Chapter 9: Balarama slays Pralamba at the Bhandira fig

तस्मिन्रासभदैतेये सानुगे विनिपातिते ।
सौम्यं तद्गोपगोपीनां रम्यं तालवनं बभौ

tasminrāsabhadaiteye sānuge vinipātite |
saumyaṃ tadgopagopīnāṃ ramyaṃ tālavanaṃ babhau

ततस्तौ जातहर्षौ तु वसुदेवसुतावुभौ ।
हत्वा धेनुकदैतेयं भाण्डीरवटमागतौ

tatastau jātaharṣau tu vasudevasutāvubhau |
hatvā dhenukadaiteyaṃ bhāṇḍīravaṭamāgatau

क्ष्वेलमानौ प्रगायन्तौ विचिन्वन्तौ च पादपान् ।
चारयन्तौ च गा दूरे व्याहरन्तौ च नामभिः

kṣvelamānau pragāyantau vicinvantau ca pādapān |
cārayantau ca gā dūre vyāharantau ca nāmabhiḥ

निर्योगपाशस्कन्धौ तौ वनमालाविभूषितौ ।
शुशुभाते महात्मानौ बालशृङ्गाविवर्षभौ

niryogapāśaskandhau tau vanamālāvibhūṣitau |
śuśubhāte mahātmānau bālaśṛṅgāvivarṣabhau

सुवर्णाञ्जनचूर्णाभ्यां तौ तदा रूषितांबरौ ।
महेन्द्रायुधसंयुक्तौ श्वेतकृष्णाविवांबुदौ

suvarṇāñjanacūrṇābhyāṃ tau tadā rūṣitāṃbarau |
mahendrāyudhasaṃyuktau śvetakṛṣṇāvivāṃbudau

चेरतुर्लौकसिद्धाभिः क्रीडाभिरितरेतरम् ।
समस्तलोकनाथानां नाथभूतौ भुवं गतौ

ceraturlaukasiddhābhiḥ krīḍābhiritaretaram |
samastalokanāthānāṃ nāthabhūtau bhuvaṃ gatau

मनुष्यधर्माभिरतौ मानयन्तौ मनुष्यताम् ।
तज्जातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश्चेरतुर्वनम्

manuṣyadharmābhiratau mānayantau manuṣyatām |
tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiśceraturvanam

ततस्त्वान्दोलिकाभिश्च नियुद्धैश्च महाबलौ ।
व्यायामं चक्रतुस्तत्र क्षेपणीयैस्तथाश्मभिः

tatastvāndolikābhiśca niyuddhaiśca mahābalau |
vyāyāmaṃ cakratustatra kṣepaṇīyaistathāśmabhiḥ

तल्लिप्सुरसुरस्तत्र ह्युभयो रममाणयोः ।
आजगाम प्रलंबाख्यो गोपवेषतिरोहितः

tallipsurasurastatra hyubhayo ramamāṇayoḥ |
ājagāma pralaṃbākhyo gopaveṣatirohitaḥ

सोऽवगाहत निःशङ्कस्तेषां मध्यममानुषः ।
मानुषं वपुरास्थाय प्रलंबो दानवोत्तमः

so'vagāhata niḥśaṅkasteṣāṃ madhyamamānuṣaḥ |
mānuṣaṃ vapurāsthāya pralaṃbo dānavottamaḥ

तयोशिछ्द्रान्तरप्रेप्सुरविषह्यममन्यत ।
कृष्णं ततो रौहिणेयं हन्तुं चक्रे मनोरथम्

tayośichdrāntaraprepsuraviṣahyamamanyata |
kṛṣṇaṃ tato rauhiṇeyaṃ hantuṃ cakre manoratham

हरिणाक्रीडनं नाम बालक्रीडनकं ततः ।
प्रकुर्वन्तो हि ते सर्वे द्वौद्वौ युगपदुत्थितौ

hariṇākrīḍanaṃ nāma bālakrīḍanakaṃ tataḥ |
prakurvanto hi te sarve dvaudvau yugapadutthitau

श्रीदाम्ना सह गोविन्दः प्रलंबेन तथा बलः ।
गोपालौरपरैश्चान्ये गोपालाः पुप्लुवुस्ततः

śrīdāmnā saha govindaḥ pralaṃbena tathā balaḥ |
gopālauraparaiścānye gopālāḥ pupluvustataḥ

श्रीदामानं ततः कृष्णः प्रलंबं रोहिणीसुतः ।
जितवान्कृष्णपक्षीयैर्गोपैरन्ये पराजिताः

śrīdāmānaṃ tataḥ kṛṣṇaḥ pralaṃbaṃ rohiṇīsutaḥ |
jitavānkṛṣṇapakṣīyairgopairanye parājitāḥ

ते वाहयन्तस्त्वन्योन्यं भाण्डीरं वटमेत्य वै ।
पुनर्निववृतुः सर्वे येये तत्र परिजिताः

te vāhayantastvanyonyaṃ bhāṇḍīraṃ vaṭametya vai |
punarnivavṛtuḥ sarve yeye tatra parijitāḥ

संकर्षणं तु स्कन्धेन शीघ्रमुत्क्षिप्य दानवः ।
नभःस्थलं जगामाशु सचन्द्र इव वारिदः

saṃkarṣaṇaṃ tu skandhena śīghramutkṣipya dānavaḥ |
nabhaḥsthalaṃ jagāmāśu sacandra iva vāridaḥ

असहन्रौहिणेयस्य स भारं दानवोत्तमः ।
ववृधे स महाकायः प्रावृषीव बलाहकः

asahanrauhiṇeyasya sa bhāraṃ dānavottamaḥ |
vavṛdhe sa mahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

संकर्षणस्तु तं दृष्ट्वा दग्धशैलोपमाकृतिम् ।
स्रग्दामलंबाभरणं मकुटाटोपमस्तकम्

saṃkarṣaṇastu taṃ dṛṣṭvā dagdhaśailopamākṛtim |
sragdāmalaṃbābharaṇaṃ makuṭāṭopamastakam

रौद्रं शकटचक्राक्षं पादन्यास चलत्क्षितिम् ।
अभीतमनसा तेन रक्षसा रोहिणीसुतः ।
ह्रियमाणस्ततः कृष्णमिदं वचनमब्रवीत्

raudraṃ śakaṭacakrākṣaṃ pādanyāsa calatkṣitim |
abhītamanasā tena rakṣasā rohiṇīsutaḥ |
hriyamāṇastataḥ kṛṣṇamidaṃ vacanamabravīt

कृष्णाकृष्ण ह्रियाम्येष पर्वतोदग्रमूर्तिना ।
केनापि पश्य दैत्येन गोपालच्छद्मरूपिणा

kṛṣṇākṛṣṇa hriyāmyeṣa parvatodagramūrtinā |
kenāpi paśya daityena gopālacchadmarūpiṇā

यदत्र सांप्रतं कार्यं मया मधुनिषूदन ।
तत्कथ्यतां प्रयात्येष दुरात्मातित्वरान्वितः

yadatra sāṃprataṃ kāryaṃ mayā madhuniṣūdana |
tatkathyatāṃ prayātyeṣa durātmātitvarānvitaḥ

तमाह रामं गोविन्दः स्मितभिन्नोष्ठसंपुटः ।
महात्मा रौहिणेयस्य बलवीर्यप्रमाणवित्

tamāha rāmaṃ govindaḥ smitabhinnoṣṭhasaṃpuṭaḥ |
mahātmā rauhiṇeyasya balavīryapramāṇavit

किमयं मानुषो भावो व्यक्तमेवावलंब्यते ।
सर्वात्मन् सर्वगुह्यानां गुह्यगुह्यात्मना त्वया

kimayaṃ mānuṣo bhāvo vyaktamevāvalaṃbyate |
sarvātman sarvaguhyānāṃ guhyaguhyātmanā tvayā

स्मराशेषजगद्बीजकारणं कारणाग्रज ।
आत्मानमेकं तद्वच्च जगत्येकार्णवे च यत्

smarāśeṣajagadbījakāraṇaṃ kāraṇāgraja |
ātmānamekaṃ tadvacca jagatyekārṇave ca yat

किं न वेत्सि यथाहं च त्वं चैकं कारणं भुवः ।
भारावतारणार्थाय मर्त्यलोकमुपागतौ

kiṃ na vetsi yathāhaṃ ca tvaṃ caikaṃ kāraṇaṃ bhuvaḥ |
bhārāvatāraṇārthāya martyalokamupāgatau

नभश्शिरस्तेंबुवहाश्च केशाः पादौ क्षितिर्वक्त्रमनन्तवह्नि ।
सोमो मनस्ते श्वसितं समीरणो दिशश्चतस्रोऽव्यय बाहवस्ते

nabhaśśirasteṃbuvahāśca keśāḥ pādau kṣitirvaktramanantavahni |
somo manaste śvasitaṃ samīraṇo diśaścatasro'vyaya bāhavaste

सहस्रवक्त्रो भगवान्महात्मा सहस्रहस्ताङ्घ्रिशरीरभेदः ।
सहस्रपद्मोद्भवयोनिराद्यःसहस्रशस्त्वां मुनयो गृणन्ति

sahasravaktro bhagavānmahātmā sahasrahastāṅghriśarīrabhedaḥ |
sahasrapadmodbhavayonirādyaḥsahasraśastvāṃ munayo gṛṇanti

दिव्यं हि रूपं तव वेत्ति नान्यो देवैरशेषैरवताररूपम् ।
तदर्च्यते वेत्सि न किं यदन्ते त्वय्येव विश्वं लयमभ्युपैति

divyaṃ hi rūpaṃ tava vetti nānyo devairaśeṣairavatārarūpam |
tadarcyate vetsi na kiṃ yadante tvayyeva viśvaṃ layamabhyupaiti

त्वया धृतेयं धरणी बिभर्ति चराचरं विश्वमनन्तमूर्ते ।
कृतादिभेदैरज कालरूपो निमेषपूर्वो जगदेतदत्सि

tvayā dhṛteyaṃ dharaṇī bibharti carācaraṃ viśvamanantamūrte |
kṛtādibhedairaja kālarūpo nimeṣapūrvo jagadetadatsi

अत्तं यथा बाडववह्निनांबु हिमस्वरूपं परिगृह्य कास्तम् ।
हिमाचले भानुमतोंशुसंगाज्जलत्वमभ्येति पुनस्तदेव

attaṃ yathā bāḍavavahnināṃbu himasvarūpaṃ parigṛhya kāstam |
himācale bhānumatoṃśusaṃgājjalatvamabhyeti punastadeva

एवं त्वया संहरणेऽत्तमेतज्जगत्समस्तं त्वदधीनकं पुनः ।
तवैव सर्गाय समुद्यतस्य जगत्त्वमभ्येत्यसुकल्पमीश

evaṃ tvayā saṃharaṇe'ttametajjagatsamastaṃ tvadadhīnakaṃ punaḥ |
tavaiva sargāya samudyatasya jagattvamabhyetyasukalpamīśa

भवानहं च विश्वात्मन्नेकमेव च कारणम् ।
जगतोस्य जगत्यर्थे भेदेनावां व्यवस्थितौ

bhavānahaṃ ca viśvātmannekameva ca kāraṇam |
jagatosya jagatyarthe bhedenāvāṃ vyavasthitau

तत्स्मर्यताममेयात्मस्त्वयात्मा जहि दानवम् ।
मानुष्यमेवावलंब्य बन्धूनां क्रियतां हितम्

tatsmaryatāmameyātmastvayātmā jahi dānavam |
mānuṣyamevāvalaṃbya bandhūnāṃ kriyatāṃ hitam

इति संस्मारितो विप्र कृष्णेन सुमहात्मना ।
विहस्य पीडयामास प्रलंबं बलवान्बलः

iti saṃsmārito vipra kṛṣṇena sumahātmanā |
vihasya pīḍayāmāsa pralaṃbaṃ balavānbalaḥ

मुष्टिना सोहनन्मूर्ध्नि कोपसंरक्तलोचनः ।
तेन चास्य प्रहारेण बहिर्याते विलोचने

muṣṭinā sohananmūrdhni kopasaṃraktalocanaḥ |
tena cāsya prahāreṇa bahiryāte vilocane

स निष्कासितमस्तिष्को मुखाच्छोणितमुद्वमन् ।
निपपात महीपृष्ठे दत्य वर्यो ममार च

sa niṣkāsitamastiṣko mukhācchoṇitamudvaman |
nipapāta mahīpṛṣṭhe datya varyo mamāra ca

प्रलंबं निहतं दृष्ट्वा बलेनाद्भुतकर्मणा ।
प्रहृष्टास्तुष्टुवुर्गौपाःसाधुसाध्विति चाब्रुवन्

pralaṃbaṃ nihataṃ dṛṣṭvā balenādbhutakarmaṇā |
prahṛṣṭāstuṣṭuvurgaupāḥsādhusādhviti cābruvan

संस्तूयमानो गोपैस्तु रामो दैत्ये निपातिते ।
प्रलंबं सह कृष्णेन पुनर्गोकुलमाययौ

saṃstūyamāno gopaistu rāmo daitye nipātite |
pralaṃbaṃ saha kṛṣṇena punargokulamāyayau