अध्याय 2: योगमाया का कार्य और देवताओं की गर्भ-स्तुति

प्रलम्बबकचाणूर तृणावर्तमहाशनैः ।
मुष्टिकारिष्टद्विविद पूतनाकेशीधेनुकैः

pralambabakacāṇūra tṛṇāvartamahāśanaiḥ |
muṣṭikāriṣṭadvivida pūtanākeśīdhenukaiḥ

अन्यैश्चासुरभूपालैर्बाणभौमादिभिर्युतः ।
यदूनां कदनं चक्रे बली मागधसंश्रयः

anyaiścāsurabhūpālairbāṇabhaumādibhiryutaḥ |
yadūnāṃ kadanaṃ cakre balī māgadhasaṃśrayaḥ

ते पीडिता निविविशुः कुरुपञ्चालकेकयान् ।
शाल्वान्विदर्भान्निषधान्विदेहान्कोशलानपि

te pīḍitā niviviśuḥ kurupañcālakekayān |
śālvānvidarbhānniṣadhānvidehānkośalānapi

एके तमनुरुन्धाना ज्ञातयः पर्युपासते ।
हतेषु षट्सु बालेषु देवक्या औग्रसेनिना

eke tamanurundhānā jñātayaḥ paryupāsate |
hateṣu ṣaṭsu bāleṣu devakyā augraseninā

सप्तमो वैष्णवं धाम यमनन्तं प्रचक्षते ।
गर्भो बभूव देवक्या हर्षशोकविवर्धनः

saptamo vaiṣṇavaṃ dhāma yamanantaṃ pracakṣate |
garbho babhūva devakyā harṣaśokavivardhanaḥ

भगवानपि विश्वात्मा विदित्वा कंसजं भयम् ।
यदूनां निजनाथानां योगमायां समादिशत्

bhagavānapi viśvātmā viditvā kaṃsajaṃ bhayam |
yadūnāṃ nijanāthānāṃ yogamāyāṃ samādiśat

गच्छ देवि व्रजं भद्रे गोपगोभिरलङ्कृतम् ।
रोहिणी वसुदेवस्य भार्यास्ते नन्दगोकुले ।
अन्याश्च कंससंविग्ना विवरेषु वसन्ति हि

gaccha devi vrajaṃ bhadre gopagobhiralaṅkṛtam |
rohiṇī vasudevasya bhāryāste nandagokule |
anyāśca kaṃsasaṃvignā vivareṣu vasanti hi

देवक्या जठरे गर्भं शेषाख्यं धाम मामकम् ।
तत्सन्निकृष्य रोहिण्या उदरे सन्निवेशय

devakyā jaṭhare garbhaṃ śeṣākhyaṃ dhāma māmakam |
tatsannikṛṣya rohiṇyā udare sanniveśaya

अथाहमंशभागेन देवक्याः पुत्रतां शुभे ।
प्राप्स्यामि त्वं यशोदायां नन्दपत्न्यां भविष्यसि

athāhamaṃśabhāgena devakyāḥ putratāṃ śubhe |
prāpsyāmi tvaṃ yaśodāyāṃ nandapatnyāṃ bhaviṣyasi

अर्चिष्यन्ति मनुष्यास्त्वां सर्वकामवरेश्वरीम् ।
धूपोपहारबलिभिः सर्वकामवरप्रदाम्

arciṣyanti manuṣyāstvāṃ sarvakāmavareśvarīm |
dhūpopahārabalibhiḥ sarvakāmavarapradām

नामधेयानि कुर्वन्ति स्थानानि च नरा भुवि ।
दुर्गेति भद्र कालीति विजया वैष्णवीति च

nāmadheyāni kurvanti sthānāni ca narā bhuvi |
durgeti bhadra kālīti vijayā vaiṣṇavīti ca

कुमुदा चण्डिका कृष्णा माधवी कन्यकेति च ।
माया नारायणीशानी शारदेत्यम्बिकेति च

kumudā caṇḍikā kṛṣṇā mādhavī kanyaketi ca |
māyā nārāyaṇīśānī śāradetyambiketi ca

गर्भसङ्कर्षणात्तं वै प्राहुः सङ्कर्षणं भुवि ।
रामेति लोकरमणाद्बलभद्रं बलोच्छ्रयात्

garbhasaṅkarṣaṇāttaṃ vai prāhuḥ saṅkarṣaṇaṃ bhuvi |
rāmeti lokaramaṇādbalabhadraṃ balocchrayāt

सन्दिष्टैवं भगवता तथेत्योमिति तद्वचः ।
प्रतिगृह्य परिक्रम्य गां गता तत्तथाकरोत्

sandiṣṭaivaṃ bhagavatā tathetyomiti tadvacaḥ |
pratigṛhya parikramya gāṃ gatā tattathākarot

गर्भे प्रणीते देवक्या रोहिणीं योगनिद्र या ।
अहो विस्रंसितो गर्भ इति पौरा विचुक्रुशुः

garbhe praṇīte devakyā rohiṇīṃ yoganidra yā |
aho visraṃsito garbha iti paurā vicukruśuḥ

भगवानपि विश्वात्मा भक्तानामभयङ्करः ।
आविवेशांशभागेन मन आनकदुन्दुभेः

bhagavānapi viśvātmā bhaktānāmabhayaṅkaraḥ |
āviveśāṃśabhāgena mana ānakadundubheḥ

स बिभ्रत्पौरुषं धाम भ्राजमानो यथा रविः ।
दुरासदोऽतिदुर्धर्षो भूतानां सम्बभूव ह

sa bibhratpauruṣaṃ dhāma bhrājamāno yathā raviḥ |
durāsado'tidurdharṣo bhūtānāṃ sambabhūva ha

ततो जगन्मङ्गलमच्युतांशं समाहितं शूरसुतेन देवी ।
दधार सर्वात्मकमात्मभूतं काष्ठा यथानन्दकरं मनस्तः

tato jaganmaṅgalamacyutāṃśaṃ samāhitaṃ śūrasutena devī |
dadhāra sarvātmakamātmabhūtaṃ kāṣṭhā yathānandakaraṃ manastaḥ

सा देवकी सर्वजगन्निवास निवासभूता नितरां न रेजे ।
भोजेन्द्र गेहेऽग्निशिखेव रुद्धा सरस्वती ज्ञानखले यथा सती

sā devakī sarvajagannivāsa nivāsabhūtā nitarāṃ na reje |
bhojendra gehe'gniśikheva ruddhā sarasvatī jñānakhale yathā satī

तां वीक्ष्य कंसः प्रभयाजितान्तरां ।
विरोचयन्तीं भवनं शुचिस्मिताम् ।
आहैष मे प्राणहरो हरिर्गुहां ।
ध्रुवं श्रितो यन्न पुरेयमीदृशी

tāṃ vīkṣya kaṃsaḥ prabhayājitāntarāṃ |
virocayantīṃ bhavanaṃ śucismitām |
āhaiṣa me prāṇaharo harirguhāṃ |
dhruvaṃ śrito yanna pureyamīdṛśī

किमद्य तस्मिन्करणीयमाशु मे यदर्थतन्त्रो न विहन्ति विक्रमम् ।
स्त्रियाः स्वसुर्गुरुमत्या वधोऽयं यशः श्रियं हन्त्यनुकालमायुः

kimadya tasminkaraṇīyamāśu me yadarthatantro na vihanti vikramam |
striyāḥ svasurgurumatyā vadho'yaṃ yaśaḥ śriyaṃ hantyanukālamāyuḥ

स एष जीवन्खलु सम्परेतो वर्तेत योऽत्यन्तनृशंसितेन ।
देहे मृते तं मनुजाः शपन्ति गन्ता तमोऽन्धं तनुमानिनो ध्रुवम्

sa eṣa jīvankhalu sampareto varteta yo'tyantanṛśaṃsitena |
dehe mṛte taṃ manujāḥ śapanti gantā tamo'ndhaṃ tanumānino dhruvam

इति घोरतमाद्भावात्सन्निवृत्तः स्वयं प्रभुः ।
आस्ते प्रतीक्षंस्तज्जन्म हरेर्वैरानुबन्धकृत्

iti ghoratamādbhāvātsannivṛttaḥ svayaṃ prabhuḥ |
āste pratīkṣaṃstajjanma harervairānubandhakṛt

आसीनः संविशंस्तिष्ठन्भुञ्जानः पर्यटन्महीम् ।
चिन्तयानो हृषीकेशमपश्यत्तन्मयं जगत्

āsīnaḥ saṃviśaṃstiṣṭhanbhuñjānaḥ paryaṭanmahīm |
cintayāno hṛṣīkeśamapaśyattanmayaṃ jagat

ब्रह्मा भवश्च तत्रैत्य मुनिभिर्नारदादिभिः ।
देवैः सानुचरैः साकं गीर्भिर्वृषणमैडयन्

brahmā bhavaśca tatraitya munibhirnāradādibhiḥ |
devaiḥ sānucaraiḥ sākaṃ gīrbhirvṛṣaṇamaiḍayan

सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यं ।
सत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये ।
सत्यस्य सत्यमृतसत्यनेत्रं ।
सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्नाः

satyavrataṃ satyaparaṃ trisatyaṃ |
satyasya yoniṃ nihitaṃ ca satye |
satyasya satyamṛtasatyanetraṃ |
satyātmakaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapannāḥ

एकायनोऽसौ द्विफलस्त्रिमूलश्चतूरसः पञ्चविधः षडात्मा ।
सप्तत्वगष्टविटपो नवाक्षो दशच्छदी द्विखगो ह्यादिवृक्षः

ekāyano'sau dviphalastrimūlaścatūrasaḥ pañcavidhaḥ ṣaḍātmā |
saptatvagaṣṭaviṭapo navākṣo daśacchadī dvikhago hyādivṛkṣaḥ

त्वमेक एवास्य सतः प्रसूतिस्त्वं सन्निधानं त्वमनुग्रहश्च ।
त्वन्मायया संवृतचेतसस्त्वां पश्यन्ति नाना न विपश्चितो ये

tvameka evāsya sataḥ prasūtistvaṃ sannidhānaṃ tvamanugrahaśca |
tvanmāyayā saṃvṛtacetasastvāṃ paśyanti nānā na vipaścito ye

बिभर्षि रूपाण्यवबोध आत्मा क्षेमाय लोकस्य चराचरस्य ।
सत्त्वोपपन्नानि सुखावहानि सतामभद्रा णि मुहुः खलानाम्

bibharṣi rūpāṇyavabodha ātmā kṣemāya lokasya carācarasya |
sattvopapannāni sukhāvahāni satāmabhadrā ṇi muhuḥ khalānām

त्वय्यम्बुजाक्षाखिलसत्त्वधाम्नि समाधिनावेशितचेतसैके ।
त्वत्पादपोतेन महत्कृतेन कुर्वन्ति गोवत्सपदं भवाब्धिम्

tvayyambujākṣākhilasattvadhāmni samādhināveśitacetasaike |
tvatpādapotena mahatkṛtena kurvanti govatsapadaṃ bhavābdhim

स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्तरं द्युमन् ।
भवार्णवं भीममदभ्रसौहृदाः ।
भवत्पदाम्भोरुहनावमत्र ते ।
निधाय याताः सदनुग्रहो भवान्

svayaṃ samuttīrya sudustaraṃ dyuman |
bhavārṇavaṃ bhīmamadabhrasauhṛdāḥ |
bhavatpadāmbhoruhanāvamatra te |
nidhāya yātāḥ sadanugraho bhavān

येऽन्येऽरविन्दाक्ष विमुक्तमानिनस् ।
त्वय्यस्तभावादविशुद्धबुद्धयः ।
आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः ।
पतन्त्यधोऽनादृतयुष्मदङ्घ्रयः

ye'nye'ravindākṣa vimuktamāninas |
tvayyastabhāvādaviśuddhabuddhayaḥ |
āruhya kṛcchreṇa paraṃ padaṃ tataḥ |
patantyadho'nādṛtayuṣmadaṅghrayaḥ

तथा न ते माधव तावकाः क्वचिद्भ्रश्यन्ति मार्गात्त्वयि बद्धसौहृदाः ।
त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकपमूर्धसु प्रभो

tathā na te mādhava tāvakāḥ kvacidbhraśyanti mārgāttvayi baddhasauhṛdāḥ |
tvayābhiguptā vicaranti nirbhayā vināyakānīkapamūrdhasu prabho

सत्त्वं विशुद्धं श्रयते भवान्स्थितौ ।
शरीरिणां श्रेयौपायनं वपुः ।
वेदक्रियायोगतपःसमाधिभिस् ।
तवार्हणं येन जनः समीहते

sattvaṃ viśuddhaṃ śrayate bhavānsthitau |
śarīriṇāṃ śreyaupāyanaṃ vapuḥ |
vedakriyāyogatapaḥsamādhibhis |
tavārhaṇaṃ yena janaḥ samīhate

सत्त्वं न चेद्धातरिदं निजं भवेद् ।
विज्ञानमज्ञानभिदापमार्जनम् ।
गुणप्रकाशैरनुमीयते भवान् ।
प्रकाशते यस्य च येन वा गुणः

sattvaṃ na ceddhātaridaṃ nijaṃ bhaved |
vijñānamajñānabhidāpamārjanam |
guṇaprakāśairanumīyate bhavān |
prakāśate yasya ca yena vā guṇaḥ

न नामरूपे गुणजन्मकर्मभिर्निरूपितव्ये तव तस्य साक्षिणः ।
मनोवचोभ्यामनुमेयवर्त्मनो देव क्रियायां प्रतियन्त्यथापि हि

na nāmarūpe guṇajanmakarmabhirnirūpitavye tava tasya sākṣiṇaḥ |
manovacobhyāmanumeyavartmano deva kriyāyāṃ pratiyantyathāpi hi

शृण्वन्गृणन्संस्मरयंश्च चिन्तयन् ।
नामानि रूपाणि च मङ्गलानि ते ।
क्रियासु यस्त्वच्चरणारविन्दयोर् ।
आविष्टचेता न भवाय कल्पते

śṛṇvangṛṇansaṃsmarayaṃśca cintayan |
nāmāni rūpāṇi ca maṅgalāni te |
kriyāsu yastvaccaraṇāravindayor |
āviṣṭacetā na bhavāya kalpate

दिष्ट्या हरेऽस्या भवतः पदो भुवो ।
भारोऽपनीतस्तव जन्मनेशितुः ।
दिष्ट्याङ्कितां त्वत्पदकैः सुशोभनैर् ।
द्र क्ष्याम गां द्यां च तवानुकम्पिताम्

diṣṭyā hare'syā bhavataḥ pado bhuvo |
bhāro'panītastava janmaneśituḥ |
diṣṭyāṅkitāṃ tvatpadakaiḥ suśobhanair |
dra kṣyāma gāṃ dyāṃ ca tavānukampitām

न तेऽभवस्येश भवस्य कारणं विना विनोदं बत तर्कयामहे ।
भवो निरोधः स्थितिरप्यविद्यया कृता यतस्त्वय्यभयाश्रयात्मनि

na te'bhavasyeśa bhavasya kāraṇaṃ vinā vinodaṃ bata tarkayāmahe |
bhavo nirodhaḥ sthitirapyavidyayā kṛtā yatastvayyabhayāśrayātmani

मत्स्याश्वकच्छपनृसिंहवराहहंस ।
राजन्यविप्रविबुधेषु कृतावतारः ।
त्वं पासि नस्त्रिभुवनं च यथाधुनेश ।
भारं भुवो हर यदूत्तम वन्दनं ते

matsyāśvakacchapanṛsiṃhavarāhahaṃsa |
rājanyavipravibudheṣu kṛtāvatāraḥ |
tvaṃ pāsi nastribhuvanaṃ ca yathādhuneśa |
bhāraṃ bhuvo hara yadūttama vandanaṃ te

दिष्ट्याम्ब ते कुक्षिगतः परः पुमान् ।
अंशेन साक्षाद्भगवान्भवाय नः ।
माभूद्भयं भोजपतेर्मुमूर्षोर् ।
गोप्ता यदूनां भविता तवात्मजः

diṣṭyāmba te kukṣigataḥ paraḥ pumān |
aṃśena sākṣādbhagavānbhavāya naḥ |
mābhūdbhayaṃ bhojapatermumūrṣor |
goptā yadūnāṃ bhavitā tavātmajaḥ

इत्यभिष्टूय पुरुषं यद्रू पमनिदं यथा ।
ब्रह्मेशानौ पुरोधाय देवाः प्रतिययुर्दिवम्

ityabhiṣṭūya puruṣaṃ yadrū pamanidaṃ yathā |
brahmeśānau purodhāya devāḥ pratiyayurdivam