अध्याय 10: श्रीकृष्ण का द्वारका को प्रस्थान

हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनो
युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः ।
सहानुजैः प्रत्यवरुद्धभोजनः
कथं प्रवृत्तः किमकारषीत्ततः

hatvā svarikthaspṛdha ātatāyino
yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
sahānujaiḥ pratyavaruddhabhojanaḥ
kathaṃ pravṛttaḥ kimakāraṣīttataḥ

वंशं कुरोर्वंशदवाग्निनिर्हृतं
संरोहयित्वा भवभावनो हरिः ।
निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरो
युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह

vaṃśaṃ kurorvaṃśadavāgninirhṛtaṃ
saṃrohayitvā bhavabhāvano hariḥ |
niveśayitvā nijarājya īśvaro
yudhiṣṭhiraṃ prītamanā babhūva ha

निशम्य भीष्मोक्तमथाच्युतोक्तं
प्रवृत्त विज्ञान विधूत विभ्रमः ।
शशास गामिन्द्र इवाजिताश्रयः
परिध्युपान्तां अनुजानुवर्तितः

niśamya bhīṣmoktamathācyutoktaṃ
pravṛtta vijñāna vidhūta vibhramaḥ |
śaśāsa gāmindra ivājitāśrayaḥ
paridhyupāntāṃ anujānuvartitaḥ

कामं ववर्ष पर्जन्यः सर्वकामदुघा मही ।
सिषिचुः स्म व्रजान् गावः पयसोधस्वतीर्मुदा

kāmaṃ vavarṣa parjanyaḥ sarvakāmadughā mahī |
siṣicuḥ sma vrajān gāvaḥ payasodhasvatīrmudā

नद्यः समुद्रा गिरयः सवनस्पतिवीरुधः ।
फलन्त्योषधयः सर्वाः कामं अन्वृतु तस्य वै

nadyaḥ samudrā girayaḥ savanaspativīrudhaḥ |
phalantyoṣadhayaḥ sarvāḥ kāmaṃ anvṛtu tasya vai

नाधयो व्याधयः क्लेशा दैवभूतात्महेतवः ।
अजातशत्रौ अवभवन् जन्तूनां राज्ञि कर्हिचित्

nādhayo vyādhayaḥ kleśā daivabhūtātmahetavaḥ |
ajātaśatrau avabhavan jantūnāṃ rājñi karhicit

उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरिः ।
सुहृदां च विशोकाय स्वसुश्च प्रियकाम्यया

uṣitvā hāstinapure māsān katipayān hariḥ |
suhṛdāṃ ca viśokāya svasuśca priyakāmyayā

आमंत्र्य चाभ्यनुज्ञातः परिष्वज्याभिवाद्य तम् ।
आरुरोह रथं कैश्चित् परिष्वक्तोऽभिवादितः

āmaṃtrya cābhyanujñātaḥ pariṣvajyābhivādya tam |
āruroha rathaṃ kaiścit pariṣvakto'bhivāditaḥ

सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा ।
गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुः गौतमो यमौ

subhadrā draupadī kuntī virāṭatanayā tathā |
gāndhārī dhṛtarāṣṭraśca yuyutsuḥ gautamo yamau

वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादयः ।
न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वनः

vṛkodaraśca dhaumyaśca striyo matsyasutādayaḥ |
na sehire vimuhyanto virahaṃ śārṅgadhanvanaḥ

सत्सङ्गात् मुक्तदुःसङ्गो हातुं नोत्सहते बुधः ।
कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृत् आकर्ण्य रोचनम्

satsaṅgāt muktaduḥsaṅgo hātuṃ notsahate budhaḥ |
kīrtyamānaṃ yaśo yasya sakṛt ākarṇya rocanam

तस्मिन् न्यस्तधियः पार्थाः सहेरन् विरहं कथम् ।
दर्शनस्पर्शसंलाप शयनासन भोजनैः

tasmin nyastadhiyaḥ pārthāḥ saheran virahaṃ katham |
darśanasparśasaṃlāpa śayanāsana bhojanaiḥ

सर्वे तेऽनिमिषैः अक्षैः तं अनु द्रुतचेतसः ।
वीक्षन्तः स्नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह

sarve te'nimiṣaiḥ akṣaiḥ taṃ anu drutacetasaḥ |
vīkṣantaḥ snehasambaddhā vicelustatra tatra ha

न्यरुन्धन् उद्गलत् बाष्पं औत्कण्ठ्यात् देवकीसुते ।
निर्यात्यगारात् नोऽभद्रं इति स्यात् बान्धवस्त्रियः

nyarundhan udgalat bāṣpaṃ autkaṇṭhyāt devakīsute |
niryātyagārāt no'bhadraṃ iti syāt bāndhavastriyaḥ

मृदङ्गशङ्खभेर्यश्च वीणापणव गोमुखाः ।
धुन्धुर्यानक घण्टाद्या नेदुः दुन्दुभयस्तथा

mṛdaṅgaśaṅkhabheryaśca vīṇāpaṇava gomukhāḥ |
dhundhuryānaka ghaṇṭādyā neduḥ dundubhayastathā

प्रासादशिखरारूढाः कुरुनार्यो दिदृक्षया ।
ववृषुः कुसुमैः कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणाः

prāsādaśikharārūḍhāḥ kurunāryo didṛkṣayā |
vavṛṣuḥ kusumaiḥ kṛṣṇaṃ premavrīḍāsmitekṣaṇāḥ

सितातपत्रं जग्राह मुक्तादामविभूषितम् ।
रत्नदण्डं गुडाकेशः प्रियः प्रियतमस्य ह

sitātapatraṃ jagrāha muktādāmavibhūṣitam |
ratnadaṇḍaṃ guḍākeśaḥ priyaḥ priyatamasya ha

उद्धवः सात्यकिश्चैव व्यजने परमाद्भुते ।
विकीर्यमाणः कुसुमै रेजे मधुपतिः पथि

uddhavaḥ sātyakiścaiva vyajane paramādbhute |
vikīryamāṇaḥ kusumai reje madhupatiḥ pathi

अश्रूयन्ताशिषः सत्याः तत्र तत्र द्विजेरिताः ।
नानुरूपानुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मनः

aśrūyantāśiṣaḥ satyāḥ tatra tatra dvijeritāḥ |
nānurūpānurūpāśca nirguṇasya guṇātmanaḥ

अन्योन्यमासीत् संजल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् ।
कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहरः

anyonyamāsīt saṃjalpa uttamaślokacetasām |
kauravendrapurastrīṇāṃ sarvaśrutimanoharaḥ

स वै किलायं पुरुषः पुरातनो
य एक आसीदविशेष आत्मनि ।
अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे
निमीलितात्मन्निशि सुप्तशक्तिषु

sa vai kilāyaṃ puruṣaḥ purātano
ya eka āsīdaviśeṣa ātmani |
agre guṇebhyo jagadātmanīśvare
nimīlitātmanniśi suptaśaktiṣu

स एव भूयो निजवीर्यचोदितां
स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् ।
अनामरूपात्मनि रूपनामनी
विधित्समानोऽनुससार शास्त्रकृत्

sa eva bhūyo nijavīryacoditāṃ
svajīvamāyāṃ prakṛtiṃ sisṛkṣatīm |
anāmarūpātmani rūpanāmanī
vidhitsamāno'nusasāra śāstrakṛt

स वा अयं यत्पदमत्र सूरयो
जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वनः ।
पश्यन्ति भक्ति उत्कलितामलात्मना
नन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुमर्हति

sa vā ayaṃ yatpadamatra sūrayo
jitendriyā nirjitamātariśvanaḥ |
paśyanti bhakti utkalitāmalātmanā
nanveṣa sattvaṃ parimārṣṭumarhati

स वा अयं सख्यनुगीत सत्कथो
वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभिः ।
य एक ईशो जगदात्मलीलया
सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते

sa vā ayaṃ sakhyanugīta satkatho
vedeṣu guhyeṣu ca guhyavādibhiḥ |
ya eka īśo jagadātmalīlayā
sṛjatyavatyatti na tatra sajjate

यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा
जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वतः किल ।
धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशो
भवाय रूपाणि दधत् युगे युगे

yadā hyadharmeṇa tamodhiyo nṛpā
jīvanti tatraiṣa hi sattvataḥ kila |
dhatte bhagaṃ satyamṛtaṃ dayāṃ yaśo
bhavāya rūpāṇi dadhat yuge yuge

अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलं
अहो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् ।
यदेष पुंसां ऋषभः श्रियः पतिः
स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति

aho alaṃ ślāghyatamaṃ yadoḥ kulaṃ
aho alaṃ puṇyatamaṃ madhorvanam |
yadeṣa puṃsāṃ ṛṣabhaḥ śriyaḥ patiḥ
svajanmanā caṅkramaṇena cāñcati

अहो बत स्वर्यशसः तिरस्करी
कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुवः ।
पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं
स्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजाः

aho bata svaryaśasaḥ tiraskarī
kuśasthalī puṇyayaśaskarī bhuvaḥ |
paśyanti nityaṃ yadanugraheṣitaṃ
smitāvalokaṃ svapatiṃ sma yatprajāḥ

नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वरः
समर्चितो ह्यस्य गृहीतपाणिभिः ।
पिबंति याः सख्यधरामृतं मुहुः
व्रजस्त्रियः सम्मुमुहुः यदाशयाः

nūnaṃ vratasnānahutādineśvaraḥ
samarcito hyasya gṛhītapāṇibhiḥ |
pibaṃti yāḥ sakhyadharāmṛtaṃ muhuḥ
vrajastriyaḥ sammumuhuḥ yadāśayāḥ

या वीर्यशुल्केन हृताः स्वयंवरे
प्रमथ्य चैद्यः प्रमुखान्हि शुष्मिणः ।
प्रद्युम्न साम्बाम्ब सुतादयोऽपरा
याः चाहृता भौमवधे सहस्रशः

yā vīryaśulkena hṛtāḥ svayaṃvare
pramathya caidyaḥ pramukhānhi śuṣmiṇaḥ |
pradyumna sāmbāmba sutādayo'parā
yāḥ cāhṛtā bhaumavadhe sahasraśaḥ

एताः परं स्त्रीत्वमपास्तपेशलं
निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते ।
यासां गृहात् पुष्करलोचनः पतिः
न जातु अपैत्याहृतिभिः हृदि स्पृशन्

etāḥ paraṃ strītvamapāstapeśalaṃ
nirastaśaucaṃ bata sādhu kurvate |
yāsāṃ gṛhāt puṣkaralocanaḥ patiḥ
na jātu apaityāhṛtibhiḥ hṛdi spṛśan

एवंविधा गदन्तीनां स गिरः पुरयोषिताम् ।
निरीक्षणेन अभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरिः

evaṃvidhā gadantīnāṃ sa giraḥ purayoṣitām |
nirīkṣaṇena abhinandan sasmitena yayau hariḥ

अजातशत्रुः पृतनां गोपीथाय मधुद्विषः ।
परेभ्यः शङ्कितः स्नेहात् प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम्

ajātaśatruḥ pṛtanāṃ gopīthāya madhudviṣaḥ |
parebhyaḥ śaṅkitaḥ snehāt prāyuṅkta caturaṅgiṇīm

अथ दूरागतान् शौरिः कौरवान् विरहातुरान् ।
सन्निवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात्स्वनगरीं प्रियैः

atha dūrāgatān śauriḥ kauravān virahāturān |
sannivartya dṛḍhaṃ snigdhān prāyātsvanagarīṃ priyaiḥ

कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् ।
ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ

kurujāṅgalapāñcālān śūrasenān sayāmunān |
brahmāvartaṃ kurukṣetraṃ matsyān sārasvatānatha

मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयोः परान् ।
आनर्तान् भार्गवोपागात् श्रान्तवाहो मनाग्विभुः

marudhanvamatikramya sauvīrābhīrayoḥ parān |
ānartān bhārgavopāgāt śrāntavāho manāgvibhuḥ

तत्र तत्र ह तत्रत्यैः हरिः प्रत्युद्यतार्हणः ।
सायं भेजे दिशं पश्चात् गविष्ठो गां गतस्तदा

tatra tatra ha tatratyaiḥ hariḥ pratyudyatārhaṇaḥ |
sāyaṃ bheje diśaṃ paścāt gaviṣṭho gāṃ gatastadā