत्यवश्यताम् ।
व्रजस्योवाह वै हर्षं भगवान् बालचेष्टितैः

darśayaṃstadvidāṃ loka ātmano bhṛtyavaśyatām |
vrajasyovāha vai harṣaṃ bhagavān bālaceṣṭitaiḥ

क्रीणीहि भोः फलानीति श्रुत्वा सत्वरमच्युतः ।
फलार्थी धान्यमादाय ययौ सर्वफलप्रदः

krīṇīhi bhoḥ phalānīti śrutvā satvaramacyutaḥ |
phalārthī dhānyamādāya yayau sarvaphalapradaḥ

फलविक्रयिणी तस्य च्युतधान्यकरद्वयम् ।
फलैरपूरयद् रत्नैः फलभाण्डमपूरि च

phalavikrayiṇī tasya cyutadhānyakaradvayam |
phalairapūrayad ratnaiḥ phalabhāṇḍamapūri ca

सरित्तीरगतं कृष्णं भग्नार्जुनमथाह्वयत् ।
रामं च रोहिणी देवी क्रीडन्तं बालकैर्भृशम्

sarittīragataṃ kṛṣṇaṃ bhagnārjunamathāhvayat |
rāmaṃ ca rohiṇī devī krīḍantaṃ bālakairbhṛśam

नोपेयातां यदाऽऽहूतौ क्रीडासङ्गेन पुत्रकौ ।
यशोदां प्रेषयामास रोहिणी पुत्रवत्सलाम्

nopeyātāṃ yadā''hūtau krīḍāsaṅgena putrakau |
yaśodāṃ preṣayāmāsa rohiṇī putravatsalām

क्रीडन्तं सा सुतं बालैः अतिवेलं सहाग्रजम् ।
यशोदाजोहवीत् कृष्णं पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी

krīḍantaṃ sā sutaṃ bālaiḥ ativelaṃ sahāgrajam |
yaśodājohavīt kṛṣṇaṃ putrasnehasnutastanī

कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब ।
अलं विहारैः क्षुत्क्षान्तः क्रीडाश्रान्तोऽसि पुत्रक

kṛṣṇa kṛṣṇāravindākṣa tāta ehi stanaṃ piba |
alaṃ vihāraiḥ kṣutkṣāntaḥ krīḍāśrānto'si putraka

हे रामागच्छ ताताशु सानुजः कुलनन्दन ।
प्रातरेव कृताहारः तद् भवान् भोक्तुमर्हति

he rāmāgaccha tātāśu sānujaḥ kulanandana |
prātareva kṛtāhāraḥ tad bhavān bhoktumarhati

प्रतीक्षते त्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिपः ।
एह्यावयोः प्रियं धेहि स्वगृहान् यात बालकाः

pratīkṣate tvāṃ dāśārha bhokṣyamāṇo vrajādhipaḥ |
ehyāvayoḥ priyaṃ dhehi svagṛhān yāta bālakāḥ

धूलिधूसरिताङ्गस्त्वं पुत्र मज्जनमावह ।
जन्मर्क्षमद्य भवतो विप्रेभ्यो देहि गाः शुचिः

dhūlidhūsaritāṅgastvaṃ putra majjanamāvaha |
janmarkṣamadya bhavato viprebhyo dehi gāḥ śuciḥ

पश्य पश्य वयस्यांस्ते मातृमृष्टान् स्वलङ्कृतान् ।
त्वं च स्नातः कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृतः

paśya paśya vayasyāṃste mātṛmṛṣṭān svalaṅkṛtān |
tvaṃ ca snātaḥ kṛtāhāro viharasva svalaṅkṛtaḥ

इत्थं यशोदा तमशेषशेखरं
मत्वा सुतं स्नेहनिबद्धधीर्नृप ।
हस्ते गृहीत्वा सहराममच्युतं
नीत्वा स्ववाटं कृतवत्यथोदयम्

itthaṃ yaśodā tamaśeṣaśekharaṃ
matvā sutaṃ snehanibaddhadhīrnṛpa |
haste gṛhītvā saharāmamacyutaṃ
nītvā svavāṭaṃ kṛtavatyathodayam

गोपवृद्धा महोत्पातान् अनुभूय बृहद्वने ।
नन्दादयः समागम्य व्रजकार्यं अमन्त्रयन्

gopavṛddhā mahotpātān anubhūya bṛhadvane |
nandādayaḥ samāgamya vrajakāryaṃ amantrayan

तत्र उपनन्दनामाऽऽह गोपो ज्ञानवयोऽधिकः ।
देशकालार्थतत्त्वज्ञः प्रियकृद् रामकृष्णयोः

tatra upanandanāmā''ha gopo jñānavayo'dhikaḥ |
deśakālārthatattvajñaḥ priyakṛd rāmakṛṣṇayoḥ

उत्थातव्यं इतोऽस्माभिः गोकुलस्य हितैषिभिः ।
आयान्ति अत्र महोत्पाता बालानां नाशहेतवः

utthātavyaṃ ito'smābhiḥ gokulasya hitaiṣibhiḥ |
āyānti atra mahotpātā bālānāṃ nāśahetavaḥ

मुक्तः कथञ्चिद् राक्षस्या बालघ्न्या बालको ह्यसौ ।
हरेरनुग्रहात् नूनं अनश्चोपरि नापतत्

muktaḥ kathañcid rākṣasyā bālaghnyā bālako hyasau |
hareranugrahāt nūnaṃ anaścopari nāpatat

चक्रवातेन नीतोऽयं दैत्येन विपदं वियत् ।
शिलायां पतितस्तत्र परित्रातः सुरेश्वरैः

cakravātena nīto'yaṃ daityena vipadaṃ viyat |
śilāyāṃ patitastatra paritrātaḥ sureśvaraiḥ

यन्न म्रियेत द्रुमयोः अन्तरं प्राप्य बालकः ।
असौ अन्यतमो वापि तदप्यच्युतरक्षणम्

yanna mriyeta drumayoḥ antaraṃ prāpya bālakaḥ |
asau anyatamo vāpi tadapyacyutarakṣaṇam

यावत् औत्पातिकोऽरिष्टो व्रजं नाभिभवेदितः ।
तावद् बालानुपादाय यास्यामोऽन्यत्र सानुगाः

yāvat autpātiko'riṣṭo vrajaṃ nābhibhaveditaḥ |
tāvad bālānupādāya yāsyāmo'nyatra sānugāḥ

वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नवकाननम् ।
गोपगोपीगवां सेव्यं पुण्याद्रि तृणवीरुधम्

vanaṃ vṛndāvanaṃ nāma paśavyaṃ navakānanam |
gopagopīgavāṃ sevyaṃ puṇyādri tṛṇavīrudham

तत्तत्राद्यैव यास्यामः शकटान् युङ्क्त मा चिरम् ।
गोधनान्यग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते

tattatrādyaiva yāsyāmaḥ śakaṭān yuṅkta mā ciram |
godhanānyagrato yāntu bhavatāṃ yadi rocate

तच्छ्रुत्वैकधियो गोपाः साधु साध्विति वादिनः ।
व्रजान् स्वान् स्वान् समायुज्य ययू रूढपरिच्छदाः

tacchrutvaikadhiyo gopāḥ sādhu sādhviti vādinaḥ |
vrajān svān svān samāyujya yayū rūḍhaparicchadāḥ

वृद्धान् बालान् स्त्रियो राजन् सर्वोपकरणानि च ।
अनःस्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्त-शरासनाः

vṛddhān bālān striyo rājan sarvopakaraṇāni ca |
anaḥsvāropya gopālā yattā ātta-śarāsanāḥ

गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वतः ।
तूर्यघोषेण महता ययुः सहपुरोहिताः

godhanāni puraskṛtya śṛṅgāṇyāpūrya sarvataḥ |
tūryaghoṣeṇa mahatā yayuḥ sahapurohitāḥ

गोप्यो रूढरथा नूत्न कुचकुंकुम कान्तयः ।
कृष्णलीला जगुः प्रीत्या निष्ककण्ठ्यः सुवाससः

gopyo rūḍharathā nūtna kucakuṃkuma kāntayaḥ |
kṛṣṇalīlā jaguḥ prītyā niṣkakaṇṭhyaḥ suvāsasaḥ

तथा यशोदारोहिण्यौ एकं शकटमास्थिते ।
रेजतुः कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके

tathā yaśodārohiṇyau ekaṃ śakaṭamāsthite |
rejatuḥ kṛṣṇarāmābhyāṃ tatkathāśravaṇotsuke

वृन्दावनं सम्प्रविश्य सर्वकालसुखावहम् ।
तत्र चक्रुर्व्रजावासं शकटैः अर्धचन्द्रवत्

vṛndāvanaṃ sampraviśya sarvakālasukhāvaham |
tatra cakrurvrajāvāsaṃ śakaṭaiḥ ardhacandravat

वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च ।
वीक्ष्यासीत् उत्तमा प्रीती राममाधवयोर्नृप

vṛndāvanaṃ govardhanaṃ yamunāpulināni ca |
vīkṣyāsīt uttamā prītī rāmamādhavayornṛpa

एवं व्रजौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ बालचेष्टितैः ।
कलवाक्यैः स्वकालेन वत्सपालौ बभूवतुः

evaṃ vrajaukasāṃ prītiṃ yacchantau bālaceṣṭitaiḥ |
kalavākyaiḥ svakālena vatsapālau babhūvatuḥ

अविदूरे व्रजभुवः सह गोपालदारकैः ।
चारयामासतुः वत्सान् नानाक्रीडापरिच्छदौ

avidūre vrajabhuvaḥ saha gopāladārakaiḥ |
cārayāmāsatuḥ vatsān nānākrīḍāparicchadau

क्वचिद् वादयतो वेणुं क्षेपणैः क्षिपतः क्वचित् ।
क्वचित् पादैः किङ्किणीभिः क्वचित् कृत्रिमगोवृषैः

kvacid vādayato veṇuṃ kṣepaṇaiḥ kṣipataḥ kvacit |
kvacit pādaiḥ kiṅkiṇībhiḥ kvacit kṛtrimagovṛṣaiḥ

वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् ।
अनुकृत्य रुतैर्जन्तून् चेरतुः प्राकृतौ यथा

vṛṣāyamāṇau nardantau yuyudhāte parasparam |
anukṛtya rutairjantūn ceratuḥ prākṛtau yathā

कदाचिद् यमुनातीरे वत्सान् चारयतोः स्वकैः ।
वयस्यैः कृष्णबलयोः जिघांसुर्दैत्य आगमत्

kadācid yamunātīre vatsān cārayatoḥ svakaiḥ |
vayasyaiḥ kṛṣṇabalayoḥ jighāṃsurdaitya āgamat

तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरिः ।
दर्शयन् बलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत्

taṃ vatsarūpiṇaṃ vīkṣya vatsayūthagataṃ hariḥ |
darśayan baladevāya śanairmugdha ivāsadat

गृहीत्वा अपरपादाभ्यां सहलाङ्गूलमच्युतः ।
भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद् गतजीवितम् ।
स कपित्थैर्महाकायः पात्यमानैः पपात ह

gṛhītvā aparapādābhyāṃ sahalāṅgūlamacyutaḥ |
bhrāmayitvā kapitthāgre prāhiṇod gatajīvitam |
sa kapitthairmahākāyaḥ pātyamānaiḥ papāta ha

तं वीक्ष्य विस्मिता बालाः शशंसुः साधु साध्विति ।
देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवुः पुष्पवर्षिणः

taṃ vīkṣya vismitā bālāḥ śaśaṃsuḥ sādhu sādhviti |
devāśca parisantuṣṭā babhūvuḥ puṣpavarṣiṇaḥ

तौ वत्सपालकौ भूत्वा सर्वलोकैकपालकौ ।
सप्रातराशौ गोवत्सान् चारयन्तौ विचेरतुः

tau vatsapālakau bhūtvā sarvalokaikapālakau |
saprātarāśau govatsān cārayantau viceratuḥ

स्वं स्वं वत्सकुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा ।
गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर्जलम्

svaṃ svaṃ vatsakulaṃ sarve pāyayiṣyanta ekadā |
gatvā jalāśayābhyāśaṃ pāyayitvā papurjalam

ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् ।
तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरेः शृङ्गमिव च्युतम्

te tatra dadṛśurbālā mahāsattvamavasthitam |
tatrasurvajranirbhinnaṃ gireḥ śṛṅgamiva cyutam

स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् ।
आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद्बली

sa vai bako nāma mahānasuro bakarūpadhṛk |
āgatya sahasā kṛṣṇaṃ tīkṣṇatuṇḍo'grasadbalī

कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भकाः ।
बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः

kṛṣṇaṃ mahābakagrastaṃ dṛṣṭvā rāmādayo'rbhakāḥ |
babhūvurindriyāṇīva vinā prāṇaṃ vicetasaḥ

तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद्
गोपालसूनुं पितरं जगद्गुरोः ।
चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बकः
तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत

taṃ tālumūlaṃ pradahantamagnivad
gopālasūnuṃ pitaraṃ jagadguroḥ |
caccharda sadyo'tiruṣākṣataṃ bakaḥ
tuṇḍena hantuṃ punarabhyapadyata

तं आपतन्तं स निगृह्य तुण्डयोः
दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पतिः ।
पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया
मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम्

taṃ āpatantaṃ sa nigṛhya tuṇḍayoḥ
dorbhyāṃ bakaṃ kaṃsasakhaṃ satāṃ patiḥ |
paśyatsu bāleṣu dadāra līlayā
mudāvaho vīraṇavad divaukasām

तदा बकारिं सुरलोकवासिनः
समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभिः ।
समीडिरे चानकशङ्खसंस्तवैः
तद्वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे

tadā bakāriṃ suralokavāsinaḥ
samākiran nandanamallikādibhiḥ |
samīḍire cānakaśaṅkhasaṃstavaiḥ
tadvīkṣya gopālasutā visismire

मुक्तं बकास्याद् उपलभ्य बालका
रामादयः प्राणमिवेन्द्रियो गणः ।
स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृताः
प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगुः

muktaṃ bakāsyād upalabhya bālakā
rāmādayaḥ prāṇamivendriyo gaṇaḥ |
sthānāgataṃ taṃ parirabhya nirvṛtāḥ
praṇīya vatsān vrajametya tajjaguḥ

श्रुत्वा तद् विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादृताः ।
प्रेत्य आगतमिवोत्सुक्याद् ऐक्षन्त तृषितेक्षणाः

śrutvā tad vismitā gopā gopyaścātipriyādṛtāḥ |
pretya āgatamivotsukyād aikṣanta tṛṣitekṣaṇāḥ

अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् ।
अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम्

aho batāsya bālasya bahavo mṛtyavo'bhavan |
apyāsīd vipriyaṃ teṣāṃ kṛtaṃ pūrvaṃ yato bhayam

अथापि अभिभवन्त्येनं नैव ते घोरदर्शनाः ।
जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यग्नौ पतङ्गवत्

athāpi abhibhavantyenaṃ naiva te ghoradarśanāḥ |
jighāṃsayainamāsādya naśyantyagnau pataṅgavat

अहो ब्रह्मविदां वाचो नासत्याः सन्ति कर्हिचित् ।
गर्गो यदाह भगवान् अन्वभावि तथैव तत्

aho brahmavidāṃ vāco nāsatyāḥ santi karhicit |
gargo yadāha bhagavān anvabhāvi tathaiva tat

इति नन्दादयो गोपाः कृष्णरामकथां मुदा ।
कुर्वन्तो रममाणाश्च नाविन्दन् भववेदनाम्

iti nandādayo gopāḥ kṛṣṇarāmakathāṃ mudā |
kurvanto ramamāṇāśca nāvindan bhavavedanām

एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे ।
निलायनैः सेतुबन्धैः मर्कटोत्प्लवनादिभिः

evaṃ vihāraiḥ kaumāraiḥ kaumāraṃ jahaturvraje |
nilāyanaiḥ setubandhaiḥ markaṭotplavanādibhiḥ