अध्याय 11: श्रीकृष्ण का द्वारका-प्रवेश

आनर्तान् स उपव्रज्य स्वृद्धाञ्जनपदान् स्वकान् ।
दध्मौ दरवरं तेषां विषादं शमयन्निव

ānartān sa upavrajya svṛddhāñjanapadān svakān |
dadhmau daravaraṃ teṣāṃ viṣādaṃ śamayanniva

स उच्चकाशे धवलोदरो दरोऽपि
उरुक्रमस्य अधरशोण शोणिमा ।
दाध्मायमानः करकञ्जसम्पुटे
यथाब्जखण्डे कलहंस उत्स्वनः

sa uccakāśe dhavalodaro daro'pi
urukramasya adharaśoṇa śoṇimā |
dādhmāyamānaḥ karakañjasampuṭe
yathābjakhaṇḍe kalahaṃsa utsvanaḥ

तमुपश्रुत्य निनदं जगद्भयभयावहम् ।
प्रत्युद्ययुः प्रजाः सर्वा भर्तृदर्शनलालसाः

tamupaśrutya ninadaṃ jagadbhayabhayāvaham |
pratyudyayuḥ prajāḥ sarvā bhartṛdarśanalālasāḥ

तत्रोपनीतबलयो रवेर्दीपमिवादृताः ।
आत्मारामं पूर्णकामं निजलाभेन नित्यदा

tatropanītabalayo raverdīpamivādṛtāḥ |
ātmārāmaṃ pūrṇakāmaṃ nijalābhena nityadā

प्रीत्युत्फुल्लमुखाः प्रोचुः हर्षगद्गदया गिरा ।
पितरं सर्वसुहृदं अवितारं इवार्भकाः

prītyutphullamukhāḥ procuḥ harṣagadgadayā girā |
pitaraṃ sarvasuhṛdaṃ avitāraṃ ivārbhakāḥ

नताः स्म ते नाथ सदाङ्घ्रिपङ्कजं
विरिञ्चवैरिञ्च्य सुरेन्द्र वन्दितम् ।
परायणं क्षेममिहेच्छतां परं
न यत्र कालः प्रभवेत्परः प्रभुः

natāḥ sma te nātha sadāṅghripaṅkajaṃ
viriñcavairiñcya surendra vanditam |
parāyaṇaṃ kṣemamihecchatāṃ paraṃ
na yatra kālaḥ prabhavetparaḥ prabhuḥ

भवाय नस्त्वं भव विश्वभावन
त्वमेव माताथ सुहृत्पतिः पिता ।
त्वं सद्गुरुर्नः परमं च दैवतं
यस्यानुवृत्त्या कृतिनो बभूविम

bhavāya nastvaṃ bhava viśvabhāvana
tvameva mātātha suhṛtpatiḥ pitā |
tvaṃ sadgururnaḥ paramaṃ ca daivataṃ
yasyānuvṛttyā kṛtino babhūvima

अहो सनाथा भवता स्म यद्वयं
त्रैविष्टपानामपि दूरदर्शनम् ।
प्रेमस्मित स्निग्ध निरीक्षणाननं
पश्येम रूपं तव सर्वसौभगम्

aho sanāthā bhavatā sma yadvayaṃ
traiviṣṭapānāmapi dūradarśanam |
premasmita snigdha nirīkṣaṇānanaṃ
paśyema rūpaṃ tava sarvasaubhagam

यर्ह्यम्बुजाक्षापससार भो भवान्
कुरून् मधून् वाथ सुहृद् दिदृक्षया ।
तत्राब्दकोटिप्रतिमः क्षणो भवेद्
रविं विनाक्ष्णोरिव नस्तवाच्युत

yarhyambujākṣāpasasāra bho bhavān
kurūn madhūn vātha suhṛd didṛkṣayā |
tatrābdakoṭipratimaḥ kṣaṇo bhaved
raviṃ vinākṣṇoriva nastavācyuta

इति चोदीरिता वाचः प्रजानां भक्तवत्सलः ।
शृण्वानोऽनुग्रहं दृष्ट्या वितन्वन् प्राविशत्पुरम्

iti codīritā vācaḥ prajānāṃ bhaktavatsalaḥ |
śṛṇvāno'nugrahaṃ dṛṣṭyā vitanvan prāviśatpuram

मधुभोजदशार्हार्ह कुकुरान्धक वृष्णिभिः ।
आत्मतुल्य बलैर्गुप्तां नागैर्भोगवतीमिव

madhubhojadaśārhārha kukurāndhaka vṛṣṇibhiḥ |
ātmatulya balairguptāṃ nāgairbhogavatīmiva

सर्वर्तु सर्वविभव पुण्यवृक्षलताश्रमैः ।
उद्यानोपवनारामैः वृत पद्माकर श्रियम्

sarvartu sarvavibhava puṇyavṛkṣalatāśramaiḥ |
udyānopavanārāmaiḥ vṛta padmākara śriyam

गोपुरद्वारमार्गेषु कृतकौतुक तोरणाम् ।
चित्रध्वजपताकाग्रैः अन्तः प्रतिहतातपाम्

gopuradvāramārgeṣu kṛtakautuka toraṇām |
citradhvajapatākāgraiḥ antaḥ pratihatātapām

सम्मार्जित महामार्ग रथ्यापणक चत्वराम् ।
सिक्तां गन्धजलैरुप्तां फलपुष्पाक्षताङ्कुरैः

sammārjita mahāmārga rathyāpaṇaka catvarām |
siktāṃ gandhajalairuptāṃ phalapuṣpākṣatāṅkuraiḥ

द्वारि द्वारि गृहाणां च दध्यक्षत फलेक्षुभिः ।
अलङ्कृतां पूर्णकुम्भैः बलिभिः धूपदीपकैः

dvāri dvāri gṛhāṇāṃ ca dadhyakṣata phalekṣubhiḥ |
alaṅkṛtāṃ pūrṇakumbhaiḥ balibhiḥ dhūpadīpakaiḥ

निशम्य प्रेष्ठमायान्तं वसुदेवो महामनाः ।
अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रमः

niśamya preṣṭhamāyāntaṃ vasudevo mahāmanāḥ |
akrūraścograsenaśca rāmaścādbhutavikramaḥ

प्रद्युम्नः चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः ।
प्रहर्षवेग उच्छशित शयनासन भोजनाः

pradyumnaḥ cārudeṣṇaśca sāmbo jāmbavatīsutaḥ |
praharṣavega ucchaśita śayanāsana bhojanāḥ

वारणेन्द्रं पुरस्कृत्य ब्राह्मणैः ससुमङ्गलैः ।
शङ्खतूर्य निनादेन ब्रह्मघोषेण चादृताः ।
प्रत्युज्जग्मू रथैर्हृष्टाः प्रणयागत साध्वसाः

vāraṇendraṃ puraskṛtya brāhmaṇaiḥ sasumaṅgalaiḥ |
śaṅkhatūrya ninādena brahmaghoṣeṇa cādṛtāḥ |
pratyujjagmū rathairhṛṣṭāḥ praṇayāgata sādhvasāḥ

वारमुख्याश्च शतशो यानैः तत् दर्शनोत्सुकाः ।
लसत्कुण्डल निर्भात कपोल वदनश्रियः

vāramukhyāśca śataśo yānaiḥ tat darśanotsukāḥ |
lasatkuṇḍala nirbhāta kapola vadanaśriyaḥ

नटनर्तकगन्धर्वाः सूत मागध वन्दिनः ।
गायन्ति चोत्तमश्लोक चरितानि अद्भुतानि च

naṭanartakagandharvāḥ sūta māgadha vandinaḥ |
gāyanti cottamaśloka caritāni adbhutāni ca

भगवान् तत्र बन्धूनां पौराणां अनुवर्तिनाम् ।
यथाविधि उपसङ्गम्य सर्वेषां मानमादधे

bhagavān tatra bandhūnāṃ paurāṇāṃ anuvartinām |
yathāvidhi upasaṅgamya sarveṣāṃ mānamādadhe

प्रह्वाभिवादन आश्लेष करस्पर्श स्मितेक्षणैः ।
आश्वास्य चाश्वपाकेभ्यो वरैश्च अभिमतैर्विभुः

prahvābhivādana āśleṣa karasparśa smitekṣaṇaiḥ |
āśvāsya cāśvapākebhyo varaiśca abhimatairvibhuḥ

स्वयं च गुरुभिर्विप्रैः सदारैः स्थविरैरपि ।
आशीर्भिः युज्यमानोऽन्यैः वन्दिभिश्चाविशत् पुरम्

svayaṃ ca gurubhirvipraiḥ sadāraiḥ sthavirairapi |
āśīrbhiḥ yujyamāno'nyaiḥ vandibhiścāviśat puram

राजमार्गं गते कृष्णे द्वारकायाः कुलस्त्रियः ।
हर्म्याण्यारुरुहुर्विप्र तदीक्षण महोत्सवाः

rājamārgaṃ gate kṛṣṇe dvārakāyāḥ kulastriyaḥ |
harmyāṇyāruruhurvipra tadīkṣaṇa mahotsavāḥ

नित्यं निरीक्षमाणानां यदपि द्वारकौकसाम् ।
न वितृप्यन्ति हि दृशः श्रियो धामाङ्गमच्युतम्

nityaṃ nirīkṣamāṇānāṃ yadapi dvārakaukasām |
na vitṛpyanti hi dṛśaḥ śriyo dhāmāṅgamacyutam

श्रियो निवासो यस्योरः पानपात्रं मुखं दृशाम् ।
बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम्

śriyo nivāso yasyoraḥ pānapātraṃ mukhaṃ dṛśām |
bāhavo lokapālānāṃ sāraṅgāṇāṃ padāmbujam

सितातपत्रव्यजनैः उपस्कृतः
नवर्षैः अभिवर्षितः पथि ।
पिशङ्गवासा वनमालया बभौ
यथार्कोडुप चाप वैद्युतैः

sitātapatravyajanaiḥ upaskṛtaḥ
navarṣaiḥ abhivarṣitaḥ pathi |
piśaṅgavāsā vanamālayā babhau
yathārkoḍupa cāpa vaidyutaiḥ

प्रविष्टस्तु गृहं पित्रोः परिष्वक्तः स्वमातृभिः ।
ववन्दे शिरसा सप्त देवकीप्रमुखा मुदा

praviṣṭastu gṛhaṃ pitroḥ pariṣvaktaḥ svamātṛbhiḥ |
vavande śirasā sapta devakīpramukhā mudā

ताः पुत्रमङ्कं आरोप्य स्नेहस्नुत पयोधराः ।
हर्षविह्वलितात्मानः सिषिचुः नेत्रजैर्जलैः

tāḥ putramaṅkaṃ āropya snehasnuta payodharāḥ |
harṣavihvalitātmānaḥ siṣicuḥ netrajairjalaiḥ

अथाविशत् स्वभवनं सर्वकाममनुत्तमम् ।
प्रासादा यत्र पत्नीनां सहस्राणि च षोडश

athāviśat svabhavanaṃ sarvakāmamanuttamam |
prāsādā yatra patnīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa

पत्न्यः पतिं प्रोष्य गृहानुपागतं
क्य सञ्जात मनोमहोत्सवाः ।
उत्तस्थुरारात् सहसासनाशयात्
व्रतैः व्रीडित लोचनाननाः

patnyaḥ patiṃ proṣya gṛhānupāgataṃ
kya sañjāta manomahotsavāḥ |
uttasthurārāt sahasāsanāśayāt
vrataiḥ vrīḍita locanānanāḥ

तं आत्मजैः दृष्टिभिरन्तरात्मना
दुरन्तभावाः परिरेभिरे पतिम् ।
निरुद्धमप्यास्रवदम्बु नेत्रयोः
विलज्जतीनां भृगुवर्य वैक्लवात्

taṃ ātmajaiḥ dṛṣṭibhirantarātmanā
durantabhāvāḥ parirebhire patim |
niruddhamapyāsravadambu netrayoḥ
vilajjatīnāṃ bhṛguvarya vaiklavāt

यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगतः
तथापि तस्याङ्घ्रियुगं नवं नवम् ।
पदे पदे का विरमेत तत्पदात्
चलापि यच्छ्रीर्न जहाति कर्हिचित्

yadyapyasau pārśvagato rahogataḥ
tathāpi tasyāṅghriyugaṃ navaṃ navam |
pade pade kā virameta tatpadāt
calāpi yacchrīrna jahāti karhicit

एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मनां
अक्षौहिणीभिः परिवृत्ततेजसाम् ।
विधाय वैरं श्वसनो यथानलं
मिथो वधेनोपरतो निरायुधः

evaṃ nṛpāṇāṃ kṣitibhārajanmanāṃ
akṣauhiṇībhiḥ parivṛttatejasām |
vidhāya vairaṃ śvasano yathānalaṃ
mitho vadhenoparato nirāyudhaḥ

स एष नरलोकेऽस्मिन् अवतीर्णः स्वमायया ।
रेमे स्त्रीरत्नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा

sa eṣa naraloke'smin avatīrṇaḥ svamāyayā |
reme strīratnakūṭastho bhagavān prākṛto yathā

उद्दामभाव पिशुनामल वल्गुहास ।
व्रीडावलोकनिहतो मदनोऽपि यासाम् ॥
सम्मुह्य चापमजहात् प्रमदोत्तमास्ता ।
यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकुः

uddāmabhāva piśunāmala valguhāsa |
vrīḍāvalokanihato madano'pi yāsām ||
sammuhya cāpamajahāt pramadottamāstā |
yasyendriyaṃ vimathituṃ kuhakairna śekuḥ

तमयं मन्यते लोको ह्यसङ्गमपि सङ्गिनम् ।
आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतोऽबुधः

tamayaṃ manyate loko hyasaṅgamapi saṅginam |
ātmaupamyena manujaṃ vyāpṛṇvānaṃ yato'budhaḥ

एतत् ईशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणैः ।
न युज्यते सदाऽत्मस्थैः यथा बुद्धिस्तदाश्रया

etat īśanamīśasya prakṛtistho'pi tadguṇaiḥ |
na yujyate sadā'tmasthaiḥ yathā buddhistadāśrayā

तं मेनिरेऽबला मूढाः स्त्रैणं चानुव्रतं रहः ।
अप्रमाणविदो भर्तुः ईश्वरं मतयो यथा

taṃ menire'balā mūḍhāḥ straiṇaṃ cānuvrataṃ rahaḥ |
apramāṇavido bhartuḥ īśvaraṃ matayo yathā