अध्याय 17: परीक्षित द्वारा कलि का निग्रह

तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानमनाथवत् ।
दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम्

tatra gomithunaṃ rājā hanyamānamanāthavat |
daṇḍahastaṃ ca vṛṣalaṃ dadṛśe nṛpalāñchanam

वृषं मृणालधवलं मेहन्तमिव बिभ्यतम् ।
वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम्

vṛṣaṃ mṛṇāladhavalaṃ mehantamiva bibhyatam |
vepamānaṃ padaikena sīdantaṃ śūdratāḍitam

गां च घर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् ।
विवत्सामाश्रुवदनां क्षामां यवसमिच्छतीम्

gāṃ ca gharmadughāṃ dīnāṃ bhṛśaṃ śūdrapadāhatām |
vivatsāmāśruvadanāṃ kṣāmāṃ yavasamicchatīm

पप्रच्छ रथमारूढः कार्तस्वरपरिच्छदम् ।
मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुकः

papraccha rathamārūḍhaḥ kārtasvaraparicchadam |
meghagambhīrayā vācā samāropitakārmukaḥ

कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली ।
नरदेवोऽसि वेषेण नटवत्कर्मणाद्विजः

kastvaṃ maccharaṇe loke balāddhaṃsyabalān balī |
naradevo'si veṣeṇa naṭavatkarmaṇādvijaḥ

यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना ।
शोच्योऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधमर्हसि

yastvaṃ kṛṣṇe gate dūraṃ sahagāṇḍīvadhanvanā |
śocyo'syaśocyān rahasi praharan vadhamarhasi

त्वं वा मृणालधवलः पादैर्न्यूनः पदा चरन् ।
वृषरूपेण किं कश्चिद्देवो नः परिखेदयन्

tvaṃ vā mṛṇāladhavalaḥ pādairnyūnaḥ padā caran |
vṛṣarūpeṇa kiṃ kaściddevo naḥ parikhedayan

न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते ।
भूतलेऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुचः

na jātu kauravendrāṇāṃ dordaṇḍaparirambhite |
bhūtale'nupatantyasmin vinā te prāṇināṃ śucaḥ

मा सौरभेयात्र शुचो व्येतु ते वृषलाद्भयम् ।
मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि

mā saurabheyātra śuco vyetu te vṛṣalādbhayam |
mā rodīramba bhadraṃ te khalānāṃ mayi śāstari

यस्य राष्ट्रे प्रजाः सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभिः ।
तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गतिः

yasya rāṣṭre prajāḥ sarvāstrasyante sādhvyasādhubhiḥ |
tasya mattasya naśyanti kīrtirāyurbhago gatiḥ

एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानामार्तिनिग्रहः ।
अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम्

eṣa rājñāṃ paro dharmo hyārtānāmārtinigrahaḥ |
ata enaṃ vadhiṣyāmi bhūtadruhamasattamam

कोऽवृश्चत्तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद ।
मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम्

ko'vṛścattava pādāṃstrīn saurabheya catuṣpada |
mā bhūvaṃstvādṛśā rāṣṭre rājñāṃ kṛṣṇānuvartinām

आख्याहि वृष भद्रं वः साधूनामकृतागसाम् ।
आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम्

ākhyāhi vṛṣa bhadraṃ vaḥ sādhūnāmakṛtāgasām |
ātmavairūpyakartāraṃ pārthānāṃ kīrtidūṣaṇam

जनेऽनागस्यघं युञ्जन् सर्वतोऽस्य च मद्भयम् ।
साधूनां भद्रमेव स्यादसाधुदमने कृते

jane'nāgasyaghaṃ yuñjan sarvato'sya ca madbhayam |
sādhūnāṃ bhadrameva syādasādhudamane kṛte

अनागःस्विह भूतेषु य आगस्कृन्निरङ्कुशः ।
आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम्

anāgaḥsviha bhūteṣu ya āgaskṛnniraṅkuśaḥ |
āhartāsmi bhujaṃ sākṣādamartyasyāpi sāṅgadam

राज्ञो हि परमो धर्मः स्वधर्मस्थानुपालनम् ।
शासतोऽन्यान् यथाशास्त्रमनापद्युत्पथानिह

rājño hi paramo dharmaḥ svadharmasthānupālanam |
śāsato'nyān yathāśāstramanāpadyutpathāniha

एतद्वः पाण्डवेयानां युक्तमार्ताभयं वचः ।
येषां गुणगणैः कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृतः

etadvaḥ pāṇḍaveyānāṃ yuktamārtābhayaṃ vacaḥ |
yeṣāṃ guṇagaṇaiḥ kṛṣṇo dautyādau bhagavān kṛtaḥ

न वयं क्लेशबीजानि यतः स्युः पुरुषर्षभ ।
पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिताः

na vayaṃ kleśabījāni yataḥ syuḥ puruṣarṣabha |
puruṣaṃ taṃ vijānīmo vākyabhedavimohitāḥ

केचिद्विकल्पवसना आहुरात्मानमात्मनः ।
दैवमन्येऽपरे कर्म स्वभावमपरे प्रभुम्

kecidvikalpavasanā āhurātmānamātmanaḥ |
daivamanye'pare karma svabhāvamapare prabhum

अप्रतर्क्यादनिर्देश्यादिति केष्वपि निश्चयः ।
अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया

apratarkyādanirdeśyāditi keṣvapi niścayaḥ |
atrānurūpaṃ rājarṣe vimṛśa svamanīṣayā

एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड्द्विजसत्तमाः ।
समाहितेन मनसा विखेदः पर्यचष्ट तम्

evaṃ dharme pravadati sa samrāḍdvijasattamāḥ |
samāhitena manasā vikhedaḥ paryacaṣṭa tam

धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् ।
यदधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत्

dharmaṃ bravīṣi dharmajña dharmo'si vṛṣarūpadhṛk |
yadadharmakṛtaḥ sthānaṃ sūcakasyāpi tadbhavet

अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा ।
चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चयः

athavā devamāyāyā nūnaṃ gatiragocarā |
cetaso vacasaścāpi bhūtānāmiti niścayaḥ

तपः शौचं दया सत्यमिति पादाः कृते कृताः ।
अधर्मांशैस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदैस्तव

tapaḥ śaucaṃ dayā satyamiti pādāḥ kṛte kṛtāḥ |
adharmāṃśaistrayo bhagnāḥ smayasaṅgamadaistava

इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यतः ।
तं जिघृक्षत्यधर्मोऽयमनृतेनैधितः कलिः

idānīṃ dharma pādaste satyaṃ nirvartayedyataḥ |
taṃ jighṛkṣatyadharmo'yamanṛtenaidhitaḥ kaliḥ

इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती ।
श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासैः सर्वतः कृतकौतुका

iyaṃ ca bhūmirbhagavatā nyāsitorubharā satī |
śrīmadbhistatpadanyāsaiḥ sarvataḥ kṛtakautukā

शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिता सती ।
अब्रह्मण्या नृपव्याजाः शूद्रा भोक्ष्यन्ति मामिति

śocatyaśrukalā sādhvī durbhagevojjhitā satī |
abrahmaṇyā nṛpavyājāḥ śūdrā bhokṣyanti māmiti

इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथः ।
निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे

iti dharmaṃ mahīṃ caiva sāntvayitvā mahārathaḥ |
niśātamādade khaḍgaṃ kalaye'dharmahetave

तं जिघांसुमभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् ।
तत्पादमूलं शिरसा समगाद्भयविह्वलः

taṃ jighāṃsumabhipretya vihāya nṛpalāñchanam |
tatpādamūlaṃ śirasā samagādbhayavihvalaḥ

पतितं पादयोर्वीरः कृपया दीनवत्सलः ।
शरण्यो नावधीच्छ्लोक्य आह चेदं हसन्निव

patitaṃ pādayorvīraḥ kṛpayā dīnavatsalaḥ |
śaraṇyo nāvadhīcchlokya āha cedaṃ hasanniva

न ते गुडाकेशयशोधराणां बद्धाञ्जलेर्वै भयमस्ति किञ्चित् ।
न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वमधर्मबन्धुः

na te guḍākeśayaśodharāṇāṃ baddhāñjalervai bhayamasti kiñcit |
na vartitavyaṃ bhavatā kathañcana kṣetre madīye tvamadharmabandhuḥ

त्वां वर्तमानं नरदेवदेहेष्वनुप्रवृत्तोऽयमधर्मपूगः ।
लोभोऽनृतं चौर्यमनार्यमंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भः

tvāṃ vartamānaṃ naradevadeheṣvanupravṛtto'yamadharmapūgaḥ |
lobho'nṛtaṃ cauryamanāryamaṃho jyeṣṭhā ca māyā kalahaśca dambhaḥ

न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये ।
ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञैर्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः

na vartitavyaṃ tadadharmabandho dharmeṇa satyena ca vartitavye |
brahmāvarte yatra yajanti yajñairyajñeśvaraṃ yajñavitānavijñāḥ

यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमान इज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति ।
कामानमोघान् स्थिरजङ्गमानामन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा

yasmin harirbhagavānijyamāna ijyātmamūrtiryajatāṃ śaṃ tanoti |
kāmānamoghān sthirajaṅgamānāmantarbahirvāyurivaiṣa ātmā

परीक्षितैवमादिष्टः स कलिर्जातवेपथुः ।
तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम्

parīkṣitaivamādiṣṭaḥ sa kalirjātavepathuḥ |
tamudyatāsimāhedaṃ daṇḍapāṇimivodyatam

यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया ।
लक्षये तत्र तत्रापि त्वामात्तेषुशरासनम्

yatra kva vātha vatsyāmi sārvabhauma tavājñayā |
lakṣaye tatra tatrāpi tvāmātteṣuśarāsanam

तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुमर्हसि ।
यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठंस्तेऽनुशासनम्

tanme dharmabhṛtāṃ śreṣṭha sthānaṃ nirdeṣṭumarhasi |
yatraiva niyato vatsya ātiṣṭhaṃste'nuśāsanam

अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ ।
द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधर्मश्चतुर्विधः

abhyarthitastadā tasmai sthānāni kalaye dadau |
dyūtaṃ pānaṃ striyaḥ sūnā yatrādharmaścaturvidhaḥ

पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात्प्रभुः ।
ततोऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम्

punaśca yācamānāya jātarūpamadātprabhuḥ |
tato'nṛtaṃ madaṃ kāmaṃ rajo vairaṃ ca pañcamam

अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभवः कलिः ।
औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत्तन्निदेशकृत्

amūni pañca sthānāni hyadharmaprabhavaḥ kaliḥ |
auttareyeṇa dattāni nyavasattannideśakṛt

अथैतानि न सेवेत बुभूषुः पुरुषः क्वचित् ।
विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः

athaitāni na seveta bubhūṣuḥ puruṣaḥ kvacit |
viśeṣato dharmaśīlo rājā lokapatirguruḥ

वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तपः शौचं दयामिति ।
प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत्

vṛṣasya naṣṭāṃstrīn pādān tapaḥ śaucaṃ dayāmiti |
pratisandadha āśvāsya mahīṃ ca samavardhayat

स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् ।
पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता

sa eṣa etarhyadhyāsta āsanaṃ pārthivocitam |
pitāmahenopanyastaṃ rājñāraṇyaṃ vivikṣatā

आस्तेऽधुना स राजर्षिः कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् ।
गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवाः

āste'dhunā sa rājarṣiḥ kauravendraśriyollasan |
gajāhvaye mahābhāgaścakravartī bṛhacchravāḥ

इत्थम्भूतानुभावोऽयमभिमन्युसुतो नृपः ।
यस्य पालयतः क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः

itthambhūtānubhāvo'yamabhimanyusuto nṛpaḥ |
yasya pālayataḥ kṣauṇīṃ yūyaṃ satrāya dīkṣitāḥ