Chapter 18: The gopis' grief and Akrura's Yamuna vision

चिन्तयन्निति गोविन्दमुपागम्य स यादवः ।
अक्रूरोऽस्मीति चरणौ ननाम शिरसा हरेः

cintayanniti govindamupāgamya sa yādavaḥ |
akrūro'smīti caraṇau nanāma śirasā hareḥ

सोऽप्येनं ध्वजवज्राब्ज-कृतचिह्नने पाणिना ।
संस्पृश्याकृष्य च प्रीत्या सुगाढं परिषस्वजे

so'pyenaṃ dhvajavajrābja-kṛtacihnane pāṇinā |
saṃspṛśyākṛṣya ca prītyā sugāḍhaṃ pariṣasvaje

कृतसंवादनौ तेन यथावदू बल-केशवौ ।
ततः प्रविष्टौ संह्टष्टौ तमादायात्ममन्दिरम्

kṛtasaṃvādanau tena yathāvadū bala-keśavau |
tataḥ praviṣṭau saṃhṭaṣṭau tamādāyātmamandiram

सह ताभ्यां तदाक्रूरः कृतसंवादनादिकः ।
भुक्तभोज्यो यथान्यायमाचचक्षे ततस्तयोः

saha tābhyāṃ tadākrūraḥ kṛtasaṃvādanādikaḥ |
bhuktabhojyo yathānyāyamācacakṣe tatastayoḥ

यथा निर्भर्तूस्यते तेन कसेनानकदुन्दुभिः ।
यथा च देवकी देवी दानवेन दुरात्मना

yathā nirbhartūsyate tena kasenānakadundubhiḥ |
yathā ca devakī devī dānavena durātmanā

उग्रसेने यथा कंसः सुदुरात्मा च वर्त्तते ।
यं चैवार्थं समुद्दिश्य स ससेन विसर्ज्जितः

ugrasene yathā kaṃsaḥ sudurātmā ca varttate |
yaṃ caivārthaṃ samuddiśya sa sasena visarjjitaḥ

तत् सर्व्वं विस्तराच्छ्रु त्वा भगवान् केशिसूदनः ।
उवाचाखिलमप्येतजूज्ञातं दानपते मया

tat sarvvaṃ vistarācchru tvā bhagavān keśisūdanaḥ |
uvācākhilamapyetajūjñātaṃ dānapate mayā

करिष्ये च महाभाग यदत्रौपयिकं मतम् ।
विचिन्त्यं नान्यथैतत् ते विद्धि कंसं हतं मया

kariṣye ca mahābhāga yadatraupayikaṃ matam |
vicintyaṃ nānyathaitat te viddhi kaṃsaṃ hataṃ mayā

अहं रामश्व मथुरा श्वो यास्यावः समं त्वया ।
गोपवृद्धाश्व यास्यन्ति आदायोपायनं बहु

ahaṃ rāmaśva mathurā śvo yāsyāvaḥ samaṃ tvayā |
gopavṛddhāśva yāsyanti ādāyopāyanaṃ bahu

निशेयं नीयतां वीर न चिन्तां कर्त्तुमर्हसि ।
त्रिरात्राभ्यन्तरे कंसं हनिष्यामि सहानुगम

niśeyaṃ nīyatāṃ vīra na cintāṃ karttumarhasi |
trirātrābhyantare kaṃsaṃ haniṣyāmi sahānugama

समादिश्य ततो गोपानक्रु रोऽपि सकेशवः ।
सुष्वाप बलभद्रश्व नन्दगोपगृहे सुखम्

samādiśya tato gopānakru ro'pi sakeśavaḥ |
suṣvāpa balabhadraśva nandagopagṛhe sukham

ततः प्रभाते विमले कृष्ण-रामौ महामती ।
अक्रूरेण समं गन्तुमुद्यतौ मथुरां प्रित

tataḥ prabhāte vimale kṛṣṇa-rāmau mahāmatī |
akrūreṇa samaṃ gantumudyatau mathurāṃ prita

दृष्ट्वा गोपीजनः सास्त्रः श्लथदूवलयबाहुकः ।
निः श्वस्य चातिदुः खार्त्तः प्राह चेदं परस्परम्

dṛṣṭvā gopījanaḥ sāstraḥ ślathadūvalayabāhukaḥ |
niḥ śvasya cātiduḥ khārttaḥ prāha cedaṃ parasparam

मथुरां प्राप्य गोविन्दः कथं गोकुलमेष्यति ।
नागरस्त्री-कलालापमधु श्रोत्रेण पास्यति

mathurāṃ prāpya govindaḥ kathaṃ gokulameṣyati |
nāgarastrī-kalālāpamadhu śrotreṇa pāsyati

विलासिवाक्यपानेषु नागरीणां कृतास्पदम् ।
चित्तमस्य कथ भूयो ग्राम्यगोपीषु यास्यति

vilāsivākyapāneṣu nāgarīṇāṃ kṛtāspadam |
cittamasya katha bhūyo grāmyagopīṣu yāsyati

सारं समस्तगोष्ठस्य विधिना हरता हरिम् ।
प्रह्टतं गोपयोषितूसु निर्गुणेन दुरात्मना

sāraṃ samastagoṣṭhasya vidhinā haratā harim |
prahṭataṃ gopayoṣitūsu nirguṇena durātmanā

भावगर्भस्मितं वाक्यं विलासललिता गतिः ।
नागरीणामतीवैतत् कटाक्षैक्षितमेव च

bhāvagarbhasmitaṃ vākyaṃ vilāsalalitā gatiḥ |
nāgarīṇāmatīvaitat kaṭākṣaikṣitameva ca

ग्राम्यो हरिरयं तासां विलासनिगड़ैर्युतः ।
भवतीनां पुनः पाश्व कया युत्तया समेष्यति

grāmyo harirayaṃ tāsāṃ vilāsanigar̤airyutaḥ |
bhavatīnāṃ punaḥ pāśva kayā yuttayā sameṣyati

एषैष रथमारुह्य मथुरां याति केशवः ।
क्रूरेणाक्रू रकेणात्र निराशेन प्रतारितः

eṣaiṣa rathamāruhya mathurāṃ yāti keśavaḥ |
krūreṇākrū rakeṇātra nirāśena pratāritaḥ

किं न वेत्ति नृशंसोऽत्र अनुरागपरं जनम् ।
येनेममक्ष्णोराह्लादं नयत्यन्यत्र नो हरिम्

kiṃ na vetti nṛśaṃso'tra anurāgaparaṃ janam |
yenemamakṣṇorāhlādaṃ nayatyanyatra no harim

एश रामेण सहितः प्रयात्यत्यन्तनिर्घृणः ।
रथमारुह्य गोविन्दस्त्वर्य्यतामस्य वारणो

eśa rāmeṇa sahitaḥ prayātyatyantanirghṛṇaḥ |
rathamāruhya govindastvaryyatāmasya vāraṇo

गुरूणामग्रतो वक्तुं किं ब्रवपीषि न नः क्षमम् ।
गुरवः किं करिष्यन्ति दग्धानां विरहाग्रिना

gurūṇāmagrato vaktuṃ kiṃ bravapīṣi na naḥ kṣamam |
guravaḥ kiṃ kariṣyanti dagdhānāṃ virahāgrinā

नन्दगोपमुखा गोपा गन्तुमेते समुद्यताः ।
नोद्यमं कुरुते कश्विदू गोविन्दविनिवर्त्तने

nandagopamukhā gopā gantumete samudyatāḥ |
nodyamaṃ kurute kaśvidū govindavinivarttane

सुप्रभाताद्य रजनी मथुरावासियोषिताम् ।
पास्यन्त्यच्युतवक्ताब्जां यासां नेत्रालिपङूक्तयः

suprabhātādya rajanī mathurāvāsiyoṣitām |
pāsyantyacyutavaktābjāṃ yāsāṃ netrālipaṅūktayaḥ

धन्यास्ते पथि ये कृष्णामितो यान्त्यनिवारिताः ।
उदूहिष्यन्ति पश्यन्तः स्वदेहं पुलकाञ्चितम्

dhanyāste pathi ye kṛṣṇāmito yāntyanivāritāḥ |
udūhiṣyanti paśyantaḥ svadehaṃ pulakāñcitam

मथुरानगरीपौरनयनानां महोतूसवः ।
गोविन्दावयवैर्दृष्टरतीवाद्य भविष्यति

mathurānagarīpauranayanānāṃ mahotūsavaḥ |
govindāvayavairdṛṣṭaratīvādya bhaviṣyati

को नु स्वप्रः सुभाग्याभिर्दृष्टस्ताभिरधोक्षजम् ।
विस्तारिकान्तिनयना या द्रक्ष्यन्त्यनिवारितम्

ko nu svapraḥ subhāgyābhirdṛṣṭastābhiradhokṣajam |
vistārikāntinayanā yā drakṣyantyanivāritam

अहो गोपीजनस्यास्य दर्शयित्वा महानिधिम् ।
उद्धृतान्यत्र नेत्राणि विधात्राकरुणात्मना

aho gopījanasyāsya darśayitvā mahānidhim |
uddhṛtānyatra netrāṇi vidhātrākaruṇātmanā

अनुरागेण शैथिल्यमस्मासु व्रजता हरेः शैथिल्यमुपयान्त्याशु करेषु वलयान्यपि

anurāgeṇa śaithilyamasmāsu vrajatā hareḥ śaithilyamupayāntyāśu kareṣu valayānyapi

अक्रूरः क्रूरह्टदयः शीघ्र प्रेरयते हयान् ।
एवमार्त्तासु योषित्सु घृणा कस्य न जायते

akrūraḥ krūrahṭadayaḥ śīghra prerayate hayān |
evamārttāsu yoṣitsu ghṛṇā kasya na jāyate

हा हा कृष्णरथस्योच्चैश्व क्ररेणुर्निरीक्ष्यताम् ।
दूरीकृतो हरिर्येन सोऽपि रेणुर्न लक्ष्यते

hā hā kṛṣṇarathasyoccaiśva krareṇurnirīkṣyatām |
dūrīkṛto hariryena so'pi reṇurna lakṣyate

इत्येवमतिहार्द्दन गोपीजननिरीक्षितः ।
तत्याज व्रजभूभागं सह रामेण केशवः

ityevamatihārddana gopījananirīkṣitaḥ |
tatyāja vrajabhūbhāgaṃ saha rāmeṇa keśavaḥ

गच्छन्तो जविताश्वेन रथेन यमुनातटम् ।
प्राप्ता मध्याह्नसमये रामाक्रू रजनार्द्दनाः

gacchanto javitāśvena rathena yamunātaṭam |
prāptā madhyāhnasamaye rāmākrū rajanārddanāḥ

अथाह कृष्णमक्रूरो भवद्भयां तावदास्यताम् ।
यावत् करोमि कालिन्द्यामाह्निकार्हणमम्भसि

athāha kṛṣṇamakrūro bhavadbhayāṃ tāvadāsyatām |
yāvat karomi kālindyāmāhnikārhaṇamambhasi

तथेत्युक्तं ततः स्त्रातः स्वाचान्तः स महामतिः ।
दध्यौ ब्रह्म परं विप्र प्रविश्य यमुनाजले

tathetyuktaṃ tataḥ strātaḥ svācāntaḥ sa mahāmatiḥ |
dadhyau brahma paraṃ vipra praviśya yamunājale

फणासहस्त्रमालाञय बलभद्र ददर्श सः ।
कुन्दमालाङ्गमुन्निद्र-पद्मपत्रारुणोक्षणम्

phaṇāsahastramālāñaya balabhadra dadarśa saḥ |
kundamālāṅgamunnidra-padmapatrāruṇokṣaṇam

वृतं वासुकिरम्भाद्यैर्महद्भिः पवनाशिभिः ।
संस्तूयमानं गन्धर्वैर्वनमालाविभूषितम्

vṛtaṃ vāsukirambhādyairmahadbhiḥ pavanāśibhiḥ |
saṃstūyamānaṃ gandharvairvanamālāvibhūṣitam

दधानमसिते वस्त्रे चारुपद्मावतंसकम् ।
चारुकुण्डलिनं भान्तमन्तर्जलतले स्थितम्

dadhānamasite vastre cārupadmāvataṃsakam |
cārukuṇḍalinaṃ bhāntamantarjalatale sthitam

तस्योतूसङ्ग घनश्याममाताम्रायतलोचनम् ।
चतुर्बाहुमुदाराङ्ग चक्राद्यायुधभूषणम्

tasyotūsaṅga ghanaśyāmamātāmrāyatalocanam |
caturbāhumudārāṅga cakrādyāyudhabhūṣaṇam

पीते वसानं वसने चित्रमाल्य-विभूषणाम् ।
शक्रचापतड़िन्माला-विचित्रमिव तोयदम्

pīte vasānaṃ vasane citramālya-vibhūṣaṇām |
śakracāpatar̤inmālā-vicitramiva toyadam

श्रीवत्सवक्षसञ्चारुकेयूरमुकुटोज्जवलम् ।
ददर्श कृष्णमक्लिष्ट-पुण्डरीकावतंसकम्

śrīvatsavakṣasañcārukeyūramukuṭojjavalam |
dadarśa kṛṣṇamakliṣṭa-puṇḍarīkāvataṃsakam

सनन्दनाद्यैर्मुनिभिः सिद्धयोगैरकल्मषैः ।
विचिन्त्यमानं तत्रस्थैर्नासाग्रन्यस्तलोचनैः

sanandanādyairmunibhiḥ siddhayogairakalmaṣaiḥ |
vicintyamānaṃ tatrasthairnāsāgranyastalocanaiḥ

बल-कृष्णौ तथाक्रूरः प्रत्यभिज्ञाय विस्मितः ।
सोऽचिन्तयदू रथाच्छीघ्रं कथमत्रागताविति

bala-kṛṣṇau tathākrūraḥ pratyabhijñāya vismitaḥ |
so'cintayadū rathācchīghraṃ kathamatrāgatāviti

विवक्षोः स्तम्भयामास वाचं तस्य जनार्द्दनः ।
ततो निष्कम्य सलिलादू रथमभ्यागतः पुनः

vivakṣoḥ stambhayāmāsa vācaṃ tasya janārddanaḥ |
tato niṣkamya salilādū rathamabhyāgataḥ punaḥ

ददर्श तत्र चैवोभौ रथस्योपर्य्यधिष्ठितौ ।
राम-कृष्णौ यथापूर्व्वं मनुष्यवपुषान्वितौ

dadarśa tatra caivobhau rathasyoparyyadhiṣṭhitau |
rāma-kṛṣṇau yathāpūrvvaṃ manuṣyavapuṣānvitau

निमग्रश्व ततस्तोये स ददर्ख तथैव तौ ।
संस्तूयमानौ गन्धर्व्व-मुनि-सिद्ध-महोरगैः

nimagraśva tatastoye sa dadarkha tathaiva tau |
saṃstūyamānau gandharvva-muni-siddha-mahoragaiḥ

ततो विज्ञातसद्भावः स तु दानपतिस्तथा ।
तुष्टाव सर्व्वविज्ञानमयमच्युतमीश्वरम्

tato vijñātasadbhāvaḥ sa tu dānapatistathā |
tuṣṭāva sarvvavijñānamayamacyutamīśvaram

सन्मात्ररूपिणेऽचिन्त्यमहिम्ने परमात्मने ।
व्यापिने नैकरूपैकखरूपाय नमो नमः

sanmātrarūpiṇe'cintyamahimne paramātmane |
vyāpine naikarūpaikakharūpāya namo namaḥ

सत्त्वरूपाय तेऽचिन्त्य हविर्भूताय ते नमः ।
नमोऽविज्ञातपाराय पराय प्रकृतेः प्रभो

sattvarūpāya te'cintya havirbhūtāya te namaḥ |
namo'vijñātapārāya parāya prakṛteḥ prabho

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च प्रधानात्मा तथा भवान् ।
आत्मा च परमात्मा च त्वमेकः पञ्चधा स्थितः

bhūtātmā cendriyātmā ca pradhānātmā tathā bhavān |
ātmā ca paramātmā ca tvamekaḥ pañcadhā sthitaḥ

प्रसीद सर्व्व सर्व्वात्मन् क्षराक्षरमयेश्वर ।
ब्रह्म-विष्णु-शिव्राद्याभिः कल्पनाभिरुदीरितः

prasīda sarvva sarvvātman kṣarākṣaramayeśvara |
brahma-viṣṇu-śivrādyābhiḥ kalpanābhirudīritaḥ

अनाख्येयखरूपात्मन् अनाख्येयप्रयोजन अनाख्येयाभिधानं त्वां नतोऽस्मि परमेश्वर

anākhyeyakharūpātman anākhyeyaprayojana anākhyeyābhidhānaṃ tvāṃ nato'smi parameśvara

न यत्र-नाथ विद्यन्ते नामजात्यादिकल्पनाः ।
तदू ब्रह्म परमं नित्यमविकारि भवानजः

na yatra-nātha vidyante nāmajātyādikalpanāḥ |
tadū brahma paramaṃ nityamavikāri bhavānajaḥ

न कल्पनामृतेऽर्थस्य सर्व्वस्याधिगमो यतः ।
ततः कृष्णाच्युतानन्तबिष्णुसंज्ञाभिरीडयसे

na kalpanāmṛte'rthasya sarvvasyādhigamo yataḥ |
tataḥ kṛṣṇācyutānantabiṣṇusaṃjñābhirīḍayase

सर्व्वार्थस्त्वमज विकल्पनाभिरेतदू दवाद्य जगदखिलं त्वमेव विश्वम् ।
विश्वात्मंस्त्वमिति विकारभावहीनः सर्व्वस्मिन् न हि भबतोऽस्ति
किञ्चिदन्यत् त्वं ब्रह्मा पशुपतिरर्य्यमा विधाता धाता त्वं त्रिदशपतिः समीरणोऽग्रिः ।
तोयेशो धनपतिरन्तकस्त्वमेको भिन्नार्थैर्जगदपि पासि शक्तिभेदैः

sarvvārthastvamaja vikalpanābhiretadū davādya jagadakhilaṃ tvameva viśvam |
viśvātmaṃstvamiti vikārabhāvahīnaḥ sarvvasmin na hi bhabato'sti
kiñcidanyat tvaṃ brahmā paśupatiraryyamā vidhātā dhātā tvaṃ tridaśapatiḥ samīraṇo'griḥ |
toyeśo dhanapatirantakastvameko bhinnārthairjagadapi pāsi śaktibhedaiḥ

विश्वं भवान् सृजति सूर्य्यगभस्तिरूपोविश्वञ्च ते गुणमयोऽयमज प्रपञ्चः ।
रूपं परं सदितिवाचकमक्षरं यजज्ञानात्मने सदसते प्रणातोऽस्मि तस्मै

viśvaṃ bhavān sṛjati sūryyagabhastirūpoviśvañca te guṇamayo'yamaja prapañcaḥ |
rūpaṃ paraṃ saditivācakamakṣaraṃ yajajñānātmane sadasate praṇāto'smi tasmai

अँनमो वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय ते ।
प्रद्यु म्राय नमस्तुभ्यमनिरुद्धाय ते नमः

am̐namo vāsudevāya namaḥ saṅkarṣaṇāya te |
pradyu mrāya namastubhyamaniruddhāya te namaḥ