अध्याय 4: वेद-विभाग के बाद भी व्यास असन्तुष्ट

इति ब्रुवाणं संस्तूय मुनीनां दीर्घसत्रिणाम् ।
वृद्धः कुलपतिः सूतं बह्वृचः शौनकोऽब्रवीत्

iti bruvāṇaṃ saṃstūya munīnāṃ dīrghasatriṇām |
vṛddhaḥ kulapatiḥ sūtaṃ bahvṛcaḥ śaunako'bravīt

सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर ।
कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवान् शुकः

sūta sūta mahābhāga vada no vadatāṃ vara |
kathāṃ bhāgavatīṃ puṇyāṃ yadāha bhagavān śukaḥ

कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना ।
कुतः सञ्चोदितः कृष्णः कृतवान् संहितां मुनिः

kasmin yuge pravṛtteyaṃ sthāne vā kena hetunā |
kutaḥ sañcoditaḥ kṛṣṇaḥ kṛtavān saṃhitāṃ muniḥ

तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ् निर्विकल्पकः ।
एकान्तमतिः उन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते

tasya putro mahāyogī samadṛṅ nirvikalpakaḥ |
ekāntamatiḥ unnidro gūḍho mūḍha iveyate

दृष्ट्वानुयान्तमृषिमात्मजमप्यनग्नं
देव्यो ह्रिया परिदधुर्न सुतस्य चित्रम् ।
तद्वीक्ष्य पृच्छति मुनौ जगदुस्तवास्ति
स्त्रीपुम्भिदा न तु सुतस्य विविक्तदृष्टेः

dṛṣṭvānuyāntamṛṣimātmajamapyanagnaṃ
devyo hriyā paridadhurna sutasya citram |
tadvīkṣya pṛcchati munau jagadustavāsti
strīpumbhidā na tu sutasya viviktadṛṣṭeḥ

कथमालक्षितः पौरैः संप्राप्तः कुरुजाङ्गलान् ।
उन्मत्तमूकजडवद् विचरन् गजसाह्वये

kathamālakṣitaḥ pauraiḥ saṃprāptaḥ kurujāṅgalān |
unmattamūkajaḍavad vicaran gajasāhvaye

कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेर्मुनिना सह ।
संवादः समभूत् तात यत्रैषा सात्वती श्रुतिः

kathaṃ vā pāṇḍaveyasya rājarṣermuninā saha |
saṃvādaḥ samabhūt tāta yatraiṣā sātvatī śrutiḥ

स गोदोहनमात्रं हि गृहेषु गृहमेधिनाम् ।
अवेक्षते महाभागः तीर्थीकुर्वन् तदाश्रमम्

sa godohanamātraṃ hi gṛheṣu gṛhamedhinām |
avekṣate mahābhāgaḥ tīrthīkurvan tadāśramam

अभिमन्युसुतं सूत प्राहुर्भागवतोत्तमम् ।
तस्य जन्म महाश्चर्यं कर्माणि च गृणीहि नः

abhimanyusutaṃ sūta prāhurbhāgavatottamam |
tasya janma mahāścaryaṃ karmāṇi ca gṛṇīhi naḥ

स सम्राट् कस्य वा हेतोः पाण्डूनां मानवर्धनः ।
प्रायोपविष्टो गङ्गायां अनादृत्य अधिराट् श्रियम्

sa samrāṭ kasya vā hetoḥ pāṇḍūnāṃ mānavardhanaḥ |
prāyopaviṣṭo gaṅgāyāṃ anādṛtya adhirāṭ śriyam

नमन्ति यत्पादनिकेतमात्मनः
शिवाय हानीय धनानि शत्रवः ।
कथं स वीरः श्रियमङ्ग दुस्त्यजां
युवैषतोत् स्रष्टुमहो सहासुभिः

namanti yatpādaniketamātmanaḥ
śivāya hānīya dhanāni śatravaḥ |
kathaṃ sa vīraḥ śriyamaṅga dustyajāṃ
yuvaiṣatot sraṣṭumaho sahāsubhiḥ

शिवाय लोकस्य भवाय भूतये
य उत्तमश्लोकपरायणा जनाः ।
जीवन्ति नात्मार्थमसौ पराश्रयं
मुमोच निर्विद्य कुतः कलेवरम्

śivāya lokasya bhavāya bhūtaye
ya uttamaślokaparāyaṇā janāḥ |
jīvanti nātmārthamasau parāśrayaṃ
mumoca nirvidya kutaḥ kalevaram

तत्सर्वं नः समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन ।
मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातमन्यत्र छान्दसात्

tatsarvaṃ naḥ samācakṣva pṛṣṭo yadiha kiñcana |
manye tvāṃ viṣaye vācāṃ snātamanyatra chāndasāt

द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये ।
जातः पराशराद् योगी वासव्यां कलया हरेः

dvāpare samanuprāpte tṛtīye yugaparyaye |
jātaḥ parāśarād yogī vāsavyāṃ kalayā hareḥ

स कदाचित् सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचिः ।
विविक्तदेश आसीन उदिते रविमण्डले

sa kadācit sarasvatyā upaspṛśya jalaṃ śuciḥ |
viviktadeśa āsīna udite ravimaṇḍale

परावरज्ञः स ऋषिः कालेनाव्यक्तरंहसा ।
युगधर्मव्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे

parāvarajñaḥ sa ṛṣiḥ kālenāvyaktaraṃhasā |
yugadharmavyatikaraṃ prāptaṃ bhuvi yuge yuge

भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् ।
अश्रद्दधानान्निःसत्त्वान् दुर्मेधान् ह्रसितायुषः

bhautikānāṃ ca bhāvānāṃ śaktihrāsaṃ ca tatkṛtam |
aśraddadhānānniḥsattvān durmedhān hrasitāyuṣaḥ

दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा ।
सर्ववर्णाश्रमाणां यद् दध्यौ हितममोघदृक्

durbhagāṃśca janān vīkṣya munirdivyena cakṣuṣā |
sarvavarṇāśramāṇāṃ yad dadhyau hitamamoghadṛk

चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वैदिकम् ।
व्यदधाद् यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्विधम्

cāturhotraṃ karma śuddhaṃ prajānāṃ vīkṣya vaidikam |
vyadadhād yajñasantatyai vedamekaṃ caturvidham

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार उद्धृताः ।
इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते

ṛgyajuḥsāmātharvākhyā vedāścatvāra uddhṛtāḥ |
itihāsapurāṇaṃ ca pañcamo veda ucyate

तत्रर्ग्वेदधरः पैलः सामगो जैमिनिः कविः ।
वैशंपायन एवैको निष्णातो यजुषामुत

tatrargvedadharaḥ pailaḥ sāmago jaiminiḥ kaviḥ |
vaiśaṃpāyana evaiko niṣṇāto yajuṣāmuta

अथर्वाङ्गिरसामासीत् सुमन्तुर्दारुणो मुनिः ।
इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षणः

atharvāṅgirasāmāsīt sumanturdāruṇo muniḥ |
itihāsapurāṇānāṃ pitā me romaharṣaṇaḥ

त एत ऋषयो वेदं स्वं स्वं व्यस्यन्ननेकधा ।
शिष्यैः प्रशिष्यैः तत् शिष्यैः वेदास्ते शाखिनोऽभवन्

ta eta ṛṣayo vedaṃ svaṃ svaṃ vyasyannanekadhā |
śiṣyaiḥ praśiṣyaiḥ tat śiṣyaiḥ vedāste śākhino'bhavan

त एव वेदा दुर्मेधैः धार्यन्ते पुरुषैर्यथा ।
एवं चकार भगवान् व्यासः कृपणवत्सलः

ta eva vedā durmedhaiḥ dhāryante puruṣairyathā |
evaṃ cakāra bhagavān vyāsaḥ kṛpaṇavatsalaḥ

स्त्रीशूद्रद्विजबंधूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा ।
कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह ।
इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम्

strīśūdradvijabaṃdhūnāṃ trayī na śrutigocarā |
karmaśreyasi mūḍhānāṃ śreya evaṃ bhavediha |
iti bhāratamākhyānaṃ kṛpayā muninā kṛtam

एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः ।
सर्वात्मकेनापि यदा नातुष्यत् हृदयं ततः

evaṃ pravṛttasya sadā bhūtānāṃ śreyasi dvijāḥ |
sarvātmakenāpi yadā nātuṣyat hṛdayaṃ tataḥ

नातिप्रसीदद् हृदयः सरस्वत्यास्तटे शुचौ ।
वितर्कयन् विविक्तस्थ इदं प्रोवाच धर्मवित्

nātiprasīdad hṛdayaḥ sarasvatyāstaṭe śucau |
vitarkayan viviktastha idaṃ provāca dharmavit

धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नयः ।
मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम्

dhṛtavratena hi mayā chandāṃsi guravo'gnayaḥ |
mānitā nirvyalīkena gṛhītaṃ cānuśāsanam

भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च दर्शितः ।
दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत

bhāratavyapadeśena hyāmnāyārthaśca darśitaḥ |
dṛśyate yatra dharmādi strīśūdrādibhirapyuta

तथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवात्मना विभुः ।
असंपम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्य सत्तमः

tathāpi bata me daihyo hyātmā caivātmanā vibhuḥ |
asaṃpampanna ivābhāti brahmavarcasya sattamaḥ

किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिताः ।
प्रियाः परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रियाः

kiṃ vā bhāgavatā dharmā na prāyeṇa nirūpitāḥ |
priyāḥ paramahaṃsānāṃ ta eva hyacyutapriyāḥ

तस्यैवं खिलमात्मानं मन्यमानस्य खिद्यतः ।
कृष्णस्य नारदोऽभ्यागाद् आश्रमं प्रागुदाहृतम्

tasyaivaṃ khilamātmānaṃ manyamānasya khidyataḥ |
kṛṣṇasya nārado'bhyāgād āśramaṃ prāgudāhṛtam

तमभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थायागतं मुनिः ।
पूजयामास विधिवत् नारदं सुरपूजितम्

tamabhijñāya sahasā pratyutthāyāgataṃ muniḥ |
pūjayāmāsa vidhivat nāradaṃ surapūjitam