अध्याय 5: नारद व्यास को हरियश गाने को कहते हैं

अथ तं सुखमासीन उपासीनं बृहच्छ्रवाः ।
देवर्षिः प्राह विप्रर्षिं वीणापाणिः स्मयन्निव

atha taṃ sukhamāsīna upāsīnaṃ bṛhacchravāḥ |
devarṣiḥ prāha viprarṣiṃ vīṇāpāṇiḥ smayanniva

पाराशर्य महाभाग भवतः कच्चिदात्मना ।
परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा

pārāśarya mahābhāga bhavataḥ kaccidātmanā |
parituṣyati śārīra ātmā mānasa eva vā

जिज्ञासितं सुसंपन्नं अपि ते महदद्भुतम् ।
कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम्

jijñāsitaṃ susaṃpannaṃ api te mahadadbhutam |
kṛtavān bhārataṃ yastvaṃ sarvārthaparibṛṃhitam

जिज्ञासितमधीतं च यत्तद् ब्रह्म सनातनम् ।
तथापि शोचस्यात्मानं अकृतार्थ इव प्रभो

jijñāsitamadhītaṃ ca yattad brahma sanātanam |
tathāpi śocasyātmānaṃ akṛtārtha iva prabho

अस्त्येव मे सर्वमिदं त्वयोक्तं
तथापि नात्मा परितुष्यते मे ।
तन्मूलमव्यक्तमगाधबोधं
पृच्छामहे त्वात्मभवात्मभूतम्

astyeva me sarvamidaṃ tvayoktaṃ
tathāpi nātmā parituṣyate me |
tanmūlamavyaktamagādhabodhaṃ
pṛcchāmahe tvātmabhavātmabhūtam

स वै भवान् वेद समस्तगुह्यं
उपासितो यत्पुरुषः पुराणः ।
परावरेशो मनसैव विश्वं
सृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्गः

sa vai bhavān veda samastaguhyaṃ
upāsito yatpuruṣaḥ purāṇaḥ |
parāvareśo manasaiva viśvaṃ
sṛjatyavatyatti guṇairasaṅgaḥ

त्वं पर्यटन्नर्क इव त्रिलोकीं
अन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी ।
परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतैः
स्नातस्य मे न्यूनमलं विचक्ष्व

tvaṃ paryaṭannarka iva trilokīṃ
antaścaro vāyurivātmasākṣī |
parāvare brahmaṇi dharmato vrataiḥ
snātasya me nyūnamalaṃ vicakṣva

भवतानुदितप्रायं यशो भगवतोऽमलम् ।
येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम्

bhavatānuditaprāyaṃ yaśo bhagavato'malam |
yenaivāsau na tuṣyeta manye taddarśanaṃ khilam

यथा धर्मादयश्चार्था मुनिवर्यानुकीर्तिताः ।
न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णितः

yathā dharmādayaścārthā munivaryānukīrtitāḥ |
na tathā vāsudevasya mahimā hyanuvarṇitaḥ

न यद् वचश्चित्रपदं हरेर्यशो
जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् ।
तद्वायसं तीर्थमुशन्ति मानसा
न यत्र हंसा निरमन्त्युशिक्क्षयाः

na yad vacaścitrapadaṃ hareryaśo
jagatpavitraṃ pragṛṇīta karhicit |
tadvāyasaṃ tīrthamuśanti mānasā
na yatra haṃsā niramantyuśikkṣayāḥ

तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो
यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि ।
नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यत्
श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः

tadvāgvisargo janatāghaviplavo
yasmin pratiślokamabaddhavatyapi |
nāmānyanantasya yaśo'ṅkitāni yat
śrṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ

नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं
न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।
कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे
न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम्

naiṣkarmyamapyacyutabhāvavarjitaṃ
na śobhate jñānamalaṃ nirañjanam |
kutaḥ punaḥ śaśvadabhadramīśvare
na cārpitaṃ karma yadapyakāraṇam

अथो महाभाग भवानमोघदृक्
शुचिश्रवाः सत्यरतो धृतव्रतः ।
उरुक्रमस्याखिलबंधमुक्तये
समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम्

atho mahābhāga bhavānamoghadṛk
śuciśravāḥ satyarato dhṛtavrataḥ |
urukramasyākhilabaṃdhamuktaye
samādhinānusmara tadviceṣṭitam

ततोऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षतः
पृथग् दृशस्तत् कृतरूपनामभिः ।
न कर्हिचित् क्वापि च दुःस्थिता मतिः
लभेत वाताहतनौरिवास्पदम्

tato'nyathā kiñcana yadvivakṣataḥ
pṛthag dṛśastat kṛtarūpanāmabhiḥ |
na karhicit kvāpi ca duḥsthitā matiḥ
labheta vātāhatanaurivāspadam

जुगुप्सितं धर्मकृतेऽनुशासतः
स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः ।
यद्वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो
न मन्यते तस्य निवारणं जनः

jugupsitaṃ dharmakṛte'nuśāsataḥ
svabhāvaraktasya mahān vyatikramaḥ |
yadvākyato dharma itītaraḥ sthito
na manyate tasya nivāraṇaṃ janaḥ

विचक्षणोऽस्यार्हति वेदितुं विभोः
अनन्तपारस्य निवृत्तितः सुखम् ।
प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मनः
ततो भवान् दर्शय चेष्टितं विभोः

vicakṣaṇo'syārhati vedituṃ vibhoḥ
anantapārasya nivṛttitaḥ sukham |
pravartamānasya guṇairanātmanaḥ
tato bhavān darśaya ceṣṭitaṃ vibhoḥ

त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरेः
भजन् अपक्वोऽथ पतेत् ततो यदि ।
यत्र क्व वाभद्रमभूदमुष्य किं
को वार्थ आप्तोऽभजतां स्वधर्मतः

tyaktvā svadharmaṃ caraṇāmbujaṃ hareḥ
bhajan apakvo'tha patet tato yadi |
yatra kva vābhadramabhūdamuṣya kiṃ
ko vārtha āpto'bhajatāṃ svadharmataḥ

तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदो
न लभ्यते यद्भ्रमतामुपर्यधः ।
तल्लभ्यते दुःखवदन्यतः सुखं
कालेन सर्वत्र गभीररंहसा

tasyaiva hetoḥ prayateta kovido
na labhyate yadbhramatāmuparyadhaḥ |
tallabhyate duḥkhavadanyataḥ sukhaṃ
kālena sarvatra gabhīraraṃhasā

न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजेत्
मुकुंदसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिम् ।
स्मरन् मुकुंदाङ्घ्र्युपगूहनं पुनः
विहातुमिच्छेन्न रसग्रहो जनः

na vai jano jātu kathañcanāvrajet
mukuṃdasevyanyavadaṅga saṃsṛtim |
smaran mukuṃdāṅghryupagūhanaṃ punaḥ
vihātumicchenna rasagraho janaḥ

इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो
यतो जगत्स्थाननिरोधसंभवाः ।
तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि वै
प्रादेशमात्रं भवतः प्रदर्शितम्

idaṃ hi viśvaṃ bhagavānivetaro
yato jagatsthānanirodhasaṃbhavāḥ |
taddhi svayaṃ veda bhavāṃstathāpi vai
prādeśamātraṃ bhavataḥ pradarśitam

त्वमात्मनात्मानमवेह्यमोघदृक्
परस्य पुंसः परमात्मनः कलाम् ।
अजं प्रजातं जगतः शिवाय तन्
महानुभावाभ्युदयोऽधिगण्यताम्

tvamātmanātmānamavehyamoghadṛk
parasya puṃsaḥ paramātmanaḥ kalām |
ajaṃ prajātaṃ jagataḥ śivāya tan
mahānubhāvābhyudayo'dhigaṇyatām

इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा
स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः ।
अविच्युतोऽर्थः कविभिर्निरूपितो
यदुत्तमश्लोक गुणानुवर्णनम्

idaṃ hi puṃsastapasaḥ śrutasya vā
sviṣṭasya sūktasya ca buddhidattayoḥ |
avicyuto'rthaḥ kavibhirnirūpito
yaduttamaśloka guṇānuvarṇanam

अहं पुरातीतभवेऽभवं मुने
दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् ।
निरूपितो बालक एव योगिनां
शुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम्

ahaṃ purātītabhave'bhavaṃ mune
dāsyāstu kasyāścana vedavādinām |
nirūpito bālaka eva yogināṃ
śuśrūṣaṇe prāvṛṣi nirvivikṣatām

ते मय्यपेताखिलचापलेऽर्भके
दान्तेऽधृतक्रीडनकेऽनुवर्तिनि ।
चक्रुः कृपां यद्यपि तुल्यदर्शनाः
शुश्रूषमाणे मुनयोऽल्पभाषिणि

te mayyapetākhilacāpale'rbhake
dānte'dhṛtakrīḍanake'nuvartini |
cakruḥ kṛpāṃ yadyapi tulyadarśanāḥ
śuśrūṣamāṇe munayo'lpabhāṣiṇi

उच्छिष्टलेपाननुमोदितो द्विजैः
सकृत्स्म भुञ्जे तदपास्तकिल्बिषः ।
एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतसः
तद्धर्म एवात्मरुचिः प्रजायते

ucchiṣṭalepānanumodito dvijaiḥ
sakṛtsma bhuñje tadapāstakilbiṣaḥ |
evaṃ pravṛttasya viśuddhacetasaḥ
taddharma evātmaruciḥ prajāyate

तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायतां
अनुग्रहेणाश्रृणवं मनोहराः ।
ताः श्रद्धया मेऽनुपदं विश्रृण्वतः
प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद् रुचिः

tatrānvahaṃ kṛṣṇakathāḥ pragāyatāṃ
anugraheṇāśrṛṇavaṃ manoharāḥ |
tāḥ śraddhayā me'nupadaṃ viśrṛṇvataḥ
priyaśravasyaṅga mamābhavad ruciḥ

तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामते
प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम ।
ययाहमेतत् सदसत्स्वमायया
पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे

tasmiṃstadā labdharucermahāmate
priyaśravasyaskhalitā matirmama |
yayāhametat sadasatsvamāyayā
paśye mayi brahmaṇi kalpitaṃ pare

इत्थं शरत् प्रावृषिकावृतू हरेः
विश्रृण्वतो मेऽनुसवं यशोऽमलम् ।
सङ्कीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभिः
भक्तिः प्रवृत्ताऽऽत्मरजस्तमोपहा

itthaṃ śarat prāvṛṣikāvṛtū hareḥ
viśrṛṇvato me'nusavaṃ yaśo'malam |
saṅkīrtyamānaṃ munibhirmahātmabhiḥ
bhaktiḥ pravṛttā''tmarajastamopahā

तस्यैवं मेऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनसः ।
श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च

tasyaivaṃ me'nuraktasya praśritasya hatainasaḥ |
śraddadhānasya bālasya dāntasyānucarasya ca

ज्ञानं गुह्यतमं यत्तत् साक्षाद्भगवतोदितम् ।
अन्ववोचन् गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः

jñānaṃ guhyatamaṃ yattat sākṣādbhagavatoditam |
anvavocan gamiṣyantaḥ kṛpayā dīnavatsalāḥ

येनैवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधसः ।
मायानुभावमविदं येन गच्छन्ति तत्पदम्

yenaivāhaṃ bhagavato vāsudevasya vedhasaḥ |
māyānubhāvamavidaṃ yena gacchanti tatpadam

एतत् संसूचितं ब्रह्मन् तापत्रयचिकित्सितम् ।
यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम्

etat saṃsūcitaṃ brahman tāpatrayacikitsitam |
yadīśvare bhagavati karma brahmaṇi bhāvitam

आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत ।
तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम्

āmayo yaśca bhūtānāṃ jāyate yena suvrata |
tadeva hyāmayaṃ dravyaṃ na punāti cikitsitam

एवं नृणां क्रियायोगाः सर्वे संसृतिहेतवः ।
त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे

evaṃ nṛṇāṃ kriyāyogāḥ sarve saṃsṛtihetavaḥ |
ta evātmavināśāya kalpante kalpitāḥ pare

यदत्र क्रियते कर्म भगवत् परितोषणम् ।
ज्ञानं यत् तद् अधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम्

yadatra kriyate karma bhagavat paritoṣaṇam |
jñānaṃ yat tad adhīnaṃ hi bhaktiyogasamanvitam

कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् ।
गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च

kurvāṇā yatra karmāṇi bhagavacchikṣayāsakṛt |
gṛṇanti guṇanāmāni kṛṣṇasyānusmaranti ca

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च

namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya dhīmahi |
pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca

इति मूर्त्यभिधानेन मंत्रमूर्तिममूर्तिकम् ।
यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग् दर्शनः पुमान्

iti mūrtyabhidhānena maṃtramūrtimamūrtikam |
yajate yajñapuruṣaṃ sa samyag darśanaḥ pumān

इमं स्वनिगमं ब्रह्मन् अवेत्य मदनुष्ठितम् ।
अदान्मे ज्ञानमैश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशवः

imaṃ svanigamaṃ brahman avetya madanuṣṭhitam |
adānme jñānamaiśvaryaṃ svasmin bhāvaṃ ca keśavaḥ

त्वमप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभोः
समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् ।
प्राख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनां
संक्लेशनिर्वाणमुशन्ति नान्यथा

tvamapyadabhraśruta viśrutaṃ vibhoḥ
samāpyate yena vidāṃ bubhutsitam |
prākhyāhi duḥkhairmuhurarditātmanāṃ
saṃkleśanirvāṇamuśanti nānyathā