अध्याय 6: नारद का पूर्वजन्म और भगवद्दर्शन

एवं निशम्य भगवान् देवर्षेर्जन्म कर्म च ।
भूयः पप्रच्छ तं ब्रह्मन् व्यासः सत्यवतीसुतः

evaṃ niśamya bhagavān devarṣerjanma karma ca |
bhūyaḥ papraccha taṃ brahman vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिस्तव ।
वर्तमानो वयस्याद्ये ततः किमकरोद्भवान्

bhikṣubhirvipravasite vijñānādeṣṭṛbhistava |
vartamāno vayasyādye tataḥ kimakarodbhavān

स्वायंभुव कया वृत्त्या वर्तितं ते परं वयः ।
कथं चेदमुदस्राक्षीः काले प्राप्ते कलेवरम्

svāyaṃbhuva kayā vṛttyā vartitaṃ te paraṃ vayaḥ |
kathaṃ cedamudasrākṣīḥ kāle prāpte kalevaram

प्राक्कल्पविषयामेतां स्मृतिं ते सुरसत्तम ।
न ह्येष व्यवधात्काल एष सर्वनिराकृतिः

prākkalpaviṣayāmetāṃ smṛtiṃ te surasattama |
na hyeṣa vyavadhātkāla eṣa sarvanirākṛtiḥ

भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिर्मम ।
वर्तमानो वयस्याद्ये तत एतदकारषम्

bhikṣubhirvipravasite vijñānādeṣṭṛbhirmama |
vartamāno vayasyādye tata etadakāraṣam

एकात्मजा मे जननी योषिन्मूढा च किङ्करी ।
मय्यात्मजेऽनन्यगतौ चक्रे स्नेहानुबंधनम्

ekātmajā me jananī yoṣinmūḍhā ca kiṅkarī |
mayyātmaje'nanyagatau cakre snehānubaṃdhanam

सास्वतंत्रा न कल्पासीद् योगक्षेमं ममेच्छती ।
ईशस्य हि वशे लोको योषा दारुमयी यथा

sāsvataṃtrā na kalpāsīd yogakṣemaṃ mamecchatī |
īśasya hi vaśe loko yoṣā dārumayī yathā

अहं च तद्ब्रह्मकुले ऊषिवांस्तदपेक्षया ।
दिग्देशकालाव्युत्पन्नो बालकः पञ्चहायनः

ahaṃ ca tadbrahmakule ūṣivāṃstadapekṣayā |
digdeśakālāvyutpanno bālakaḥ pañcahāyanaḥ

एकदा निर्गतां गेहाद् दुहन्तीं निशि गां पथि ।
सर्पोऽदशत्पदा स्पृष्टः कृपणां कालचोदितः

ekadā nirgatāṃ gehād duhantīṃ niśi gāṃ pathi |
sarpo'daśatpadā spṛṣṭaḥ kṛpaṇāṃ kālacoditaḥ

तदा तदहमीशस्य भक्तानां शमभीप्सतः ।
अनुग्रहं मन्यमानः प्रातिष्ठं दिशमुत्तराम्

tadā tadahamīśasya bhaktānāṃ śamabhīpsataḥ |
anugrahaṃ manyamānaḥ prātiṣṭhaṃ diśamuttarām

स्फीताञ्जनपदांस्तत्र पुरग्रामव्रजाकरान् ।
खेटखर्वटवाटीश्च वनान्युपवनानि च

sphītāñjanapadāṃstatra puragrāmavrajākarān |
kheṭakharvaṭavāṭīśca vanānyupavanāni ca

चित्रधातुविचित्राद्रीन् इभभग्नभुजद्रुमान् ।
जलाशयान् शिवजलान् नलिनीः सुरसेविताः

citradhātuvicitrādrīn ibhabhagnabhujadrumān |
jalāśayān śivajalān nalinīḥ surasevitāḥ

चित्रस्वनैः पत्ररथैः विभ्रमद् भ्रमरश्रियः ।
नलवेणुशरस्तम्ब कुशकीचकगह्वरम्

citrasvanaiḥ patrarathaiḥ vibhramad bhramaraśriyaḥ |
nalaveṇuśarastamba kuśakīcakagahvaram

एक एवातियातोऽहं अद्राक्षं विपिनं महत् ।
घोरं प्रतिभयाकारं व्यालोलूकशिवाजिरम्

eka evātiyāto'haṃ adrākṣaṃ vipinaṃ mahat |
ghoraṃ pratibhayākāraṃ vyālolūkaśivājiram

परिश्रान्तेन्द्रियात्माहं तृट्परीतो बुभुक्षितः ।
स्नात्वा पीत्वा ह्रदे नद्या उपस्पृष्टो गतश्रमः

pariśrāntendriyātmāhaṃ tṛṭparīto bubhukṣitaḥ |
snātvā pītvā hrade nadyā upaspṛṣṭo gataśramaḥ

तस्मिन्निर्मनुजेऽरण्ये पिप्पलोपस्थ आश्रितः ।
आत्मनात्मानमात्मस्थं यथाश्रुतमचिन्तयम्

tasminnirmanuje'raṇye pippalopastha āśritaḥ |
ātmanātmānamātmasthaṃ yathāśrutamacintayam

ध्यायतश्चरणांभोजं भावनिर्जितचेतसा ।
औत्कण्ठ्याश्रुकलाक्षस्य हृद्यासीन्मे शनैर्हरिः

dhyāyataścaraṇāṃbhojaṃ bhāvanirjitacetasā |
autkaṇṭhyāśrukalākṣasya hṛdyāsīnme śanairhariḥ

प्रेमातिभरनिर्भिन्न पुलकाङ्गोऽतिनिर्वृतः ।
आनंदसंप्लवे लीनो नापश्यमुभयं मुने

premātibharanirbhinna pulakāṅgo'tinirvṛtaḥ |
ānaṃdasaṃplave līno nāpaśyamubhayaṃ mune

रूपं भगवतो यत्तन् मनःकान्तं शुचापहम् ।
अपश्यन् सहसोत्तस्थे वैक्लव्याद् दुर्मना इव

rūpaṃ bhagavato yattan manaḥkāntaṃ śucāpaham |
apaśyan sahasottasthe vaiklavyād durmanā iva

दिदृक्षुस्तदहं भूयः प्रणिधाय मनो हृदि ।
वीक्षमाणोऽपि नापश्यं अवितृप्त इवातुरः

didṛkṣustadahaṃ bhūyaḥ praṇidhāya mano hṛdi |
vīkṣamāṇo'pi nāpaśyaṃ avitṛpta ivāturaḥ

एवं यतन्तं विजने मामाहागोचरो गिराम् ।
गंभीरश्लक्ष्णया वाचा शुचः प्रशमयन्निव

evaṃ yatantaṃ vijane māmāhāgocaro girām |
gaṃbhīraślakṣṇayā vācā śucaḥ praśamayanniva

हन्तास्मिन् जन्मनि भवान् मा मां द्रष्टुमिहार्हति ।
अविपक्वकषायाणां दुर्दर्शोऽहं कुयोगिनाम्

hantāsmin janmani bhavān mā māṃ draṣṭumihārhati |
avipakvakaṣāyāṇāṃ durdarśo'haṃ kuyoginām

सकृद् यद् दर्शितं रूपं एतत्कामाय तेऽनघ ।
मत्कामः शनकैः साधु सर्वान् मुञ्चति हृच्छयान्

sakṛd yad darśitaṃ rūpaṃ etatkāmāya te'nagha |
matkāmaḥ śanakaiḥ sādhu sarvān muñcati hṛcchayān

सत्सेवयाऽदीर्घया ते जाता मयि दृढा मतिः ।
हित्वावद्यमिमं लोकं गन्ता मज्जनतामसि

satsevayā'dīrghayā te jātā mayi dṛḍhā matiḥ |
hitvāvadyamimaṃ lokaṃ gantā majjanatāmasi

मतिर्मयि निबद्धेयं न विपद्येत कर्हिचित् ।
प्रजासर्गनिरोधेऽपि स्मृतिश्च मदनुग्रहात्

matirmayi nibaddheyaṃ na vipadyeta karhicit |
prajāsarganirodhe'pi smṛtiśca madanugrahāt

एतावदुक्त्वोपरराम तन्महद्
भूतं नभोलिङ्गमलिङ्गमीश्वरम् ।
अहं च तस्मै महतां महीयसे
शीर्ष्णावनामं विदधेऽनुकंपितः

etāvaduktvopararāma tanmahad
bhūtaṃ nabholiṅgamaliṅgamīśvaram |
ahaṃ ca tasmai mahatāṃ mahīyase
śīrṣṇāvanāmaṃ vidadhe'nukaṃpitaḥ

नामान्यनन्तस्य हतत्रपः पठन्
गुह्यानि भद्राणि कृतानि च स्मरन् ।
गां पर्यटन् तुष्टमना गतस्पृहः
कालं प्रतीक्षन् विमदो विमत्सरः

nāmānyanantasya hatatrapaḥ paṭhan
guhyāni bhadrāṇi kṛtāni ca smaran |
gāṃ paryaṭan tuṣṭamanā gataspṛhaḥ
kālaṃ pratīkṣan vimado vimatsaraḥ

एवं कृष्णमतेर्ब्रह्मन् असक्तस्यामलात्मनः ।
कालः प्रादुरभूत्काले तडित्सौदामनी यथा

evaṃ kṛṣṇamaterbrahman asaktasyāmalātmanaḥ |
kālaḥ prādurabhūtkāle taḍitsaudāmanī yathā

प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् ।
आरब्धकर्मनिर्वाणो न्यपतत् पांचभौतिकः

prayujyamāne mayi tāṃ śuddhāṃ bhāgavatīṃ tanum |
ārabdhakarmanirvāṇo nyapatat pāṃcabhautikaḥ

कल्पान्त इदमादाय शयानेऽम्भस्युदन्वतः ।
शिशयिषोरनुप्राणं विविशेऽन्तरहं विभोः

kalpānta idamādāya śayāne'mbhasyudanvataḥ |
śiśayiṣoranuprāṇaṃ viviśe'ntarahaṃ vibhoḥ

सहस्रयुगपर्यन्ते उत्थायेदं सिसृक्षतः ।
मरीचिमिश्रा ऋषयः प्राणेभ्योऽहं च जज्ञिरे

sahasrayugaparyante utthāyedaṃ sisṛkṣataḥ |
marīcimiśrā ṛṣayaḥ prāṇebhyo'haṃ ca jajñire

अंतर्बहिश्च लोकान् त्रीन् पर्येम्यस्कन्दितव्रतः ।
अनुग्रहात् महाविष्णोः अविघातगतिः क्वचित्

aṃtarbahiśca lokān trīn paryemyaskanditavrataḥ |
anugrahāt mahāviṣṇoḥ avighātagatiḥ kvacit

देवदत्तामिमां वीणां स्वरब्रह्मविभूषिताम् ।
मूर्च्छयित्वा हरिकथां गायमानश्चराम्यहम्

devadattāmimāṃ vīṇāṃ svarabrahmavibhūṣitām |
mūrcchayitvā harikathāṃ gāyamānaścarāmyaham

प्रगायतः स्ववीर्याणि तीर्थपादः प्रियश्रवाः ।
आहूत इव मे शीघ्रं दर्शनं याति चेतसि

pragāyataḥ svavīryāṇi tīrthapādaḥ priyaśravāḥ |
āhūta iva me śīghraṃ darśanaṃ yāti cetasi

एतद्ध्यातुरचित्तानां मात्रास्पर्शेच्छया मुहुः ।
भवसिन्धुप्लवो दृष्टो हरिचर्यानुवर्णनम्

etaddhyāturacittānāṃ mātrāsparśecchayā muhuḥ |
bhavasindhuplavo dṛṣṭo haricaryānuvarṇanam

यमादिभिर्योगपथैः कामलोभहतो मुहुः ।
मुकुंदसेवया यद्वत् तथात्माद्धा न शाम्यति

yamādibhiryogapathaiḥ kāmalobhahato muhuḥ |
mukuṃdasevayā yadvat tathātmāddhā na śāmyati

सर्वं तदिदमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ ।
जन्मकर्मरहस्यं मे भवतश्चात्मतोषणम्

sarvaṃ tadidamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ tvayānagha |
janmakarmarahasyaṃ me bhavataścātmatoṣaṇam

एवं संभाष्य भगवान् नारदो वासवीसुतम् ।
आमंत्र्य वीणां रणयन् ययौ यादृच्छिको मुनिः

evaṃ saṃbhāṣya bhagavān nārado vāsavīsutam |
āmaṃtrya vīṇāṃ raṇayan yayau yādṛcchiko muniḥ

अहो देवर्षिर्धन्योऽयं यत्कीर्तिं शार्ङ्गधन्वनः ।
गायन्माद्यन्निदं तंत्र्या रमयत्यातुरं जगत्

aho devarṣirdhanyo'yaṃ yatkīrtiṃ śārṅgadhanvanaḥ |
gāyanmādyannidaṃ taṃtryā ramayatyāturaṃ jagat