Chapter 35: Balarama drags Hastinapura to free Samba

भूय एवाहमिच्छामि बलभद्रस्य धीमतः ।
श्रोतु पराक्रमं ब्रह्मन् तन्ममाख्यातुमर्हसि

bhūya evāhamicchāmi balabhadrasya dhīmataḥ |
śrotu parākramaṃ brahman tanmamākhyātumarhasi

यमुनाकर्षणादीनि श्रुतानि भगवन्मया ।
तत् कथ्यतां महाभाग यदन्यत् कृतवान् बलः

yamunākarṣaṇādīni śrutāni bhagavanmayā |
tat kathyatāṃ mahābhāga yadanyat kṛtavān balaḥ

मैत्रेय श्रूयतां कर्म्म यदू रोमेणाभवत् कृतम् ।
अनन्तेनाप्रमेयेण शेषेणा धरणीभृता

maitreya śrūyatāṃ karmma yadū romeṇābhavat kṛtam |
anantenāprameyeṇa śeṣeṇā dharaṇībhṛtā

दुर्य्योधनस्य तनयां खयंवरकृतक्षणाम् ।
बलादादत्तवान् वीरः शाम्बो जाम्बवतीसुतः

duryyodhanasya tanayāṃ khayaṃvarakṛtakṣaṇām |
balādādattavān vīraḥ śāmbo jāmbavatīsutaḥ

ततः क्रुद्धा महावीर्य्याः कर्ण-दुर्य्योधनादयः ।
भीष्म-ग्रोणादयश्चैव बबुन्धर्यघि निर्ज्जितम्

tataḥ kruddhā mahāvīryyāḥ karṇa-duryyodhanādayaḥ |
bhīṣma-groṇādayaścaiva babundharyaghi nirjjitam

तच्छ्रत्वा यादवाः सर्व्वे क्रोधं दुर्य्योधनादिषु ।
मैत्रेय चक्रुश्व ततो तिहन्तु ते महोद्यमम्

tacchratvā yādavāḥ sarvve krodhaṃ duryyodhanādiṣu |
maitreya cakruśva tato tihantu te mahodyamam

तान् निवार्य्य बलः प्राह मदलोलाकुलाक्षरम् ।
मोक्ष्यन्ति ते मद्धचनादू यास्याम्येको हि कौरवान्

tān nivāryya balaḥ prāha madalolākulākṣaram |
mokṣyanti te maddhacanādū yāsyāmyeko hi kauravān

बलदेवस्तातो गत्वा नगरं नागसाह्वयम् ।
बाह्योपवनमध्येऽभूदू न विवेश च ततूपुरम्

baladevastāto gatvā nagaraṃ nāgasāhvayam |
bāhyopavanamadhye'bhūdū na viveśa ca tatūpuram

बलमागतमाज्ञाय भूपा दुर्य्योधनादयः ।
गामर्घ्यमुदकञ्चैव रामाय प्रत्यवेदयन्

balamāgatamājñāya bhūpā duryyodhanādayaḥ |
gāmarghyamudakañcaiva rāmāya pratyavedayan

गृहीत्वा विधिवत् सर्व्वं ततस्तानाह कौरवान् ।
आज्ञापयत्युग्रसेनः शाम्बमाशु विमुञ्चत

gṛhītvā vidhivat sarvvaṃ tatastānāha kauravān |
ājñāpayatyugrasenaḥ śāmbamāśu vimuñcata

ततस्ते तदूचः श्रुत्वा भीष्मद्रोणादये द्रिज ।
कर्णादुर्य्योधनाद्याश्व चक्रुधुर्द्रिजसत्तम

tataste tadūcaḥ śrutvā bhīṣmadroṇādaye drija |
karṇāduryyodhanādyāśva cakrudhurdrijasattama

ऊचुश्व कुपिताः सर्व्वे वाह्लीकाद्याश्व कौरवाः ।
अराज्यार्हं यदोर्व्वशमवेक्ष्य मुसलायुधम्

ūcuśva kupitāḥ sarvve vāhlīkādyāśva kauravāḥ |
arājyārhaṃ yadorvvaśamavekṣya musalāyudham

भो भोः किमेतद्भवता बलभद्रेरितं बचः ।
आज्ञां कुरुकुलोत्थानां यादवः कः प्रदास्यति

bho bhoḥ kimetadbhavatā balabhadreritaṃ bacaḥ |
ājñāṃ kurukulotthānāṃ yādavaḥ kaḥ pradāsyati

उग्रसेनोऽपि यद्याज्ञां कौरवाणां प्रदास्यति ।
तदलं पाण्डुरच्छत्रैर्नृ पयोग्यैर्विड़म्बितैः

ugraseno'pi yadyājñāṃ kauravāṇāṃ pradāsyati |
tadalaṃ pāṇḍuracchatrairnṛ payogyairvir̤ambitaiḥ

तदूगच्छ बल पापाढ्य शाम्बमन्यायचेष्टितम् ।
विमोक्ष्यामो न भवतो नोग्रसेनस्य शासनात्

tadūgaccha bala pāpāḍhya śāmbamanyāyaceṣṭitam |
vimokṣyāmo na bhavato nograsenasya śāsanāt

प्रणतिर्या कृतास्माकमार्य्याणां कुकुरान्धकैः ।
ननाम सा कृता केयमाज्ञा स्वामिनि भृत्यतः

praṇatiryā kṛtāsmākamāryyāṇāṃ kukurāndhakaiḥ |
nanāma sā kṛtā keyamājñā svāmini bhṛtyataḥ

गर्व्वमारोपिता युयं समानासनभोजनैः ।
को दोषो भवतां नितिर्यत् प्रीत्या नावलोकिता

garvvamāropitā yuyaṃ samānāsanabhojanaiḥ |
ko doṣo bhavatāṃ nitiryat prītyā nāvalokitā

अस्माभिरर्घो भवतो योऽयं बल निवेदितः ।
प्र मूणैतन्नैतदस्माक कुल्यं युष्मत्कुलोचितम्

asmābhirargho bhavato yo'yaṃ bala niveditaḥ |
pra mūṇaitannaitadasmāka kulyaṃ yuṣmatkulocitam

इत्युक्त्वा कुरवः सर्व्वे न मुञ्चामो हरेः सुतम् ।
कृतैकनिश्वयास्तूर्णं विविशुर्गजसाह्वयम्

ityuktvā kuravaḥ sarvve na muñcāmo hareḥ sutam |
kṛtaikaniśvayāstūrṇaṃ viviśurgajasāhvayam

मत्तःकोपेन चाघूर्णंस्तदधिक्षेपजन्मना ।
अत्थाय पार्ष्ण्या वसुधां जघान स हलायुधः

mattaḥkopena cāghūrṇaṃstadadhikṣepajanmanā |
atthāya pārṣṇyā vasudhāṃ jaghāna sa halāyudhaḥ

ततो विदारिता पृथ्वी पार्ष्णिघातान्महात्मनः ।
आस्फोटयामास तथा दिशः शब्देन पूरयन्

tato vidāritā pṛthvī pārṣṇighātānmahātmanaḥ |
āsphoṭayāmāsa tathā diśaḥ śabdena pūrayan

स उवाचातिताम्राक्षो भ्रु कुटीकुटिलाननः ।
अहो मदापलेपोऽयमसाराणां द्ररात्मनाम

sa uvācātitāmrākṣo bhru kuṭīkuṭilānanaḥ |
aho madāpalepo'yamasārāṇāṃ drarātmanāma

कौरवाणां महीपत्वमस्माकं किल कालजम् ।
उग्रसेनस्य ये नाज्ञां मन्यन्तेऽद्यापि लङ्खनम्

kauravāṇāṃ mahīpatvamasmākaṃ kila kālajam |
ugrasenasya ye nājñāṃ manyante'dyāpi laṅkhanam

आज्ञां प्रतीच्छेद्धर्म्मेण सह देवैः शचीपतिः ।
सदाध्यास्ते सुधर्म्मा तामुग्रसेनः शचीपतेः

ājñāṃ pratīccheddharmmeṇa saha devaiḥ śacīpatiḥ |
sadādhyāste sudharmmā tāmugrasenaḥ śacīpateḥ

धिङूमनुष्यशतोच्छिष्टे तुष्टिरेषां नृपासने ।
पारिजाततरोः पुष्पमञ्चरीर्वनिताजनः

dhiṅūmanuṣyaśatocchiṣṭe tuṣṭireṣāṃ nṛpāsane |
pārijātataroḥ puṣpamañcarīrvanitājanaḥ

बिभर्त्ति यस्य भृत्यानां सोऽप्येषां न महीपतिः ।
समस्तभूभृतां नाथ उग्रसेनः स तिष्ठतु

bibhartti yasya bhṛtyānāṃ so'pyeṣāṃ na mahīpatiḥ |
samastabhūbhṛtāṃ nātha ugrasenaḥ sa tiṣṭhatu

अद्य निष्कौरवामुर्व्वीं कृत्वा यास्यामि तत्पुरीम् ।
कर्णं दुर्य्योघनं द्रोणमद्य भीष्मं सवाह्लिकम्

adya niṣkauravāmurvvīṃ kṛtvā yāsyāmi tatpurīm |
karṇaṃ duryyoghanaṃ droṇamadya bhīṣmaṃ savāhlikam

दुष्टान् दुःशासनादींश्व भूरिश्रवसमेव च ।
सोमदत्तं शलं भीममर्ज्जुनं सयुधिष्ठिरम्

duṣṭān duḥśāsanādīṃśva bhūriśravasameva ca |
somadattaṃ śalaṃ bhīmamarjjunaṃ sayudhiṣṭhiram

ममजौ कौरवांश्वान्यान् ह्टत्वा साश्वरथद्रिपान् ।
वीरमादाय शाम्बञ्च सपत्रीक ततः पुरीम् ।
द्रारकामुग्रसेनादीन् गत्वा द्रक्ष्यामि बान्धवान्

mamajau kauravāṃśvānyān hṭatvā sāśvarathadripān |
vīramādāya śāmbañca sapatrīka tataḥ purīm |
drārakāmugrasenādīn gatvā drakṣyāmi bāndhavān

अथवा कौरवाधीनं समस्तैः कुरुभिः सह ।
भारावतरणो शीघ्र देवराजेन चोदितः ।
भागीरथ्यां क्षिपाम्याशु नगरं नागसाह्वयम्

athavā kauravādhīnaṃ samastaiḥ kurubhiḥ saha |
bhārāvataraṇo śīghra devarājena coditaḥ |
bhāgīrathyāṃ kṣipāmyāśu nagaraṃ nāgasāhvayam

इत्युक्त्वा मदरक्ताक्षः कर्षणाधोमुखं हलम् ।
प्राकारवप्र विन्यस्य चकर्ष मुषलायुधः

ityuktvā madaraktākṣaḥ karṣaṇādhomukhaṃ halam |
prākāravapra vinyasya cakarṣa muṣalāyudhaḥ

आघूर्णितं तत् सहसा ततो वै हस्तिनापुरम् ।
दृष्ट्वा संक्षुब्धह्टदयाश्चुंक्र शुः सर्व्वकौरवाः

āghūrṇitaṃ tat sahasā tato vai hastināpuram |
dṛṣṭvā saṃkṣubdhahṭadayāścuṃkra śuḥ sarvvakauravāḥ

लाम राम महावाहो क्षम्यतां क्षम्यतां त्वया ।
उपसंह्रियतां कोपः प्रसीद मुषलायुघ

lāma rāma mahāvāho kṣamyatāṃ kṣamyatāṃ tvayā |
upasaṃhriyatāṃ kopaḥ prasīda muṣalāyugha

एष शाम्बः सपत्रीकस्तव निर्यातितो बल अविज्ञातप्रभावाणां क्षम्यतामपराधिनाम

eṣa śāmbaḥ sapatrīkastava niryātito bala avijñātaprabhāvāṇāṃ kṣamyatāmaparādhināma

ततो निर्यातयामासुः शाम्बं पत्रीसमन्वितम् ।
निष्कम्य नगरात्तूर्णां कौरवा मुनिपुङ्गव

tato niryātayāmāsuḥ śāmbaṃ patrīsamanvitam |
niṣkamya nagarāttūrṇāṃ kauravā munipuṅgava

भीष्म-द्रोण-कृपादीनां प्रणम्य वदतां प्रियम् ।
क्षान्तमेतन्मयेत्याह बलो बलवतां वरः

bhīṣma-droṇa-kṛpādīnāṃ praṇamya vadatāṃ priyam |
kṣāntametanmayetyāha balo balavatāṃ varaḥ

अद्याप्याघूर्णिताकारं लक्ष्यते तत् पुरं द्रिज एष प्रवादो रामस्य बलशौर्य्योपलक्षणः

adyāpyāghūrṇitākāraṃ lakṣyate tat puraṃ drija eṣa pravādo rāmasya balaśauryyopalakṣaṇaḥ

ततस्तु कौरवाः शाम्ब सम्पूज्य हलिना सह ।
प्रषयामासुरुद्राहधनभार्य्यासमन्वितम्

tatastu kauravāḥ śāmba sampūjya halinā saha |
praṣayāmāsurudrāhadhanabhāryyāsamanvitam