Chapter 18: Mayamoha deludes the Daityas; King Shatadhanu's fall

तपस्यभिरतान् सोऽथ मायामोहो महासुरान् ।
मैत्रेय ददृशे गत्वा नर्मदातीरसंश्रितान्

tapasyabhiratān so'tha māyāmoho mahāsurān |
maitreya dadṛśe gatvā narmadātīrasaṃśritān

ततो दिगम्बरो मुण्डो बर्हिपिच्छधरो द्विज ।
मायामोहोऽसुरान् श्लक्ष्णमिदं वचनमब्रवीत्

tato digambaro muṇḍo barhipicchadharo dvija |
māyāmoho'surān ślakṣṇamidaṃ vacanamabravīt

हे दैत्यपतयो ब्रूत यदर्थं तप्यते तपः ।
ऐहिकं वाथ पारत्र्यं तपसः फलमिच्छथ

he daityapatayo brūta yadarthaṃ tapyate tapaḥ |
aihikaṃ vātha pāratryaṃ tapasaḥ phalamicchatha

पारत्र्यफललाभाय तपश्वर्या महामते ।
अस्माभिरियमारब्धा किं वा तेऽत्र विवक्षितम्

pāratryaphalalābhāya tapaśvaryā mahāmate |
asmābhiriyamārabdhā kiṃ vā te'tra vivakṣitam

कुरुध्वं मम वाक्यानि यदि मुक्तिमभीप्सथ ।
अर्हध्वमेनं धर्मञ्च मुक्तिद्वारमसंवृतम्

kurudhvaṃ mama vākyāni yadi muktimabhīpsatha |
arhadhvamenaṃ dharmañca muktidvāramasaṃvṛtam

धर्मो विमुक्तेरर्होऽयं नैतस्मादपरो वरः ।
अत्रैव संस्थिताः स्वर्गं विमुक्तिं वा गमिष्यथ

dharmo vimukterarho'yaṃ naitasmādaparo varaḥ |
atraiva saṃsthitāḥ svargaṃ vimuktiṃ vā gamiṣyatha

अर्हध्वं धर्ममेतञ्च सर्वे यूयं महाबलाः

arhadhvaṃ dharmametañca sarve yūyaṃ mahābalāḥ

एवं प्रकारैर्बहुभिर्युक्तिदर्शनचर्चितैः ।
मायामोहन ते दैत्या वेदमार्गादपाकृताः

evaṃ prakārairbahubhiryuktidarśanacarcitaiḥ |
māyāmohana te daityā vedamārgādapākṛtāḥ

धर्मायैतदधर्माय सदेतन्न सदित्यपि ।
विमुक्तये त्विदं नैतद् विमुक्तिं सम्प्रयच्छति

dharmāyaitadadharmāya sadetanna sadityapi |
vimuktaye tvidaṃ naitad vimuktiṃ samprayacchati

परमार्थोऽयमत्यर्थं परमार्थो न चाप्ययम् ।
कार्यमेतदकार्यञ्च नैतदेवं स्पुटं त्विदम्

paramārtho'yamatyarthaṃ paramārtho na cāpyayam |
kāryametadakāryañca naitadevaṃ spuṭaṃ tvidam

दिग्वाससामयं धर्मो धर्मोऽयं बहुवाससाम्

digvāsasāmayaṃ dharmo dharmo'yaṃ bahuvāsasām

इत्यनैकान्तवादञ्च मायामोहेन नैकधा ।
तेन दर्शयता दैत्याः स्वधर्मं त्याजिता द्विज

ityanaikāntavādañca māyāmohena naikadhā |
tena darśayatā daityāḥ svadharmaṃ tyājitā dvija

अर्हतैतं महाधर्मं मायामोहेन ते यतः ।
प्रोक्तास्तमाश्रिता धर्ममार्हतास्तेन तेऽभवन्

arhataitaṃ mahādharmaṃ māyāmohena te yataḥ |
proktāstamāśritā dharmamārhatāstena te'bhavan

त्रयीधर्मसमुत्सर्गं मायामोहेन तेऽसुराः ।
कारितास्तन्मया ह्मासंस्ततोऽन्ये तत्प्रचोदिताः

trayīdharmasamutsargaṃ māyāmohena te'surāḥ |
kāritāstanmayā hmāsaṃstato'nye tatpracoditāḥ

तैरप्यन्ये परे तैश्च तैरप्यन्ये परे च तैः ।
अल्पैरहोभिः सन्तयक्ता तैर्दैत्यैः प्रायशस्त्रयी

tairapyanye pare taiśca tairapyanye pare ca taiḥ |
alpairahobhiḥ santayaktā tairdaityaiḥ prāyaśastrayī

पुनश्च रक्ताम्बरधृङ् मायामोहो जितेन्द्रियः ।
अन्यानाहासुरान् गत्वा मृद्वल्पमधुराक्षरम्

punaśca raktāmbaradhṛṅ māyāmoho jitendriyaḥ |
anyānāhāsurān gatvā mṛdvalpamadhurākṣaram

स्वर्गार्थं यदि वो वाञ्छा निर्वाणार्थमथासुराः ।
तदलं पशुघातादिदुष्टधर्मैर्निबोधत

svargārthaṃ yadi vo vāñchā nirvāṇārthamathāsurāḥ |
tadalaṃ paśughātādiduṣṭadharmairnibodhata

विज्ञानमयमेवैतदशेषमवगच्छत ।
बुध्यध्वं मे वचः सम्यग् बुधैरेवमिहोदितम्

vijñānamayamevaitadaśeṣamavagacchata |
budhyadhvaṃ me vacaḥ samyag budhairevamihoditam

जगदेतदनाधारं भ्रान्तिज्ञानार्थतत्परम् ।
रागादिदुष्टमत्यर्थं भ्राम्यते भवसङ्कटे

jagadetadanādhāraṃ bhrāntijñānārthatatparam |
rāgādiduṣṭamatyarthaṃ bhrāmyate bhavasaṅkaṭe

एवं बुध्यत बुध्यध्वं बुध्यतैवमितीरयन् ।
मायामोहः स दैतेयान् धर्ममत्याजयन्निजम्

evaṃ budhyata budhyadhvaṃ budhyataivamitīrayan |
māyāmohaḥ sa daiteyān dharmamatyājayannijam

नानाप्रकारवचनं स तेषां युक्तियोजितम् ।
तथा तथा च त्रयीधर्मं तत्यजुस्ते यथा यथा

nānāprakāravacanaṃ sa teṣāṃ yuktiyojitam |
tathā tathā ca trayīdharmaṃ tatyajuste yathā yathā

तेऽप्यन्येषां तथैवोचुरन्यैरन्ये तथोदिताः ।
मैभेय तत्यजुर्धर्मं वेदस्मृत्युदितं परम्

te'pyanyeṣāṃ tathaivocuranyairanye tathoditāḥ |
maibheya tatyajurdharmaṃ vedasmṛtyuditaṃ param

अन्यानप्यन्यपाषण्डप्रकारैर्बहुभिर्द्विज ।
दैतेयान् मोहयामास मायामोहोऽतिमोहकृत्

anyānapyanyapāṣaṇḍaprakārairbahubhirdvija |
daiteyān mohayāmāsa māyāmoho'timohakṛt

स्वल्पेनैव हि कालेन मायामोहेन तेऽसुराः ।
मोहितास्तत्यजुः सर्वां त्रयीमार्गाश्रितां कथाम्

svalpenaiva hi kālena māyāmohena te'surāḥ |
mohitāstatyajuḥ sarvāṃ trayīmārgāśritāṃ kathām

केचिद्विनिन्दां वेदानां देवानामपरे द्विज ।
यज्ञकर्मकलापस्य तथान्ये च द्विजन्मनाम्

kecidvinindāṃ vedānāṃ devānāmapare dvija |
yajñakarmakalāpasya tathānye ca dvijanmanām

नैतद्युक्तिसहं वाक्यं हिंसा धर्माय नेष्यते ।
हवींष्यनलदग्धानि फलायेत्यर्भकोदितम

naitadyuktisahaṃ vākyaṃ hiṃsā dharmāya neṣyate |
havīṃṣyanaladagdhāni phalāyetyarbhakoditama

यज्ञैरनेकैर्देवत्वमवाप्येन्द्रेण भुज्यते ।
शम्यादि यदि चेत्काष्ठं तद्वरं पत्रभुक् पशु

yajñairanekairdevatvamavāpyendreṇa bhujyate |
śamyādi yadi cetkāṣṭhaṃ tadvaraṃ patrabhuk paśu

निहतस्य पशोर्यज्ञे स्वर्गप्रात्पिर्यदीष्यते ।
स्वपिता यजमानेन किन्नु तस्मान्न हन्यते

nihatasya paśoryajñe svargaprātpiryadīṣyate |
svapitā yajamānena kinnu tasmānna hanyate

तृत्पये जायते पुंसो भुक्तमन्येन चेत्ततः ।
कुर्याच्छ्राद्धं श्रमायान्नं न वहेयुः प्रवासिनः

tṛtpaye jāyate puṃso bhuktamanyena cettataḥ |
kuryācchrāddhaṃ śramāyānnaṃ na vaheyuḥ pravāsinaḥ

जनश्रद्धेयमित्येतदवगम्य ततोऽत्र वः ।
उपेक्षा श्रेयसे वाक्यं रोचतां यन्मयेरितम्

janaśraddheyamityetadavagamya tato'tra vaḥ |
upekṣā śreyase vākyaṃ rocatāṃ yanmayeritam

न ह्माप्तवादा नभसो निपतन्ति महासुराः ।
युक्तिमद् वचनं ग्राह्यं मयान्यैश्च भवद्विधैः

na hmāptavādā nabhaso nipatanti mahāsurāḥ |
yuktimad vacanaṃ grāhyaṃ mayānyaiśca bhavadvidhaiḥ

मायामोहेन ते दैत्याः प्रकारैर्बहुभिस्तथा ।
व्युत्थापिता यथा नैषां त्रयीं कश्विदरोचयत्

māyāmohena te daityāḥ prakārairbahubhistathā |
vyutthāpitā yathā naiṣāṃ trayīṃ kaśvidarocayat

इत्थमुन्मार्गयातेषु तेषु दैत्येषु तेऽमराः ।
उद्योगं परमं कृत्वा युद्धाय समुपस्थिताः

itthamunmārgayāteṣu teṣu daityeṣu te'marāḥ |
udyogaṃ paramaṃ kṛtvā yuddhāya samupasthitāḥ

ततो देवासुरं युद्धं पुनरेवाभवद् द्विज ।
हताश्च तेऽसुरा देवैः सन्मार्गपरिपन्थिनः

tato devāsuraṃ yuddhaṃ punarevābhavad dvija |
hatāśca te'surā devaiḥ sanmārgaparipanthinaḥ

स्वधर्मकवचं तेषामभूदू यत्प्रथमं द्विज ।
तेन रक्षाभवत् पूर्वं नेशुर्नष्टे च तत्र ते

svadharmakavacaṃ teṣāmabhūdū yatprathamaṃ dvija |
tena rakṣābhavat pūrvaṃ neśurnaṣṭe ca tatra te

ततो मैत्रेय तन्मार्गवर्त्तिनो येऽभवञ्जनाः ।
नग्नास्ते तैर्यतस्त्यक्तं त्रयीसंवरणां वृथा

tato maitreya tanmārgavarttino ye'bhavañjanāḥ |
nagnāste tairyatastyaktaṃ trayīsaṃvaraṇāṃ vṛthā

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थस्तथाश्रमी ।
परिव्राड् वा चतुर्थोऽत्र पञ्चमो नोपपद्यते

brahmacārī gṛhasthaśca vānaprasthastathāśramī |
parivrāḍ vā caturtho'tra pañcamo nopapadyate

यस्तु सन्त्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थो न जायते ।
परिव्राट् चापि मैत्रेय स नग्नः पापकृन्नरः

yastu santyajya gārhasthyaṃ vānaprastho na jāyate |
parivrāṭ cāpi maitreya sa nagnaḥ pāpakṛnnaraḥ

नित्यानां कर्मणां विप्र तस्य हानिरहर्निशम् ।
अकुर्वन् विहितं कर्म शक्तः पतति तद्दिने

nityānāṃ karmaṇāṃ vipra tasya hāniraharniśam |
akurvan vihitaṃ karma śaktaḥ patati taddine

प्रायश्वित्तेन महता शुद्धिमाप्रोत्यनापदि ।
पक्षं नित्यक्रियाहानेः कर्त्ता मैत्रेय मानवः

prāyaśvittena mahatā śuddhimāprotyanāpadi |
pakṣaṃ nityakriyāhāneḥ karttā maitreya mānavaḥ

संवत्सरं क्रियाहानिर्यस्य पुंसोऽभिजायते ।
तस्यावलोकनात् सूर्यो निरीक्ष्यः साधुभिः सदा

saṃvatsaraṃ kriyāhāniryasya puṃso'bhijāyate |
tasyāvalokanāt sūryo nirīkṣyaḥ sādhubhiḥ sadā

स्पृष्टे स्त्रानं सचैलस्य शुद्धेर्हेतुर्महामते ।
पुंसो भवति तस्योक्ता न शुद्धिः पापकर्मणः

spṛṣṭe strānaṃ sacailasya śuddherheturmahāmate |
puṃso bhavati tasyoktā na śuddhiḥ pāpakarmaṇaḥ

देवर्षिपितृभूतानि यस्य निः श्वस्य वेश्मनि ।
प्रयान्त्यनर्चितान्यत्र लोके तस्मान्न पापकृत्

devarṣipitṛbhūtāni yasya niḥ śvasya veśmani |
prayāntyanarcitānyatra loke tasmānna pāpakṛt

सम्भाषणानुप्रश्नादि सहास्यां चैव कुर्वतः ।
जायते तुल्यता तस्य तेनैव द्विज वत्सरात्

sambhāṣaṇānupraśnādi sahāsyāṃ caiva kurvataḥ |
jāyate tulyatā tasya tenaiva dvija vatsarāt

देवादिनिः श्वासहतं शरीरं यस्य वेश्म च ।
न तेन सङ्करं कुर्याद् गृहासनपरिच्छदैः

devādiniḥ śvāsahataṃ śarīraṃ yasya veśma ca |
na tena saṅkaraṃ kuryād gṛhāsanaparicchadaiḥ

अथ भुङ्क्ते गृहे तस्य करोत्यास्मां तथासने ।
शेते चाप्येकशयने स सद्यस्तत्समो भवेत्

atha bhuṅkte gṛhe tasya karotyāsmāṃ tathāsane |
śete cāpyekaśayane sa sadyastatsamo bhavet

देवतापितृभूतानि तथानभ्यर्च्य योऽतिथीन् ।
भुङ्क्ते स पातकं भुङ्क्ते निष्कृतिस्तस्य नेष्यते

devatāpitṛbhūtāni tathānabhyarcya yo'tithīn |
bhuṅkte sa pātakaṃ bhuṅkte niṣkṛtistasya neṣyate

ब्राह्मणाद्यास्तु ये वर्णाः स्वधर्मादन्यतोमुखाः ।
यान्ति ते नग्नसंज्ञां तु हीनकर्मस्ववस्थिताः

brāhmaṇādyāstu ye varṇāḥ svadharmādanyatomukhāḥ |
yānti te nagnasaṃjñāṃ tu hīnakarmasvavasthitāḥ

चतुर्णां यत्र वर्णानां मैत्रेयात्यन्तसङ्करः ।
तत्रास्या साधुवृत्तीनामुपघाताय जायते

caturṇāṃ yatra varṇānāṃ maitreyātyantasaṅkaraḥ |
tatrāsyā sādhuvṛttīnāmupaghātāya jāyate

अनभ्यर्च्य ऋषीन् देवान् पितॄन् भूतातिथींस्तथा ।
यो भुङ्क्ते तस्य सँल्लापात् पतन्ति नरके नराः

anabhyarcya ṛṣīn devān pitṝn bhūtātithīṃstathā |
yo bhuṅkte tasya sam̐llāpāt patanti narake narāḥ

तस्मादेतान्नरो नग्नांस्त्रयीसन्त्यागदूषितान् ।
सर्वदा वर्जयेत् प्राज्ञ आलापस्पर्शनादिषु

tasmādetānnaro nagnāṃstrayīsantyāgadūṣitān |
sarvadā varjayet prājña ālāpasparśanādiṣu

श्रद्धावद्भिः कृतं यत्नाद्देवान् पितृपितामहान् ।
न प्रीणयति तच्छ्राद्धं यद्योभिरवलोकितम्

śraddhāvadbhiḥ kṛtaṃ yatnāddevān pitṛpitāmahān |
na prīṇayati tacchrāddhaṃ yadyobhiravalokitam

श्रूयते च पुरा ख्यातो राजा शतधनुर्भुवि ।
पत्नी च शैव्या तस्याभूदतिधर्मपरायणा

śrūyate ca purā khyāto rājā śatadhanurbhuvi |
patnī ca śaivyā tasyābhūdatidharmaparāyaṇā

पतिव्रता महाभागा सत्यशौचदयान्विता ।
सर्वलक्षणसम्पन्ना विनयेन नयेन च

pativratā mahābhāgā satyaśaucadayānvitā |
sarvalakṣaṇasampannā vinayena nayena ca

स तु राजा तया सार्द्धं देवदेवं जनार्दनम् ।
आराधयामास विभुं परमेण समाधिना

sa tu rājā tayā sārddhaṃ devadevaṃ janārdanam |
ārādhayāmāsa vibhuṃ parameṇa samādhinā

होमैर्जपैस्तथा दानैरुपवासैश्च भक्तितः ।
पूजाभिश्चानुदिवसं तन्मना नान्यमानसः

homairjapaistathā dānairupavāsaiśca bhaktitaḥ |
pūjābhiścānudivasaṃ tanmanā nānyamānasaḥ

एकदा तु समं स्नातौ तौ तु भार्यापती जले ।
भगीरथ्याः समुत्तीर्णौ कार्त्तिक्यां समुपोषितौ ।
पाषण्डिनमपश्येतामायान्तं सम्मुखं द्विज

ekadā tu samaṃ snātau tau tu bhāryāpatī jale |
bhagīrathyāḥ samuttīrṇau kārttikyāṃ samupoṣitau |
pāṣaṇḍinamapaśyetāmāyāntaṃ sammukhaṃ dvija

चापाचार्यस्य तस्यासौ सखा राज्ञो महात्मनः ।
अतस्तद्गौरवात्तेन सखाभावमथाकरोत्

cāpācāryasya tasyāsau sakhā rājño mahātmanaḥ |
atastadgauravāttena sakhābhāvamathākarot

न तु सा वाग्यता देवी तस्य पत्नी पतिव्रता ।
उपोषितास्मीति रविं तस्मिन् दृष्टे ददर्श च

na tu sā vāgyatā devī tasya patnī pativratā |
upoṣitāsmīti raviṃ tasmin dṛṣṭe dadarśa ca

समागम्य यथान्यायं दम्पती तौ यथाविधि ।
विष्णोः पूजादिकं सर्वं कृतवन्तौ द्विजोत्तम

samāgamya yathānyāyaṃ dampatī tau yathāvidhi |
viṣṇoḥ pūjādikaṃ sarvaṃ kṛtavantau dvijottama

कालेन गच्छता राजा ममारासौ सपत्नजित् ।
अन्वारुरोह तं देवी चितास्थं भूपतिं पतिम्

kālena gacchatā rājā mamārāsau sapatnajit |
anvāruroha taṃ devī citāsthaṃ bhūpatiṃ patim

स तु तेनापचारेण श्वा जज्ञे वसुधाधिपः ।
उपोषितेन पाषण्जसंल्लापी यत्कृतोऽभवत्

sa tu tenāpacāreṇa śvā jajñe vasudhādhipaḥ |
upoṣitena pāṣaṇjasaṃllāpī yatkṛto'bhavat

सा तु जातिस्मरा जज्ञे काशीराजसुता शुभा ।
सर्वविज्ञानमम्पूर्णा सर्वलक्षणपूजिता

sā tu jātismarā jajñe kāśīrājasutā śubhā |
sarvavijñānamampūrṇā sarvalakṣaṇapūjitā

तां पिता दातुकामोऽभूद् वराय विनिवारितः ।
तयैव तन्व्या विरतो विवाहारम्भतो नृपः

tāṃ pitā dātukāmo'bhūd varāya vinivāritaḥ |
tayaiva tanvyā virato vivāhārambhato nṛpaḥ

ततः सा दिव्यया दृष्ट्या दृष्ट्वा श्वानं निजं पतिम् ।
विदिशाख्यं पुरं गत्वा तदवस्थं ददर्श तम्

tataḥ sā divyayā dṛṣṭyā dṛṣṭvā śvānaṃ nijaṃ patim |
vidiśākhyaṃ puraṃ gatvā tadavasthaṃ dadarśa tam

तं दृष्ट्वैव महाभागं श्वभूतं तु पतिं तथा ।
ददौ तस्मै वराहारं सत्कारप्रवणं शुभा

taṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ śvabhūtaṃ tu patiṃ tathā |
dadau tasmai varāhāraṃ satkārapravaṇaṃ śubhā

भुञ्जन् दत्तं तया सोऽन्नमतिमृष्टमभीप्सितम् ।
स्वजातिललितं कुर्वन् बहु चाटु चकार वै

bhuñjan dattaṃ tayā so'nnamatimṛṣṭamabhīpsitam |
svajātilalitaṃ kurvan bahu cāṭu cakāra vai

अतीव व्रीडिता बाला कुर्वता चाटु तेन सा ।
प्रणामपूर्वमाहेदं दयितं तं कुयोनिजम्

atīva vrīḍitā bālā kurvatā cāṭu tena sā |
praṇāmapūrvamāhedaṃ dayitaṃ taṃ kuyonijam

स्मर्यतां तन्महाराज दाक्षिण्यललितं त्वया ।
येन श्वयोनिमापन्नो मम चाटुकरो भवान्

smaryatāṃ tanmahārāja dākṣiṇyalalitaṃ tvayā |
yena śvayonimāpanno mama cāṭukaro bhavān

पाषण्डिनं समाभाष्य तीर्थस्नानादनन्तरम् ।
प्राप्तोऽसि कुत्सितां योनिं किं न स्मरसि तत्प्रभो

pāṣaṇḍinaṃ samābhāṣya tīrthasnānādanantaram |
prāpto'si kutsitāṃ yoniṃ kiṃ na smarasi tatprabho

तयैवं स्मारिते तस्मिन् पूर्वजातिकृते तदा ।
दध्यौ चिरमथावाप निर्वेदमतिदुर्लभम्

tayaivaṃ smārite tasmin pūrvajātikṛte tadā |
dadhyau ciramathāvāpa nirvedamatidurlabham

निर्विण्णचित्तस्स ततो निर्गम्य नगराद्बहिः ।
मरुप्रपतनं कृत्वा शार्गालीं योनिमागतः

nirviṇṇacittassa tato nirgamya nagarādbahiḥ |
maruprapatanaṃ kṛtvā śārgālīṃ yonimāgataḥ

सापि द्वितीये सम्प्राप्ते वीक्ष्य दित्येन चक्षुषा ।
ज्ञात्वा शृगालं तं द्रष्टुं ययौ कोलाहलं गिरिम्

sāpi dvitīye samprāpte vīkṣya dityena cakṣuṣā |
jñātvā śṛgālaṃ taṃ draṣṭuṃ yayau kolāhalaṃ girim

तत्रापि दृष्ट्वा तं प्राह शार्गालीं योनिमागतम् ।
भर्त्तारमपि चार्वङ्गी तनया पृथिवीक्षितः

tatrāpi dṛṣṭvā taṃ prāha śārgālīṃ yonimāgatam |
bharttāramapi cārvaṅgī tanayā pṛthivīkṣitaḥ

अपि स्मरसि राजेन्द्र श्वयोनिस्थस्य यन्मया ।
प्रोक्तं ते पूर्वचरितं पाषण्डालापसंश्रयम्

api smarasi rājendra śvayonisthasya yanmayā |
proktaṃ te pūrvacaritaṃ pāṣaṇḍālāpasaṃśrayam

पुनस्तयोक्तं स ज्ञात्वा सत्यं सत्यवतां वरः ।
कालेन स निराहारस्तत्याज स्वं कलेवरम्

punastayoktaṃ sa jñātvā satyaṃ satyavatāṃ varaḥ |
kālena sa nirāhārastatyāja svaṃ kalevaram

भूयस्ततो वृको जज्ञे गत्वा तं निर्जने वने ।
स्मारयामास भर्त्तारं पूर्ववृत्तमनिन्दिता

bhūyastato vṛko jajñe gatvā taṃ nirjane vane |
smārayāmāsa bharttāraṃ pūrvavṛttamaninditā

न त्वं वृको महभाग राजा शतधनुर्भवान् ।
श्वा भूत्वा त्वं शृगालोऽभूर्वृकत्वं साम्प्रतं गतः

na tvaṃ vṛko mahabhāga rājā śatadhanurbhavān |
śvā bhūtvā tvaṃ śṛgālo'bhūrvṛkatvaṃ sāmprataṃ gataḥ

स्मारितेन यदा त्यक्तस्तेनात्मा गृध्रतां गतः ।
अपापा सा पुनश्चैनं बोधयामास भाविनी

smāritena yadā tyaktastenātmā gṛdhratāṃ gataḥ |
apāpā sā punaścainaṃ bodhayāmāsa bhāvinī

नरेन्द्र स्मर्यतामात्मा ह्मलं ते गृध्रचेष्टया ।
पाषण्डालापजातोऽयं दोषो यद्गृध्रतां गतः

narendra smaryatāmātmā hmalaṃ te gṛdhraceṣṭayā |
pāṣaṇḍālāpajāto'yaṃ doṣo yadgṛdhratāṃ gataḥ

ततः काकत्वमापन्नं समनन्तरजन्मति ।
उवाच तन्वी भर्त्तारमुपलभ्यात्मयोगतः

tataḥ kākatvamāpannaṃ samanantarajanmati |
uvāca tanvī bharttāramupalabhyātmayogataḥ

अशेषभूभृतः पूर्वं वश्या यस्मै बलिं ददुः ।
स त्वं काकत्वमापन्नो जातोऽद्य बलिभुक् प्रभो

aśeṣabhūbhṛtaḥ pūrvaṃ vaśyā yasmai baliṃ daduḥ |
sa tvaṃ kākatvamāpanno jāto'dya balibhuk prabho

एवमेव च काकत्वे स्मारितस्य पुरातनम् ।
तत्याज भूपतिः प्राणान् मयूरत्वमवाप च

evameva ca kākatve smāritasya purātanam |
tatyāja bhūpatiḥ prāṇān mayūratvamavāpa ca

मयूरत्वे ततस्सा वै चकारानुगतिं शुभा ।
दत्तैः प्रतिक्षणां भोज्यैर्बाला तज्जातिभोजनेः

mayūratve tatassā vai cakārānugatiṃ śubhā |
dattaiḥ pratikṣaṇāṃ bhojyairbālā tajjātibhojaneḥ

ततस्तु जनको राजा वाजिमेधं महाक्रतुम् ।
चकार तस्यावभृथे स्नापयामास तं तदा

tatastu janako rājā vājimedhaṃ mahākratum |
cakāra tasyāvabhṛthe snāpayāmāsa taṃ tadā

सस्नौ स्वयं च तन्वङ्गी स्मारयामास चापि तम् ।
यथासौ श्वशृगालादियोनिं जग्राह पार्थिवः

sasnau svayaṃ ca tanvaṅgī smārayāmāsa cāpi tam |
yathāsau śvaśṛgālādiyoniṃ jagrāha pārthivaḥ

स्मृतजन्मक्रमः सोऽथ तत्याज स्वकलेवरम् ।
जज्ञे स जनकस्यैव पुत्रोऽसौ सुमहात्मनः

smṛtajanmakramaḥ so'tha tatyāja svakalevaram |
jajñe sa janakasyaiva putro'sau sumahātmanaḥ

ततः सा पितरं तन्वी विवहार्थमचोदयत् ।
स चापि कारयामास तस्या राजा स्वयंवरम्

tataḥ sā pitaraṃ tanvī vivahārthamacodayat |
sa cāpi kārayāmāsa tasyā rājā svayaṃvaram

स्वयंवरे कृते सा तं सम्प्राप्तं पतिमात्मनः ।
वपरयामास भूयोऽपि भर्त्तृभावेन भामिनी

svayaṃvare kṛte sā taṃ samprāptaṃ patimātmanaḥ |
vaparayāmāsa bhūyo'pi bharttṛbhāvena bhāminī

बुभुजे च तया सार्द्धं सम्भोगान्नृपनन्दनः ।
पितर्युपरते राज्यं विदेहेषु चकार सः

bubhuje ca tayā sārddhaṃ sambhogānnṛpanandanaḥ |
pitaryuparate rājyaṃ videheṣu cakāra saḥ

इयाज यज्ञान् सुबहून् ददौ दानानि चार्थिनाम् ।
पुत्रानुत्पादयामास युयुधे च सहारिभिः

iyāja yajñān subahūn dadau dānāni cārthinām |
putrānutpādayāmāsa yuyudhe ca sahāribhiḥ

राज्यं भुक्त्वा यथान्यायं पालयित्वा वसुन्धराम् ।
तत्याज स प्रियान् प्राणान् संग्रामे धर्मतो नृपः

rājyaṃ bhuktvā yathānyāyaṃ pālayitvā vasundharām |
tatyāja sa priyān prāṇān saṃgrāme dharmato nṛpaḥ

ततश्चितास्थं तं भूयो भर्त्तारं सा शुभेक्षणा ।
अन्वारुरोह विधिवद् यथापूर्वं मुदान्विता

tataścitāsthaṃ taṃ bhūyo bharttāraṃ sā śubhekṣaṇā |
anvāruroha vidhivad yathāpūrvaṃ mudānvitā

ततोऽवाप तया सार्द्धं राजपुत्र्या स पार्थिवः ।
ऐन्द्रानतीत्य वै लोकाँल्लोकान् प्राप तदाक्षयान्

tato'vāpa tayā sārddhaṃ rājaputryā sa pārthivaḥ |
aindrānatītya vai lokām̐llokān prāpa tadākṣayān

स्वर्गाक्षयत्वमतुलं दाम्पत्यमतिदुर्लभम् ।
प्राप्तं पुण्यफलं प्राप्य संशुद्धिं तां द्विजोत्तम

svargākṣayatvamatulaṃ dāmpatyamatidurlabham |
prāptaṃ puṇyaphalaṃ prāpya saṃśuddhiṃ tāṃ dvijottama

एष पाषण्डसम्भाषाद्दोषः प्रोक्तो मया द्विज ।
तथाऽश्वमेधावभृथस्नानमाहात्म्यमेव च

eṣa pāṣaṇḍasambhāṣāddoṣaḥ prokto mayā dvija |
tathā'śvamedhāvabhṛthasnānamāhātmyameva ca

तस्मात् पाषण्डिभिः पापैरालापस्पर्शनं त्यजेत् ।
विशेषतः क्रियाकाले यज्ञादौ चापि दीक्षितः

tasmāt pāṣaṇḍibhiḥ pāpairālāpasparśanaṃ tyajet |
viśeṣataḥ kriyākāle yajñādau cāpi dīkṣitaḥ

क्रियाहानिर्गृहे यस्य मासमेकं प्रजायते ।
तस्यावलोकनात् सूर्यं पश्येत मतिमान् नरः

kriyāhānirgṛhe yasya māsamekaṃ prajāyate |
tasyāvalokanāt sūryaṃ paśyeta matimān naraḥ

किं पुनर्यैस्तु सन्त्यक्ता त्रयी सर्वात्मना द्विज ।
पाषण्डभोजिभिः पापैर्वेदवादविरोधिभिः

kiṃ punaryaistu santyaktā trayī sarvātmanā dvija |
pāṣaṇḍabhojibhiḥ pāpairvedavādavirodhibhiḥ

सहालापस्तु संसर्गः सहास्या चातिपापिनी ।
पाषण्डिभिर्दुराचारैस्तस्मात्तान् परिवर्जयेत्

sahālāpastu saṃsargaḥ sahāsyā cātipāpinī |
pāṣaṇḍibhirdurācāraistasmāttān parivarjayet

पाषण्डिनो विकर्मस्थान् वैडालव्रतिकाञ्छठान् ।
हैतुकान् वकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्

pāṣaṇḍino vikarmasthān vaiḍālavratikāñchaṭhān |
haitukān vakavṛttīṃśca vāṅmātreṇāpi nārcayet

दूरतस्तैस्तु सम्पर्कः त्याज्यश्चाप्यतिपापिभिः ।
पाषण्डिभिर्दुराचारैस्तस्मात्तान् परिवर्जयेत्

dūratastaistu samparkaḥ tyājyaścāpyatipāpibhiḥ |
pāṣaṇḍibhirdurācāraistasmāttān parivarjayet

एते नग्नास्तवाख्याता दृष्ट्या श्राद्धोपघातकाः ।
येषां सम्भाषणात् पुंसां दिनपुण्यं प्रणश्यति

ete nagnāstavākhyātā dṛṣṭyā śrāddhopaghātakāḥ |
yeṣāṃ sambhāṣaṇāt puṃsāṃ dinapuṇyaṃ praṇaśyati

एते पाषणिडनः पापा न ह्येतानालपेद् बुधः ।
पुण्यं नश्यति सम्भाषादेतेषां तद्दिनोद्भवम्

ete pāṣaṇiḍanaḥ pāpā na hyetānālaped budhaḥ |
puṇyaṃ naśyati sambhāṣādeteṣāṃ taddinodbhavam

पुंसां जटाधरणमौण्ड्यवतां वृथैव
मोघाशिनामखिलशौचनिराकृतानाम् ।
तोयप्रदानपितृपिण्डबहिष्कृतानां
सम्भाषणादपि नरा नरकं प्रयान्ति

puṃsāṃ jaṭādharaṇamauṇḍyavatāṃ vṛthaiva
moghāśināmakhilaśaucanirākṛtānām |
toyapradānapitṛpiṇḍabahiṣkṛtānāṃ
sambhāṣaṇādapi narā narakaṃ prayānti