Chapter 8: The sun's chariot, time and Ganga's descent

व्याख्यातमेतद्ब्रह्माण्डसंस्थानं तव सुव्रत
ततः प्रमाणसंस्थाने सूर्यादीनां शृणुष्व मे

vyākhyātametadbrahmāṇḍasaṃsthānaṃ tava suvrata
tataḥ pramāṇasaṃsthāne sūryādīnāṃ śṛṇuṣva me

योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव
ईषादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम

yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava
īṣādaṇḍastathaivāsya dviguṇo munisattama

सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि वै
योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

sārdhakoṭistathā sapta niyutānyadhikāni vai
yojanānāṃ tu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitam

त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्णेमिन्यक्षयात्मके
संवत्सरमये कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्

trinābhimati pañcāre ṣaṇṇeminyakṣayātmake
saṃvatsaramaye kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam

हयाश्च सप्तच्छन्दांसि तेषां नामानि मे शृणु
गायत्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुभेव च
अनुष्टुप्पंक्तिरित्युक्ता छंदांसि हरयो रवेः

hayāśca saptacchandāṃsi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu
gāyatrī ca bṛhatyuṣṇigjagatī triṣṭubheva ca
anuṣṭuppaṃktirityuktā chaṃdāṃsi harayo raveḥ

चत्वारिंशत्सहस्रणिद्वितीयोऽक्षो विवस्वतः
पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते

catvāriṃśatsahasraṇidvitīyo'kṣo vivasvataḥ
pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya mahāmate

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयो
ह्रस्वोक्षस्तद्युगार्द्धेन ध्रुवाधारो रथस्य वै
द्वितीयेक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले

akṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārddhayo
hrasvokṣastadyugārddhena dhruvādhāro rathasya vai
dvitīyekṣe tu taccakraṃ saṃsthitaṃ mānasācale

मानसोत्तरशैलस्य पूर्वतो वासवी पुरी
दक्षिणे तु यमस्यान्याप्रतीच्यां वरुणस्य च
उत्तरेण च सोमस्य तासां नामानि मे शृणु

mānasottaraśailasya pūrvato vāsavī purī
dakṣiṇe tu yamasyānyāpratīcyāṃ varuṇasya ca
uttareṇa ca somasya tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

वस्वौकसारा शक्रस्य याम्या संयमनी तथा
पुरी सुखाजलेशस्य सोमस्य च विभावरी

vasvaukasārā śakrasya yāmyā saṃyamanī tathā
purī sukhājaleśasya somasya ca vibhāvarī

काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति
मैत्रेय भगवान्भानुर्ज्योतिषां चक्रसंयुतः

kāṣṭhāṃ gato dakṣiṇataḥ kṣipteṣuriva sarpati
maitreya bhagavānbhānurjyotiṣāṃ cakrasaṃyutaḥ

अहोरात्रव्यवस्थानकारणं भगवान्रविः
देवयानः परः पन्था योगिनां क्लेशसंक्षये

ahorātravyavasthānakāraṇaṃ bhagavānraviḥ
devayānaḥ paraḥ panthā yogināṃ kleśasaṃkṣaye

दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः
सर्वद्वीपेषु मैत्रेय निशार्द्धस्य च सन्मुखः

divasasya ravirmadhye sarvakālaṃ vyavasthitaḥ
sarvadvīpeṣu maitreya niśārddhasya ca sanmukhaḥ

उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु सम्मुखे
विदिशासु त्वश्षोआ सु तथा ब्रह्मन् दिशासु च

udayāstamane caiva sarvakālaṃ tu sammukhe
vidiśāsu tvaśṣoā su tathā brahman diśāsu ca

यैर्यत्र दृश्यते भास्वान्स तेषामुदयः स्मृतः
तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः

yairyatra dṛśyate bhāsvānsa teṣāmudayaḥ smṛtaḥ
tirobhāvaṃ ca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः
उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः

naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ
udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ

शक्रादीनां पुरे तिष्ठन् स्पृशत्येष पुरत्रयम्
विकोणौ द्वौ विकोणस्थस्त्रीन् कोणान्द्वे पुरे तथा

śakrādīnāṃ pure tiṣṭhan spṛśatyeṣa puratrayam
vikoṇau dvau vikoṇasthastrīn koṇāndve pure tathā

उदितो वर्द्धमानाभिरामध्याह्नात्तपन्रविः
ततः परं ह्रसन्तीभिर्गोभिरस्तं नियच्छति

udito varddhamānābhirāmadhyāhnāttapanraviḥ
tataḥ paraṃ hrasantībhirgobhirastaṃ niyacchati

उदयास्तमनाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ
यावत्पुरस्तात्तपति तावत्पृष्ठे च पार्श्वयोः

udayāstamanābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau
yāvatpurastāttapati tāvatpṛṣṭhe ca pārśvayoḥ

ऋतेऽमरगिरेर्मेरोरुपरि ब्रह्मणः सभाम्
येये मरीचयोर्कस्य प्रयान्ति ब्रह्मणः सभाम्
तेते निरस्तास्तद्भासा प्रतीपमुपयान्ति वै

ṛte'maragirermerorupari brahmaṇaḥ sabhām
yeye marīcayorkasya prayānti brahmaṇaḥ sabhām
tete nirastāstadbhāsā pratīpamupayānti vai

तस्माद्दिश्युत्तरस्यां वै दिवारात्रिः सदैव हि
सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतो यतः

tasmāddiśyuttarasyāṃ vai divārātriḥ sadaiva hi
sarveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ meruruttarato yataḥ

प्रभा विवस्वतो रात्रावस्तं गच्छति भास्करे
विशत्यग्निमतो रात्रौ वह्निर्दूरात्प्रकाशते

prabhā vivasvato rātrāvastaṃ gacchati bhāskare
viśatyagnimato rātrau vahnirdūrātprakāśate

वह्नेः प्रभा तथा भानुर्दिनेष्वाविशति द्विज
अतीव वह्निसंयोगादतः सूर्यः प्रकाशते

vahneḥ prabhā tathā bhānurdineṣvāviśati dvija
atīva vahnisaṃyogādataḥ sūryaḥ prakāśate

तेजसी भास्कराग्नेये प्रकाशोष्णस्वरूपिणी
परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते दिवानिशम्

tejasī bhāskarāgneye prakāśoṣṇasvarūpiṇī
parasparānupraveśādāpyāyete divāniśam

दक्षिणोत्तरभूम्यर्द्धे समुत्तिष्ठति भास्करे
अहोरात्रं विशत्यम्भस्तमः प्राकाश्यशीलवत्

dakṣiṇottarabhūmyarddhe samuttiṣṭhati bhāskare
ahorātraṃ viśatyambhastamaḥ prākāśyaśīlavat

आताम्रा हि भवत्यापो दिवानक्तप्रवेशनात्
दिनं विशति चैवांभो भास्करेस्तमुपेयुषि
तस्माच्छुक्ला भवन्त्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात्

ātāmrā hi bhavatyāpo divānaktapraveśanāt
dinaṃ viśati caivāṃbho bhāskarestamupeyuṣi
tasmācchuklā bhavantyāpo naktamahnaḥ praveśanāt

एवं पुष्करमध्येन यदा याति दिवाकरः
त्रिंशद्भागस्तु मेदिन्यास्तदा मौहूर्त्तिकी गतिः

evaṃ puṣkaramadhyena yadā yāti divākaraḥ
triṃśadbhāgastu medinyāstadā mauhūrttikī gatiḥ

कुलालचक्रपर्यन्ते भ्रमन्नेष दिवाकरः
करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन्मेदिनीं द्विजः

kulālacakraparyante bhramanneṣa divākaraḥ
karotyahastathā rātriṃ vimuñcanmedinīṃ dvijaḥ

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः
ततः कुम्भं च मीनं च राशो राश्यंतरं द्विज

ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti bhāskaraḥ
tataḥ kumbhaṃ ca mīnaṃ ca rāśo rāśyaṃtaraṃ dvija

त्रिष्वेतेष्वथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम्
प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्रं ततः समम्

triṣveteṣvatha bhukteṣu tato vaiṣuvatīṃ gatim
prayāti savitā kurvannahorātraṃ tataḥ samam

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्द्धतेऽनुदिनं दिनम्

tato rātriḥ kṣayaṃ yāti varddhate'nudinaṃ dinam

ततश्च मिथुनस्यान्ते परां काष्ठामुपागतः
राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायनम्

tataśca mithunasyānte parāṃ kāṣṭhāmupāgataḥ
rāśiṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyanam

कुलालचक्रपर्यंतो यथाशीघ्रं प्रवर्त्तते
दक्षिणप्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं प्रवर्त्तते

kulālacakraparyaṃto yathāśīghraṃ pravarttate
dakṣiṇaprakrame sūryastathā śīghraṃ pravarttate

अतिवेगितया कालं वायुवेगबलाच्चरन्
तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति

ativegitayā kālaṃ vāyuvegabalāccaran
tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati

सूर्यो द्वादशभिः शैघ्र्यानमुहूर्त्ते दक्षिणायने
त्रयोदशार्द्धमृक्षाणामह्ना तु चरति द्विज
मुहूर्त्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन्

sūryo dvādaśabhiḥ śaighryānamuhūrtte dakṣiṇāyane
trayodaśārddhamṛkṣāṇāmahnā tu carati dvija
muhūrttaistāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran

कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति
तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः

kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati
tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ

तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पां तु गच्छति
अष्टादशमुहूर्तं यदुत्तरायणपश्चिमम्

tasmāddīrgheṇa kālena bhūmimalpāṃ tu gacchati
aṣṭādaśamuhūrtaṃ yaduttarāyaṇapaścimam

अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः

aharbhavati taccāpi carate mandavikramaḥ

त्रयोदशार्द्धमह्ना तु ऋक्षाणां चरते रविः
मुहूर्त्तैस्तावदृक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश्चरन्

trayodaśārddhamahnā tu ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ
muhūrttaistāvadṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiścaran

अतो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा
मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा

ato mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā
mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā

कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्तते
ध्रुवस्तथा हि मैत्रेय तत्रैव परिवर्तते

kulālacakranābhistu yathā tatraiva vartate
dhruvastathā hi maitreya tatraiva parivartate

उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु
दिवा नक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गतिः

ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramato maṇḍalāni tu
divā naktaṃ ca sūryasya mandā śīghrā ca vai gatiḥ

मन्दाह्नि यस्मिन्नयने शीघ्रा नक्तं तदा गतिः
शीघ्रा निशि यदा चास्य तदा मंदा दिवा गतिः

mandāhni yasminnayane śīghrā naktaṃ tadā gatiḥ
śīghrā niśi yadā cāsya tadā maṃdā divā gatiḥ

एक प्रमाणमेवैष मार्गं याति दिवाकरः
अहोरात्रेण यो भुंक्ते समस्ता राशयो द्विज

eka pramāṇamevaiṣa mārgaṃ yāti divākaraḥ
ahorātreṇa yo bhuṃkte samastā rāśayo dvija

षडेव राशीन् यो भुंक्ते रात्रावन्यांश्च षड्दिवा

ṣaḍeva rāśīn yo bhuṃkte rātrāvanyāṃśca ṣaḍdivā

राशिप्रमाणजनिता दीर्घह्रस्वात्मता दिने
तथा निशायां राशीनां प्रमाणैर्लघुदीर्घता

rāśipramāṇajanitā dīrghahrasvātmatā dine
tathā niśāyāṃ rāśīnāṃ pramāṇairlaghudīrghatā

दिनादेर्दिर्घह्रस्वत्वं तद्भोगेनैव जायते
उत्तरे प्रक्रमे शीघ्रा निशि मंदा गतिर्दिवा

dināderdirghahrasvatvaṃ tadbhogenaiva jāyate
uttare prakrame śīghrā niśi maṃdā gatirdivā

दक्षिणे त्वयने चैव विपरीतां विवस्वतः

dakṣiṇe tvayane caiva viparītāṃ vivasvataḥ

उषा रात्रिः समाख्याताव्युष्टिश्चाप्युच्यते दिनम्
प्रोच्यते च तथा संध्या उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्

uṣā rātriḥ samākhyātāvyuṣṭiścāpyucyate dinam
procyate ca tathā saṃdhyā uṣāvyuṣṭyoryadantaram

संध्याकाले च संप्राप्ते रौद्रे परमदारुणे
मन्देहा राक्षसा घोराः सूर्यमिच्छिन्ति खादितुम्

saṃdhyākāle ca saṃprāpte raudre paramadāruṇe
mandehā rākṣasā ghorāḥ sūryamicchinti khāditum

प्रजापतिकृतः शापस्तेषां मैत्रेय रक्षसाम्
अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिने दिने

prajāpatikṛtaḥ śāpasteṣāṃ maitreya rakṣasām
akṣayatvaṃ śarīrāṇāṃ maraṇaṃ ca dine dine

ततः सूर्यस्य तैर्युद्धं भवत्यत्यन्तदारुणम्
ततो द्विजोत्तमास्तोयं संक्षिपन्ति महामुने

tataḥ sūryasya tairyuddhaṃ bhavatyatyantadāruṇam
tato dvijottamāstoyaṃ saṃkṣipanti mahāmune

ॐकारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र् या चाभिमन्त्रितम्
तेन दह्यन्ति ते पापा वज्रीभूतेन वारिणा

oṃkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatr yā cābhimantritam
tena dahyanti te pāpā vajrībhūtena vāriṇā

अग्निहोत्रे हूयते या समन्त्रा प्रथमाहुतिः
सूर्योज्योतिः सहस्रांशु समा दीप्यति भास्करः

agnihotre hūyate yā samantrā prathamāhutiḥ
sūryojyotiḥ sahasrāṃśu samā dīpyati bhāskaraḥ

ॐकारो भगवान्विष्णुस्त्रिधामा वचसां पतिः
तदुच्चारणतस्ते तु विनाशं यांति राक्षसाः

oṃkāro bhagavānviṣṇustridhāmā vacasāṃ patiḥ
taduccāraṇataste tu vināśaṃ yāṃti rākṣasāḥ

वैष्णुवॐशः परः सूर्यो योन्तर्ज्योतिरसंप्लवम्
अभियायक ॐकारस्तस्य तत्प्रेरकं परम्

vaiṣṇuvaoṃśaḥ paraḥ sūryo yontarjyotirasaṃplavam
abhiyāyaka oṃkārastasya tatprerakaṃ param

तेन संप्रेरितं ज्योतिरॐकारेणाथ दीप्तिमत्
दहत्यश्षोरक्षांसि मन्देहाख्यान्यघानि वै

tena saṃpreritaṃ jyotiraoṃkāreṇātha dīptimat
dahatyaśṣorakṣāṃsi mandehākhyānyaghāni vai

तस्मान्नोल्लंघनं कार्यं संध्योपासनकर्मणः
स हन्ति सूर्यं सन्ध्याया नोपास्तिं कुरुते तु यः

tasmānnollaṃghanaṃ kāryaṃ saṃdhyopāsanakarmaṇaḥ
sa hanti sūryaṃ sandhyāyā nopāstiṃ kurute tu yaḥ

ततः प्रयाति भगवान्ब्राह्मणैरभिरक्षितः
वालखिल्यादिभिश्चैव जगतः पालनोद्यतः

tataḥ prayāti bhagavānbrāhmaṇairabhirakṣitaḥ
vālakhilyādibhiścaiva jagataḥ pālanodyataḥ

काष्ठा निमेषा दश पंच चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कलां च
त्रिंशत्कलश्चैव भवेन्मुहूर्तस्तैस्त्रिंशता रात्र् यहनी समेते

kāṣṭhā nimeṣā daśa paṃca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ ca
triṃśatkalaścaiva bhavenmuhūrtastaistriṃśatā rātr yahanī samete

ह्रासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमम्
सन्ध्यामुहूर्त्तमात्रा वै ह्रासवृद्धौ समा स्मृता

hrāsavṛddhī tvaharbhāgairdivasānāṃ yathākramam
sandhyāmuhūrttamātrā vai hrāsavṛddhau samā smṛtā

रेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्त्तगते रवौ
प्रातः स्मृतस्ततः कालो भागश्चाह्नः स पञ्चमः

rekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrttagate ravau
prātaḥ smṛtastataḥ kālo bhāgaścāhnaḥ sa pañcamaḥ

तस्मात्प्रातस्तनात्कालात्त्रिमुहूर्त्तस्तु सङ्गवः
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तस्तु तस्मात्कालात्तु सङ्गवात्

tasmātprātastanātkālāttrimuhūrttastu saṅgavaḥ
madhyāhnastrimuhūrttastu tasmātkālāttu saṅgavāt

तस्मान्माध्याह्निकात्कालादपराह्ण इति स्मृतः
त्रय एव मुहूर्त्तास्तु कालभागः स्मृतो बुधैः

tasmānmādhyāhnikātkālādaparāhṇa iti smṛtaḥ
traya eva muhūrttāstu kālabhāgaḥ smṛto budhaiḥ

आपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न एव च
दशपञ्च मुहूर्तं वै मुहूर्तास्त्रय एव च

āparāhṇe vyatīte tu kālaḥ sāyāhna eva ca
daśapañca muhūrtaṃ vai muhūrtāstraya eva ca

दशपंच मुहूर्तं वै अहर्वैषुवतं स्मृतम्

daśapaṃca muhūrtaṃ vai aharvaiṣuvataṃ smṛtam

वर्द्धते ह्रसेत चैवाप्ययने दक्षिणोत्तरे
अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिर्ग्रसति वासरम्

varddhate hraseta caivāpyayane dakṣiṇottare
ahastu grasate rātriṃ rātrirgrasati vāsaram

शरद्वसन्तयोर्मध्ये विषुवं तु विभाव्यते
तुलामेषगते भानौ समरात्रिदिनं तु तत्

śaradvasantayormadhye viṣuvaṃ tu vibhāvyate
tulāmeṣagate bhānau samarātridinaṃ tu tat

कर्कटावस्थिते भानौ दक्षिणायनमुच्यते
उत्तरायणमप्युक्तं मकरस्थे दिवाकरे

karkaṭāvasthite bhānau dakṣiṇāyanamucyate
uttarāyaṇamapyuktaṃ makarasthe divākare

त्रिंशन्मुहूर्तं कथितमहोरात्रं तु यन्मया
तानि पंचदश ब्रह्मन् पक्ष इत्यभिधीयते

triṃśanmuhūrtaṃ kathitamahorātraṃ tu yanmayā
tāni paṃcadaśa brahman pakṣa ityabhidhīyate

मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजावृतुः
ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेऽयने वर्षसंज्ञिते

māsaḥ pakṣadvayenokto dvau māsau cārkajāvṛtuḥ
ṛtutrayaṃ cāpyayanaṃ dve'yane varṣasaṃjñite

संवत्सरादयः पंच चतुर्मासविकल्पिताः
निश्चयः सर्वकालस्य युगमित्यभिधीयते

saṃvatsarādayaḥ paṃca caturmāsavikalpitāḥ
niścayaḥ sarvakālasya yugamityabhidhīyate

संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः
इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः
वत्सरः पंचमश्चात्र कालोयं युगसंज्ञितः

saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ
idvatsarastṛtīyastu caturthaścānuvatsaraḥ
vatsaraḥ paṃcamaścātra kāloyaṃ yugasaṃjñitaḥ

यः श्वेतस्योत्तरः शैलः शृङ्गवानिति विश्रुतः
त्रीणि तस्य तु शृंगाणि मैरयं शृगवान्स्मृतः

yaḥ śvetasyottaraḥ śailaḥ śṛṅgavāniti viśrutaḥ
trīṇi tasya tu śṛṃgāṇi mairayaṃ śṛgavānsmṛtaḥ

दक्षिणं चोत्तरं चैव मध्यं वैषुवतं तथा
शरद्वसंतयोर्मध्ये तद्भानुः प्रतिपद्यते
मेषादौ च तुलादौ च मैत्रेय विषुवं स्मृतम्

dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva madhyaṃ vaiṣuvataṃ tathā
śaradvasaṃtayormadhye tadbhānuḥ pratipadyate
meṣādau ca tulādau ca maitreya viṣuvaṃ smṛtam

तदा तुल्यमहोरात्रं करोति तिमिरापहः
दशपञ्च मुहूर्तं वै तदेतदुभयं स्मृतम्

tadā tulyamahorātraṃ karoti timirāpahaḥ
daśapañca muhūrtaṃ vai tadetadubhayaṃ smṛtam

प्रथमे कृत्तिकाभागे यदा भास्वांस्तदा शशी
विशाखानां चतुर्थेंशो मुने तिष्ठत्यसंशयम्

prathame kṛttikābhāge yadā bhāsvāṃstadā śaśī
viśākhānāṃ caturtheṃśo mune tiṣṭhatyasaṃśayam

विशाखानां यदा सूर्यश्चरत्यंशं तृतीयकम्
तदा चन्द्रं विजानीयात्कृत्तिकाशिरसि स्थितम्

viśākhānāṃ yadā sūryaścaratyaṃśaṃ tṛtīyakam
tadā candraṃ vijānīyātkṛttikāśirasi sthitam

तदैव विषुवाख्योऽयं कालः पुण्योऽभिधीयते
तदा दानादि देयानि देवेभ्यः प्रयतात्मभिः

tadaiva viṣuvākhyo'yaṃ kālaḥ puṇyo'bhidhīyate
tadā dānādi deyāni devebhyaḥ prayatātmabhiḥ

ब्राह्मणेभ्यः पितृभ्यश्च मुखमेतत्तु दानजम्
दत्तदानस्तु विषुवे कृतकृत्योभिजायते

brāhmaṇebhyaḥ pitṛbhyaśca mukhametattu dānajam
dattadānastu viṣuve kṛtakṛtyobhijāyate

अहोरात्रार्द्धमासा तु कलाः काष्ठाः क्षणास्तथा
पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च
सिनीवाली कुहूश्चैव एका चानुमतिस्तथा

ahorātrārddhamāsā tu kalāḥ kāṣṭhāḥ kṣaṇāstathā
paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca
sinīvālī kuhūścaiva ekā cānumatistathā

तपस्तपस्यौ मधुमाधवौ च शुक्रः शुचिश्चायनमुत्तरं स्यात्
नभोनभस्यौ च इषस्तथोर्जस्सहःसहस्याविति दक्षिणं तत्

tapastapasyau madhumādhavau ca śukraḥ śuciścāyanamuttaraṃ syāt
nabhonabhasyau ca iṣastathorjassahaḥsahasyāviti dakṣiṇaṃ tat

लोका लोकश्च यश्शैलः प्रागुक्तो भवतो मया
लोकपालास्तु चत्वारस्तत्र तिष्ठन्ति सुव्रताः

lokā lokaśca yaśśailaḥ prāgukto bhavato mayā
lokapālāstu catvārastatra tiṣṭhanti suvratāḥ

सुधामा शङ्खपाच्चैव कर्दमस्यात्मजौ द्विज
हिरण्यरोमा चैवान्यश्चतुर्थः केकुमानपि

sudhāmā śaṅkhapāccaiva kardamasyātmajau dvija
hiraṇyaromā caivānyaścaturthaḥ kekumānapi

निर्द्वन्द्वा निरभीमाना निस्तन्द्रा निष्परिग्रहाः
लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम्

nirdvandvā nirabhīmānā nistandrā niṣparigrahāḥ
lokapālāḥ sthitā hyete lokāloke caturdiśam

उत्तरं पदगस्त्यस्य अजवीथ्याश्च दक्षिणम्
पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्बहिः

uttaraṃ padagastyasya ajavīthyāśca dakṣiṇam
pitṛyānaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathādbahiḥ

तत्रासते महात्मान ऋषयो येऽग्निहोत्रिणः
भूतारम्भकृतं ब्रह्म शंसन्तो ऋत्विगुद्यताः
प्रारभन्ते तु ये लोकास्तेषां पन्थाः स दक्षिणः

tatrāsate mahātmāna ṛṣayo ye'gnihotriṇaḥ
bhūtārambhakṛtaṃ brahma śaṃsanto ṛtvigudyatāḥ
prārabhante tu ye lokāsteṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ

चलितं ते पुनर्ब्रह्म स्थापयन्ति युगेयुगे
सन्तत्या तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च

calitaṃ te punarbrahma sthāpayanti yugeyuge
santatyā tapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca

जायमानास्तु पूर्वे च पश्चिमानां गृहेषु वै
पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते विधनेष्विह

jāyamānāstu pūrve ca paścimānāṃ gṛheṣu vai
paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante vidhaneṣviha

एवमावर्त्तमानास्ते तिष्ठन्ति नियतव्रताः
सवितुर्दक्षिणं मार्गं श्रिता ह्याचन्द्र तारकम्

evamāvarttamānāste tiṣṭhanti niyatavratāḥ
saviturdakṣiṇaṃ mārgaṃ śritā hyācandra tārakam

नागावीथ्युत्तरं यच्च सप्तर्षिभ्यश्च दक्षिणम्
उत्तरः सवितुः पंथा देवयानश्च स स्मृतः

nāgāvīthyuttaraṃ yacca saptarṣibhyaśca dakṣiṇam
uttaraḥ savituḥ paṃthā devayānaśca sa smṛtaḥ

तत्र ते वासिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः
सन्ततिं ते जुगुप्संति तस्मान्मृत्युर्जितश्च तैः

tatra te vāsinaḥ siddhā vimalā brahmacāriṇaḥ
santatiṃ te jugupsaṃti tasmānmṛtyurjitaśca taiḥ

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्
उदक्पन्थनमर्यम्णः स्थिता ह्याभूतसंप्लवम्

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāmūrdhvaretasām
udakpanthanamaryamṇaḥ sthitā hyābhūtasaṃplavam

ते संप्रयोगाल्लोभस्य मैथुनस्य च वर्जनात्
इच्छाद्वेषाप्रवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात्

te saṃprayogāllobhasya maithunasya ca varjanāt
icchādveṣāpravṛttyā ca bhūtārambhavivarjanāt

पुनश्च कामासंयोगाच्छब्दादेर्दोषदर्शनात्
इत्येभिः कारणैः शुद्धास्तेमृतत्वं हि भेजिरे

punaśca kāmāsaṃyogācchabdāderdoṣadarśanāt
ityebhiḥ kāraṇaiḥ śuddhāstemṛtatvaṃ hi bhejire

आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं विभाव्यते
त्रैलोक्यस्थितिकालोयमपुनर्मार उच्यते

ābhūtasaṃplavaṃ sthānamamṛtatvaṃ vibhāvyate
trailokyasthitikāloyamapunarmāra ucyate

ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां पापपुण्यकृतो विधिः
आभूतसंप्लवान्तन्तु फलमुक्तं तयोर्द्विज

brahmahatyāśvamedhābhyāṃ pāpapuṇyakṛto vidhiḥ
ābhūtasaṃplavāntantu phalamuktaṃ tayordvija

यावन्मात्रे प्रदेशो तु मैत्रेयावस्थितो ध्रुवः
क्षयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसंप्लवात्

yāvanmātre pradeśo tu maitreyāvasthito dhruvaḥ
kṣayamāyāti tāvattu bhūmerābhūtasaṃplavāt

ऊर्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः
एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भासुरम्

ūrdhvottaramṛṣibhyastu dhruvo yatra vyavasthitaḥ
etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsuram

निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां संयतात्मनाम्
स्थानं तत्परमं विप्र पुण्यपापरिक्षये

nirdhūtadoṣapaṅkānāṃ yatīnāṃ saṃyatātmanām
sthānaṃ tatparamaṃ vipra puṇyapāparikṣaye

अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणाशेषाप्तिहेतवः
यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम्

apuṇyapuṇyoparame kṣīṇāśeṣāptihetavaḥ
yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

धर्मध्रुवाद्यास्तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाक्षिणः
तत्सार्ष्ट्योत्पन्नयोगर्धिस्तद्विष्णोः परमं पदम्

dharmadhruvādyāstiṣṭhanti yatra te lokasākṣiṇaḥ
tatsārṣṭyotpannayogardhistadviṣṇoḥ paramaṃ padam

यत्रोतमेतत्प्रोतं च यद्भूतं सचराचरम्
भाव्यं य विश्वं मैत्रेय तद्विष्णोः परमं पदम्

yatrotametatprotaṃ ca yadbhūtaṃ sacarācaram
bhāvyaṃ ya viśvaṃ maitreya tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

दिवीव चक्षुराततं योगिनां तन्मयात्मनाम्
विवेकज्ञानदृष्टं च तद्विष्णोः परमं पदम्

divīva cakṣurātataṃ yogināṃ tanmayātmanām
vivekajñānadṛṣṭaṃ ca tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

यस्मिन्प्रतिष्ठितो भास्वान्मेढीभूतः स्वयं ध्रुवः
ध्रुवे च सर्वज्योतींषि ज्योतिष्वम्भोमुचो द्विज

yasminpratiṣṭhito bhāsvānmeḍhībhūtaḥ svayaṃ dhruvaḥ
dhruve ca sarvajyotīṃṣi jyotiṣvambhomuco dvija

मेघेषु संगता वृष्टिर्वृष्टेः सृष्टेश्च पोषणम्
आप्यायनं च सर्वेषां देवादीनां महामुने

megheṣu saṃgatā vṛṣṭirvṛṣṭeḥ sṛṣṭeśca poṣaṇam
āpyāyanaṃ ca sarveṣāṃ devādīnāṃ mahāmune

ततश्चाज्याहुतिद्वारा पोषितास्ते हविर्भुजः
वृष्टेः कारणतां यांति भूतानां स्थितये पुनः

tataścājyāhutidvārā poṣitāste havirbhujaḥ
vṛṣṭeḥ kāraṇatāṃ yāṃti bhūtānāṃ sthitaye punaḥ

एवमेतत्पदं विष्णोस्तृतीयममलात्मकम्
आधारभूतं लोकानां त्रयाणां वृष्टिकारणम्

evametatpadaṃ viṣṇostṛtīyamamalātmakam
ādhārabhūtaṃ lokānāṃ trayāṇāṃ vṛṣṭikāraṇam

ततः प्रभवति ब्रह्मन्सर्वपापहरा सरित्
गंगा देवांगनांगानामनुलेपनपिञ्जरा

tataḥ prabhavati brahmansarvapāpaharā sarit
gaṃgā devāṃganāṃgānāmanulepanapiñjarā

वामपादाम्बुजांगुष्ठनखस्रोतोविनिर्गताम्
विष्णोर्बिभर्त्ति यां भक्त्या शिरसाहर्निशं ध्रुवः

vāmapādāmbujāṃguṣṭhanakhasrotovinirgatām
viṣṇorbibhartti yāṃ bhaktyā śirasāharniśaṃ dhruvaḥ

ततः सप्तर्षयो यस्याः प्राणायामपरायणाः
तिष्ठन्ति वीचिमालाभिरुह्यमानजटाजले

tataḥ saptarṣayo yasyāḥ prāṇāyāmaparāyaṇāḥ
tiṣṭhanti vīcimālābhiruhyamānajaṭājale

वार्योघैः संततैर्यस्याः प्लावितं शशिमण्डलम्
भूयोधिकतरां कांतिं वहत्येतदुह क्षये

vāryoghaiḥ saṃtatairyasyāḥ plāvitaṃ śaśimaṇḍalam
bhūyodhikatarāṃ kāṃtiṃ vahatyetaduha kṣaye

मेरुपृष्टे पतत्युच्चैर्निष्क्रांता शशिमण्डलात्
जगतः पावनार्थाय प्रयाति च चतुर्दिशम्

merupṛṣṭe patatyuccairniṣkrāṃtā śaśimaṇḍalāt
jagataḥ pāvanārthāya prayāti ca caturdiśam

सीता चालकनन्दा च चक्षुर्भद्रा च संस्थिता
एकैव या चतुर्भेदा दिग्भेदगतिलक्षणा

sītā cālakanandā ca cakṣurbhadrā ca saṃsthitā
ekaiva yā caturbhedā digbhedagatilakṣaṇā

भेदं चालकनन्दाख्यं यस्याः शर्वोपि दक्षिणाम्
दधार शिरसा प्रीत्या वर्षाणामधिकं शतम्

bhedaṃ cālakanandākhyaṃ yasyāḥ śarvopi dakṣiṇām
dadhāra śirasā prītyā varṣāṇāmadhikaṃ śatam

शम्भोर्जटाकलापाच्च विनिष्क्रान्तास्थिशर्कराः
प्लावयित्वा दिवं निन्ये या पापान्सगरात्मजान्

śambhorjaṭākalāpācca viniṣkrāntāsthiśarkarāḥ
plāvayitvā divaṃ ninye yā pāpānsagarātmajān

स्नातस्य सलिले यस्याः सद्यः पापं प्रणश्यति
अपूर्वपुण्यप्राप्तिश्च सद्यो मैत्रेय जायते

snātasya salile yasyāḥ sadyaḥ pāpaṃ praṇaśyati
apūrvapuṇyaprāptiśca sadyo maitreya jāyate

दत्ताः पितृभ्यो यत्रापस्तनयैः श्रद्धयान्वितैः
समाशतं प्रयच्छंति तृप्तिं मैत्रेय दुर्लभाम्

dattāḥ pitṛbhyo yatrāpastanayaiḥ śraddhayānvitaiḥ
samāśataṃ prayacchaṃti tṛptiṃ maitreya durlabhām

यस्यामिष्ट्वा महायज्ञैर्यज्ञेशं पुरुषोत्तमम्
द्विज भूपाः परां सिद्धिमवापुर्दिवि चेह च

yasyāmiṣṭvā mahāyajñairyajñeśaṃ puruṣottamam
dvija bhūpāḥ parāṃ siddhimavāpurdivi ceha ca

स्नानाद्विधूतपापाश्च यज्जलैर्यतयस्तथा
केशवासक्तमनसः प्राप्ता निर्वाणमुत्तमम्

snānādvidhūtapāpāśca yajjalairyatayastathā
keśavāsaktamanasaḥ prāptā nirvāṇamuttamam

श्रुताऽभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीताऽवगाहिता
या पावयति भूतानि कीर्तिता च दिनेदिने

śrutā'bhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītā'vagāhitā
yā pāvayati bhūtāni kīrtitā ca dinedine

गंगागंगेति यैर्नाम योजनानां शतष्वपि
स्थितैरुच्चारितं हन्ति पापं जन्मत्रयार्जितम्

gaṃgāgaṃgeti yairnāma yojanānāṃ śataṣvapi
sthitairuccāritaṃ hanti pāpaṃ janmatrayārjitam

यतः सा पावनायालं त्रयाणां जगतामपि
समुद्भूता परं तत्तु तृतीयं भगवत्पदम्

yataḥ sā pāvanāyālaṃ trayāṇāṃ jagatāmapi
samudbhūtā paraṃ tattu tṛtīyaṃ bhagavatpadam