अध्याय 9: शरशय्या पर भीष्म का उपदेश और देहत्याग

इति भीतः प्रजाद्रोहात् सर्वधर्मविवित्सया ।
ततो विनशनं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत्

iti bhītaḥ prajādrohāt sarvadharmavivitsayā |
tato vinaśanaṃ prāgād yatra devavrato'patat

तदा ते भ्रातरः सर्वे सदश्वैः स्वर्णभूषितैः ।
अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा

tadā te bhrātaraḥ sarve sadaśvaiḥ svarṇabhūṣitaiḥ |
anvagacchan rathairviprā vyāsadhaumyādayastathā

भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जयः ।
स तैर्व्यरोचत नृपः कुबेर इव गुह्यकैः

bhagavānapi viprarṣe rathena sadhanañjayaḥ |
sa tairvyarocata nṛpaḥ kubera iva guhyakaiḥ

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्च्युतं इवामरम् ।
प्रणेमुः पाण्डवा भीष्मं सानुगाः सह चक्रिणा

dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau divaścyutaṃ ivāmaram |
praṇemuḥ pāṇḍavā bhīṣmaṃ sānugāḥ saha cakriṇā

तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षयश्च सत्तम ।
राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम्

tatra brahmarṣayaḥ sarve devarṣayaśca sattama |
rājarṣayaśca tatrāsan draṣṭuṃ bharatapuṅgavam

पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायणः ।
बृहदश्वो भरद्वाजः सशिष्यो रेणुकासुतः

parvato nārado dhaumyo bhagavān bādarāyaṇaḥ |
bṛhadaśvo bharadvājaḥ saśiṣyo reṇukāsutaḥ

वसिष्ठ इन्द्रप्रमदः त्रितो गृत्समदोऽसितः ।
कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शनः

vasiṣṭha indrapramadaḥ trito gṛtsamado'sitaḥ |
kakṣīvān gautamo'triśca kauśiko'tha sudarśanaḥ

अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयोऽमलाः ।
शिष्यैरुपेता आजग्मुः कश्यपाङ्गिरसादयः

anye ca munayo brahman brahmarātādayo'malāḥ |
śiṣyairupetā ājagmuḥ kaśyapāṅgirasādayaḥ

तान् समेतान् महाभागान् उपलभ्य वसूत्तमः ।
पूजयामास धर्मज्ञो देशकालविभागवित्

tān sametān mahābhāgān upalabhya vasūttamaḥ |
pūjayāmāsa dharmajño deśakālavibhāgavit

कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् ।
हृदिस्थं पूजयामास माययोपात्त विग्रहम्

kṛṣṇaṃ ca tatprabhāvajña āsīnaṃ jagadīśvaram |
hṛdisthaṃ pūjayāmāsa māyayopātta vigraham

पाण्डुपुत्रान् उपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् ।
अभ्याचष्टानुरागाश्रैः अन्धीभूतेन चक्षुषा

pāṇḍuputrān upāsīnān praśrayapremasaṅgatān |
abhyācaṣṭānurāgāśraiḥ andhībhūtena cakṣuṣā

अहो कष्टमहोऽन्याय्यं यद् यूयं धर्मनन्दनाः ।
जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रयाः

aho kaṣṭamaho'nyāyyaṃ yad yūyaṃ dharmanandanāḥ |
jīvituṃ nārhatha kliṣṭaṃ vipradharmācyutāśrayāḥ

संस्थितेऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधूः ।
युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहुः

saṃsthite'tirathe pāṇḍau pṛthā bālaprajā vadhūḥ |
yuṣmatkṛte bahūn kleśān prāptā tokavatī muhuḥ

सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् ।
सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलिः

sarvaṃ kālakṛtaṃ manye bhavatāṃ ca yadapriyam |
sapālo yadvaśe loko vāyoriva ghanāvaliḥ

यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदरः ।
कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत् कृष्णः ततो विपत्

yatra dharmasuto rājā gadāpāṇirvṛkodaraḥ |
kṛṣṇo'strī gāṇḍivaṃ cāpaṃ suhṛt kṛṣṇaḥ tato vipat

न ह्यस्य कर्हिचित् राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् ।
यत् विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयोऽपि हि

na hyasya karhicit rājan pumān veda vidhitsitam |
yat vijijñāsayā yuktā muhyanti kavayo'pi hi

तस्मात् इदं दैवतंत्रं व्यवस्य भरतर्षभ ।
तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजाः प्रभो

tasmāt idaṃ daivataṃtraṃ vyavasya bharatarṣabha |
tasyānuvihito'nāthā nātha pāhi prajāḥ prabho

एष वै भगवान् साक्षात् आद्यो नारायणः पुमान् ।
मोहयन् मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु

eṣa vai bhagavān sākṣāt ādyo nārāyaṇaḥ pumān |
mohayan māyayā lokaṃ gūḍhaścarati vṛṣṇiṣu

अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिवः ।
देवर्षिर्नारदः साक्षात् भगवान् कपिलो नृप

asyānubhāvaṃ bhagavān veda guhyatamaṃ śivaḥ |
devarṣirnāradaḥ sākṣāt bhagavān kapilo nṛpa

यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् ।
अकरोः सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम्

yaṃ manyase mātuleyaṃ priyaṃ mitraṃ suhṛttamam |
akaroḥ sacivaṃ dūtaṃ sauhṛdādatha sārathim

सर्वात्मनः समदृशो ह्यद्वयस्यानहङ्कृतेः ।
तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित्

sarvātmanaḥ samadṛśo hyadvayasyānahaṅkṛteḥ |
tatkṛtaṃ mativaiṣamyaṃ niravadyasya na kvacit

तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् ।
यत् मे असून् त्यजतः साक्षात् कृष्णो दर्शनमागतः

tathāpyekāntabhakteṣu paśya bhūpānukampitam |
yat me asūn tyajataḥ sākṣāt kṛṣṇo darśanamāgataḥ

भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् ।
त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभिः

bhaktyāveśya mano yasmin vācā yannāma kīrtayan |
tyajan kalevaraṃ yogī mucyate kāmakarmabhiḥ

स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां
कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् ।
प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लसन्
मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुजः

sa devadevo bhagavān pratīkṣatāṃ
kalevaraṃ yāvadidaṃ hinomyaham |
prasannahāsāruṇalocanollasan
mukhāmbujo dhyānapathaścaturbhujaḥ

युधिष्ठिरः तत् आकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे ।
अपृच्छत् विविधान् धर्मान् ऋषीणां चानुश्रृण्वताम्

yudhiṣṭhiraḥ tat ākarṇya śayānaṃ śarapañjare |
apṛcchat vividhān dharmān ṛṣīṇāṃ cānuśrṛṇvatām

पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् ।
वैराग्यरागोपाधिभ्यां आम्नातोभयलक्षणान्

puruṣasvabhāvavihitān yathāvarṇaṃ yathāśramam |
vairāgyarāgopādhibhyāṃ āmnātobhayalakṣaṇān

दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागशः ।
स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यास योगतः

dānadharmān rājadharmān mokṣadharmān vibhāgaśaḥ |
strīdharmān bhagavaddharmān samāsavyāsa yogataḥ

धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने ।
नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित्

dharmārthakāmamokṣāṃśca sahopāyān yathā mune |
nānākhyānetihāseṣu varṇayāmāsa tattvavit

धर्मं प्रवदतस्तस्य स कालः प्रत्युपस्थितः ।
यो योगिनः छन्दमृत्योः वाञ्छितस्तु उत्तरायणः

dharmaṃ pravadatastasya sa kālaḥ pratyupasthitaḥ |
yo yoginaḥ chandamṛtyoḥ vāñchitastu uttarāyaṇaḥ

तदोपसंहृत्य गिरः सहस्रणीः
विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे ।
कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे
पुरः स्थितेऽमीलित दृग् व्यधारयत्

tadopasaṃhṛtya giraḥ sahasraṇīḥ
vimuktasaṅgaṃ mana ādipūruṣe |
kṛṣṇe lasatpītapaṭe caturbhuje
puraḥ sthite'mīlita dṛg vyadhārayat

विशुद्धया धारणया हताशुभः
तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रमः ।
निवृत्त सर्वेन्द्रिय वृत्ति विभ्रमः
तुष्टाव जन्यं विसृजन् जनार्दनम्

viśuddhayā dhāraṇayā hatāśubhaḥ
tadīkṣayaivāśu gatāyudhaśramaḥ |
nivṛtta sarvendriya vṛtti vibhramaḥ
tuṣṭāva janyaṃ visṛjan janārdanam

इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा
भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि ।
स्वसुखमुपगते क्वचित् विहर्तुं
प्रकृतिमुपेयुषि यद्भवप्रवाहः

iti matirupakalpitā vitṛṣṇā
bhagavati sātvatapuṅgave vibhūmni |
svasukhamupagate kvacit vihartuṃ
prakṛtimupeyuṣi yadbhavapravāhaḥ

त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं
रविकरगौरवराम्बरं दधाने ।
वपुरलककुलावृत आननाब्जं
विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या

tribhuvanakamanaṃ tamālavarṇaṃ
ravikaragauravarāmbaraṃ dadhāne |
vapuralakakulāvṛta ānanābjaṃ
vijayasakhe ratirastu me'navadyā

युधि तुरगरजो विधूम्र विष्वक्
कचलुलितश्रमवारि अलङ्कृतास्ये ।
मम निशितशरैर्विभिद्यमान
त्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा

yudhi turagarajo vidhūmra viṣvak
kacalulitaśramavāri alaṅkṛtāsye |
mama niśitaśarairvibhidyamāna
tvaci vilasatkavace'stu kṛṣṇa ātmā

सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये
निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य ।
स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा
हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु

sapadi sakhivaco niśamya madhye
nijaparayorbalayo rathaṃ niveśya |
sthitavati parasainikāyurakṣṇā
hṛtavati pārthasakhe ratirmamāstu

व्यवहित पृतनामुखं निरीक्ष्य
स्वजनवधात् विमुखस्य दोषबुद्ध्या ।
कुमतिम अहरत् आत्मविद्यया यः
चश्चरणरतिः परमस्य तस्य मेऽस्तु

vyavahita pṛtanāmukhaṃ nirīkṣya
svajanavadhāt vimukhasya doṣabuddhyā |
kumatima aharat ātmavidyayā yaḥ
caścaraṇaratiḥ paramasya tasya me'stu

स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञां
ऋतमधि कर्तुमवप्लुतो रथस्थः ।
धृतरथ चरणोऽभ्ययात् चलद्गुः
हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीयः

svanigamamapahāya matpratijñāṃ
ṛtamadhi kartumavapluto rathasthaḥ |
dhṛtaratha caraṇo'bhyayāt caladguḥ
haririva hantumibhaṃ gatottarīyaḥ

शितविशिखहतो विशीर्णदंशः
क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे ।
प्रसभं अभिससार मद्वधार्थं
स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्दः

śitaviśikhahato viśīrṇadaṃśaḥ
kṣatajaparipluta ātatāyino me |
prasabhaṃ abhisasāra madvadhārthaṃ
sa bhavatu me bhagavān gatirmukundaḥ

विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे
धृतहयरश्मिनि तत् श्रियेक्षणीये ।
भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षोः
यमिह निरीक्ष्य हता गताः स्वरूपम्

vijayarathakuṭumba āttatotre
dhṛtahayaraśmini tat śriyekṣaṇīye |
bhagavati ratirastu me mumūrṣoḥ
yamiha nirīkṣya hatā gatāḥ svarūpam

ललित गति विलास वल्गुहास
प्रणय निरीक्षण कल्पितोरुमानाः ।
कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धाः
प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्वः

lalita gati vilāsa valguhāsa
praṇaya nirīkṣaṇa kalpitorumānāḥ |
kṛtamanukṛtavatya unmadāndhāḥ
prakṛtimagan kila yasya gopavadhvaḥ

मुनिगण नृपवर्यसङ्कुलेऽन्तः
सदसि युधिष्ठिर राजसूय एषाम् ।
अर्हणं उपपेद ईक्षणीयो
मम दृशिगोचर एष आविरात्मा

munigaṇa nṛpavaryasaṅkule'ntaḥ
sadasi yudhiṣṭhira rājasūya eṣām |
arhaṇaṃ upapeda īkṣaṇīyo
mama dṛśigocara eṣa āvirātmā

तमिममहमजं शरीरभाजां
हृदि हृदि धिष्ठितमात्म कल्पितानाम् ।
प्रतिदृशमिव नैकधार्कमेकं
समधिगतोऽस्मि विधूत भेदमोहः

tamimamahamajaṃ śarīrabhājāṃ
hṛdi hṛdi dhiṣṭhitamātma kalpitānām |
pratidṛśamiva naikadhārkamekaṃ
samadhigato'smi vidhūta bhedamohaḥ

कृष्ण एवं भगवति मनोवाक् दृष्टिवृत्तिभिः ।
आत्मनि आत्मानमावेश्य सोऽन्तःश्वास उपारमत्

kṛṣṇa evaṃ bhagavati manovāk dṛṣṭivṛttibhiḥ |
ātmani ātmānamāveśya so'ntaḥśvāsa upāramat

सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले ।
सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये

sampadyamānamājñāya bhīṣmaṃ brahmaṇi niṣkale |
sarve babhūvuste tūṣṇīṃ vayāṃsīva dinātyaye

तत्र दुन्दुभयो नेदुः देवमानव वादिताः ।
शशंसुः साधवो राज्ञां खात्पेतुः पुष्पवृष्टयः

tatra dundubhayo neduḥ devamānava vāditāḥ |
śaśaṃsuḥ sādhavo rājñāṃ khātpetuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ

तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव ।
युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूर्तं दुःखितोऽभवत्

tasya nirharaṇādīni samparetasya bhārgava |
yudhiṣṭhiraḥ kārayitvā muhūrtaṃ duḥkhito'bhavat

तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टाः कृष्णं तत् गुह्यनामभिः ।
ततस्ते कृष्णहृदयाः स्वाश्रमान्प्रययुः पुनः

tuṣṭuvurmunayo hṛṣṭāḥ kṛṣṇaṃ tat guhyanāmabhiḥ |
tataste kṛṣṇahṛdayāḥ svāśramānprayayuḥ punaḥ

ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् ।
पितरं सान्त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम्

tato yudhiṣṭhiro gatvā sahakṛṣṇo gajāhvayam |
pitaraṃ sāntvayāmāsa gāndhārīṃ ca tapasvinīm

पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदितः ।
चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभुः

pitrā cānumato rājā vāsudevānumoditaḥ |
cakāra rājyaṃ dharmeṇa pitṛpaitāmahaṃ vibhuḥ