अध्याय 18: ऋषिकुमार शृंगी का परीक्षित को शाप

यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृतः ।
अनुग्रहाद् भगवतः कृष्णस्याद्भुतकर्मणः

yo vai drauṇyastravipluṣṭo na māturudare mṛtaḥ |
anugrahād bhagavataḥ kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ

ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात् प्राणविप्लवात् ।
न सम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्यर्पिताशयः

brahmakopotthitād yastu takṣakāt prāṇaviplavāt |
na sammumohorubhayād bhagavatyarpitāśayaḥ

उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थितिः ।
वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम्

utsṛjya sarvataḥ saṅgaṃ vijñātājitasaṃsthitiḥ |
vaiyāsakerjahau śiṣyo gaṅgāyāṃ svaṃ kalevaram

नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् ।
स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम्

nottamaślokavārtānāṃ juṣatāṃ tatkathāmṛtam |
syātsambhramo'ntakāle'pi smaratāṃ tatpadāmbujam

तावत्कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सर्वतः ।
यावदीशो महानुर्व्यां आभिमन्यव एकराट्

tāvatkalirna prabhavet praviṣṭo'pīha sarvataḥ |
yāvadīśo mahānurvyāṃ ābhimanyava ekarāṭ

यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवान् उत्ससर्ज गाम् ।
तदैवेहानुवृत्तोऽसौ अधर्मप्रभवः कलिः

yasminnahani yarhyeva bhagavān utsasarja gām |
tadaivehānuvṛtto'sau adharmaprabhavaḥ kaliḥ

नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् ।
कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत्

nānudveṣṭi kaliṃ samrāṭ sāraṅga iva sārabhuk |
kuśalānyāśu siddhyanti netarāṇi kṛtāni yat

किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा ।
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते

kiṃ nu bāleṣu śūreṇa kalinā dhīrabhīruṇā |
apramattaḥ pramatteṣu yo vṛko nṛṣu vartate

उपवर्णितमेतद् वः पुण्यं पारीक्षितं मया ।
वासुदेव कथोपेतं आख्यानं यदपृच्छत

upavarṇitametad vaḥ puṇyaṃ pārīkṣitaṃ mayā |
vāsudeva kathopetaṃ ākhyānaṃ yadapṛcchata

या याः कथा भगवतः कथनीयोरुकर्मणः ।
गुणकर्माश्रयाः पुम्भिः संसेव्यास्ता बुभूषुभिः

yā yāḥ kathā bhagavataḥ kathanīyorukarmaṇaḥ |
guṇakarmāśrayāḥ pumbhiḥ saṃsevyāstā bubhūṣubhiḥ

सूत जीव समाः सौम्य शाश्वतीर्विशदं यशः ।
यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानां अमृतं हि नः

sūta jīva samāḥ saumya śāśvatīrviśadaṃ yaśaḥ |
yastvaṃ śaṃsasi kṛṣṇasya martyānāṃ amṛtaṃ hi naḥ

कर्मण्यस्मिन् अनाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् ।
आपाययति गोविन्द पादपद्मासवं मधु

karmaṇyasmin anāśvāse dhūmadhūmrātmanāṃ bhavān |
āpāyayati govinda pādapadmāsavaṃ madhu

तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।
भगवत् सङ्गिसंगस्य मर्त्यानां किमुताशिषः

tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunarbhavam |
bhagavat saṅgisaṃgasya martyānāṃ kimutāśiṣaḥ

को नाम तृप्येद् रसवित्कथायां
महत्तमैकान्त परायणस्य ।
नान्तं गुणानां अगुणस्य जग्मुः
योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्याः

ko nāma tṛpyed rasavitkathāyāṃ
mahattamaikānta parāyaṇasya |
nāntaṃ guṇānāṃ aguṇasya jagmuḥ
yogeśvarā ye bhavapādmamukhyāḥ

तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानो
महत्तमैकान्त परायणस्य ।
हरेरुदारं चरितं विशुद्धं
शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन्

tanno bhavān vai bhagavatpradhāno
mahattamaikānta parāyaṇasya |
harerudāraṃ caritaṃ viśuddhaṃ
śuśrūṣatāṃ no vitanotu vidvan

स वै महाभागवतः परीक्षिद्
येनापवर्गाख्यमदभ्रबुद्धिः ।
ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन
भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम्

sa vai mahābhāgavataḥ parīkṣid
yenāpavargākhyamadabhrabuddhiḥ |
jñānena vaiyāsakiśabditena
bheje khagendradhvajapādamūlam

तन्नः परं पुण्यमसंवृतार्थं
आख्यानमत्यद्भुत योगनिष्ठम् ।
आख्याह्यनन्ता चरितोपपन्नं
पारीक्षितं भागवताभिरामम्

tannaḥ paraṃ puṇyamasaṃvṛtārthaṃ
ākhyānamatyadbhuta yoganiṣṭham |
ākhyāhyanantā caritopapannaṃ
pārīkṣitaṃ bhāgavatābhirāmam

अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्म
वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाताः ।
दौष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्रं
महत्तमानामभिधानयोगः

aho vayaṃ janmabhṛto'dya hāsma
vṛddhānuvṛttyāpi vilomajātāḥ |
dauṣkulyamādhiṃ vidhunoti śīghraṃ
mahattamānāmabhidhānayogaḥ

कुतः पुनर्गृणतो नाम तस्य
महत्तमैकान्त परायणस्य ।
योऽनन्तशक्तिः भगवाननन्तो
महद्गुणत्वाद् यमनन्तमाहुः

kutaḥ punargṛṇato nāma tasya
mahattamaikānta parāyaṇasya |
yo'nantaśaktiḥ bhagavānananto
mahadguṇatvād yamanantamāhuḥ

एतावतालं ननु सूचितेन
गुणैरसाम्यानतिशायनस्य ।
हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूतिः
यस्याङ्घ्रिरेणुं जुषतेऽनभीप्सोः

etāvatālaṃ nanu sūcitena
guṇairasāmyānatiśāyanasya |
hitvetarān prārthayato vibhūtiḥ
yasyāṅghrireṇuṃ juṣate'nabhīpsoḥ

अथापि यत्पादनखावसृष्टं
जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः ।
सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात्
को नाम लोके भगवत्पदार्थः

athāpi yatpādanakhāvasṛṣṭaṃ
jagadviriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥ |
seśaṃ punātyanyatamo mukundāt
ko nāma loke bhagavatpadārthaḥ

यत्रानुरक्ताः सहसैव धीरा
व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् ।
व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यं
यस्मिन्नहिंसोपशमः स्वधर्मः

yatrānuraktāḥ sahasaiva dhīrā
vyapohya dehādiṣu saṅgamūḍham |
vrajanti tatpāramahaṃsyamantyaṃ
yasminnahiṃsopaśamaḥ svadharmaḥ

अहं हि पृष्टोऽर्यमणो भवद्भिः
आचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् ।
नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिणः
तथा समं विष्णुगतिं विपश्चितः

ahaṃ hi pṛṣṭo'ryamaṇo bhavadbhiḥ
ācakṣa ātmāvagamo'tra yāvān |
nabhaḥ patantyātmasamaṃ patattriṇaḥ
tathā samaṃ viṣṇugatiṃ vipaścitaḥ

एकदा धनुरुद्यम्य विचरन्मृगयां वने ।
मृगाननुगतः श्रान्तः क्षुधितस्तृषितो भृशम्

ekadā dhanurudyamya vicaranmṛgayāṃ vane |
mṛgānanugataḥ śrāntaḥ kṣudhitastṛṣito bhṛśam

जलाशयमचक्षाणः प्रविवेश तमाश्रमम् ।
ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम्

jalāśayamacakṣāṇaḥ praviveśa tamāśramam |
dadarśa munimāsīnaṃ śāntaṃ mīlitalocanam

प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राण मनोबुद्धिमुपारतम् ।
स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम्

pratiruddhendriyaprāṇa manobuddhimupāratam |
sthānatrayātparaṃ prāptaṃ brahmabhūtamavikriyam

विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च ।
विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतमयाचत

viprakīrṇajaṭācchannaṃ rauraveṇājinena ca |
viśuṣyattālurudakaṃ tathābhūtamayācata

अलब्धतृणभूम्यादिः असम्प्राप्तार्घ्यसूनृतः ।
अवज्ञातं इवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह

alabdhatṛṇabhūmyādiḥ asamprāptārghyasūnṛtaḥ |
avajñātaṃ ivātmānaṃ manyamānaścukopa ha

अभूतपूर्वः सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मनः ।
ब्राह्मणं प्रत्यभूद्ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च

abhūtapūrvaḥ sahasā kṣuttṛḍbhyāmarditātmanaḥ |
brāhmaṇaṃ pratyabhūdbrahman matsaro manyureva ca

स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुमुरगं रुषा ।
विनिर्गच्छन् धनुष्कोट्या निधाय पुरमागत्

sa tu brahmaṛṣeraṃse gatāsumuragaṃ ruṣā |
vinirgacchan dhanuṣkoṭyā nidhāya puramāgat

एष किं निभृताशेष करणो मीलितेक्षणः ।
मृषा समाधिराहोस्वित् किं नु स्यात् क्षत्रबन्धुभिः

eṣa kiṃ nibhṛtāśeṣa karaṇo mīlitekṣaṇaḥ |
mṛṣā samādhirāhosvit kiṃ nu syāt kṣatrabandhubhiḥ

तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी विहरन् बालकोऽर्भकैः ।
राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदमब्रवीत्

tasya putro'titejasvī viharan bālako'rbhakaiḥ |
rājñāghaṃ prāpitaṃ tātaṃ śrutvā tatredamabravīt

अहो अधर्मः पालानां पीव्नां बलिभुजामिव ।
स्वामिन्यघं यद् दासानां द्वारपानां शुनामिव

aho adharmaḥ pālānāṃ pīvnāṃ balibhujāmiva |
svāminyaghaṃ yad dāsānāṃ dvārapānāṃ śunāmiva

ब्राह्मणैः क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपितः ।
स कथं तद्गृहे द्वाःस्थः सभाण्डं भोक्तुमर्हति

brāhmaṇaiḥ kṣatrabandhurhi gṛhapālo nirūpitaḥ |
sa kathaṃ tadgṛhe dvāḥsthaḥ sabhāṇḍaṃ bhoktumarhati

कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् ।
तद् भिन्नसेतूनद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम्

kṛṣṇe gate bhagavati śāstaryutpathagāminām |
tad bhinnasetūnadyāhaṃ śāsmi paśyata me balam

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यान् ऋषिबालकः ।
कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह

ityuktvā roṣatāmrākṣo vayasyān ṛṣibālakaḥ |
kauśikyāpa upaspṛśya vāgvajraṃ visasarja ha

इति लङ्घितमर्यादं तक्षकः सप्तमेऽहनि ।
दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम्

iti laṅghitamaryādaṃ takṣakaḥ saptame'hani |
daṅkṣyati sma kulāṅgāraṃ codito me tatadruham

ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् ।
पितरं वीक्ष्य दुःखार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह

tato'bhyetyāśramaṃ bālo gale sarpakalevaram |
pitaraṃ vīkṣya duḥkhārto muktakaṇṭho ruroda ha

स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् ।
उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम्

sa vā āṅgiraso brahman śrutvā sutavilāpanam |
unmīlya śanakairnetre dṛṣṭvā cāṃse mṛtoragam

विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि ।
केन वा तेऽपकृतं इत्युक्तः स न्यवेदयत्

visṛjya taṃ ca papraccha vatsa kasmāddhi rodiṣi |
kena vā te'pakṛtaṃ ityuktaḥ sa nyavedayat

निशम्य शप्तमतदर्हं नरेन्द्रं
स ब्राह्मणो नात्मजमभ्यनन्दत् ।
अहो बतांहो महदद्य ते कृतं
अल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृतः

niśamya śaptamatadarhaṃ narendraṃ
sa brāhmaṇo nātmajamabhyanandat |
aho batāṃho mahadadya te kṛtaṃ
alpīyasi droha ururdamo dhṛtaḥ

न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं
सम्मातुमर्हस्यविपक्वबुद्धे ।
यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता
विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभयाः प्रजाः

na vai nṛbhirnaradevaṃ parākhyaṃ
sammātumarhasyavipakvabuddhe |
yattejasā durviṣaheṇa guptā
vindanti bhadrāṇyakutobhayāḥ prajāḥ

अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि
रथाङ्गपाणावयमङ्ग लोकः ।
तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्यति
अरक्ष्यमाणोऽविव रूथवत् क्षणात्

alakṣyamāṇe naradevanāmni
rathāṅgapāṇāvayamaṅga lokaḥ |
tadā hi caurapracuro vinaṅkṣyati
arakṣyamāṇo'viva rūthavat kṣaṇāt

तदद्य नः पापमुपैत्यनन्वयं
यन्नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् ।
परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते
पशून् स्त्रियोऽर्थाम् पुरुदस्यवो जनाः

tadadya naḥ pāpamupaityananvayaṃ
yannaṣṭanāthasya vasorvilumpakāt |
parasparaṃ ghnanti śapanti vṛñjate
paśūn striyo'rthām purudasyavo janāḥ

तदाऽऽर्यधर्मः प्रविलीयते नृणां
वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमयः ।
ततोऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां
शुनां कपीनामिव वर्णसङ्करः

tadā''ryadharmaḥ pravilīyate nṛṇāṃ
varṇāśramācārayutastrayīmayaḥ |
tato'rthakāmābhiniveśitātmanāṃ
śunāṃ kapīnāmiva varṇasaṅkaraḥ

धर्मपालो नरपतिः स तु सम्राड् बृहच्छ्रवाः ।
साक्षान् महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट्
क्षुत्तृट्श्रमयुतो दीनो नैवास्मच्छापमर्हति

dharmapālo narapatiḥ sa tu samrāḍ bṛhacchravāḥ |
sākṣān mahābhāgavato rājarṣirhayamedhayāṭ
kṣuttṛṭśramayuto dīno naivāsmacchāpamarhati

अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना ।
पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुमर्हति

apāpeṣu svabhṛtyeṣu bālenāpakvabuddhinā |
pāpaṃ kṛtaṃ tadbhagavān sarvātmā kṣantumarhati

तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि ।
नास्य तत्प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ताः प्रभवोऽपि हि

tiraskṛtā vipralabdhāḥ śaptāḥ kṣiptā hatā api |
nāsya tatpratikurvanti tadbhaktāḥ prabhavo'pi hi

इति पुत्रकृताघेन सोऽनुतप्तो महामुनिः ।
स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत्

iti putrakṛtāghena so'nutapto mahāmuniḥ |
svayaṃ viprakṛto rājñā naivāghaṃ tadacintayat

प्रायशः साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिताः ।
न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्मागुणाश्रयः

prāyaśaḥ sādhavo loke parairdvandveṣu yojitāḥ |
na vyathanti na hṛṣyanti yata ātmāguṇāśrayaḥ