Chapter 18: Bondage, liberation, bhasma and the guru

बंधमोक्षस्वरूपं हि ब्रूहि सर्वार्थवित्तम ।
(सूत उवाच)
बंधमोक्षं तथोपायं वक्ष्येऽहं शृणुतादरात्

baṃdhamokṣasvarūpaṃ hi brūhi sarvārthavittama |
(sūta uvāca)
baṃdhamokṣaṃ tathopāyaṃ vakṣye'haṃ śṛṇutādarāt

प्रकृत्याद्यष्टबंधेन बद्धो जीवः स उच्यते ।
प्रकृत्याद्यष्टबंधेन निर्मुक्तो मुक्त उच्यते

prakṛtyādyaṣṭabaṃdhena baddho jīvaḥ sa ucyate |
prakṛtyādyaṣṭabaṃdhena nirmukto mukta ucyate

प्रकृत्यादिवशीकारो मोक्ष इत्युच्यते स्वतः ।
बद्धजीवस्तु निर्मुक्तो मुक्तजीवः स कथ्यते

prakṛtyādivaśīkāro mokṣa ityucyate svataḥ |
baddhajīvastu nirmukto muktajīvaḥ sa kathyate

प्रकृत्यग्रे ततो बुद्धिरहंकारो गुणात्मकः ।
पंचतन्मात्रमित्येते प्रकृत्याद्यष्टकं विदुः

prakṛtyagre tato buddhirahaṃkāro guṇātmakaḥ |
paṃcatanmātramityete prakṛtyādyaṣṭakaṃ viduḥ

प्रकृट्याद्यष्टजो देहो देहजं कर्म उच्यते ।
पुनश्च कर्मजो देहो जन्मकर्म पुनः पुनः

prakṛṭyādyaṣṭajo deho dehajaṃ karma ucyate |
punaśca karmajo deho janmakarma punaḥ punaḥ

शरीरं त्रिविधं ज्ञेयं स्थूलं सूक्ष्मं च कारणम् ।
स्थूलं व्यापारदं प्रोक्तं सूक्ष्ममिंद्रि यभोगदम्

śarīraṃ trividhaṃ jñeyaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca kāraṇam |
sthūlaṃ vyāpāradaṃ proktaṃ sūkṣmamiṃdri yabhogadam

कारणं त्वात्मभोगार्थं जीवकर्मानुरूपतः ।
सुखं दुःखं पुण्यपापैः कर्मभिः फलमश्नुते

kāraṇaṃ tvātmabhogārthaṃ jīvakarmānurūpataḥ |
sukhaṃ duḥkhaṃ puṇyapāpaiḥ karmabhiḥ phalamaśnute

तस्माद्धि कर्मरज्ज्वा हि बद्धो जीवः पुनः पुनः ।
शरीरत्रयकर्मभ्यां चक्रवद्भ्राम्यते सदा

tasmāddhi karmarajjvā hi baddho jīvaḥ punaḥ punaḥ |
śarīratrayakarmabhyāṃ cakravadbhrāmyate sadā

चक्रभ्रमनिवृत्यर्थं चक्रकर्तारमीडयेत् ।
प्रकृत्यादि महाचक्रं प्रकृतेः परतः शिवः

cakrabhramanivṛtyarthaṃ cakrakartāramīḍayet |
prakṛtyādi mahācakraṃ prakṛteḥ parataḥ śivaḥ

चक्रकर्ता महेशो हि प्रकृतेः परतोयतः ।
पिबति वाथ वमति जीवन्बालो जलं यथा

cakrakartā maheśo hi prakṛteḥ paratoyataḥ |
pibati vātha vamati jīvanbālo jalaṃ yathā

शिवस्तथा प्रकृत्यादि वशीकृत्याधितिष्ठति ।
सर्वं वशीकृतं यस्मात्तस्माच्छिव इति स्मृतः ।
शिव एव हि सर्वज्ञः परिपूर्णश्च निःस्पृहः

śivastathā prakṛtyādi vaśīkṛtyādhitiṣṭhati |
sarvaṃ vaśīkṛtaṃ yasmāttasmācchiva iti smṛtaḥ |
śiva eva hi sarvajñaḥ paripūrṇaśca niḥspṛhaḥ

सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतंत्रता नित्यमलुप्तशक्तिः ।
अनंतशक्तिश्च महेश्वरस्य यन्मानसैश्वर्यमवैति वेदः

sarvajñatā tṛptiranādibodhaḥ svataṃtratā nityamaluptaśaktiḥ |
anaṃtaśaktiśca maheśvarasya yanmānasaiśvaryamavaiti vedaḥ

अतः शिवप्रसादेन प्रकृत्यादिवशं भवेत् ।
शिवप्रसादलाभार्थं शिवमेव प्रपूजयेत्

ataḥ śivaprasādena prakṛtyādivaśaṃ bhavet |
śivaprasādalābhārthaṃ śivameva prapūjayet

निःस्पृहस्य च पूर्णस्य तस्य पूजा कथं भवेत् ।
शिवोद्देशकृतं कर्म प्रसादजनकं भवेत्

niḥspṛhasya ca pūrṇasya tasya pūjā kathaṃ bhavet |
śivoddeśakṛtaṃ karma prasādajanakaṃ bhavet

लिंगे बेरे भक्तजने शिवमुद्दिश्य पूजयेत् ।
कायेन मनसा वाचा धनेनापि प्रपूजयेत्

liṃge bere bhaktajane śivamuddiśya pūjayet |
kāyena manasā vācā dhanenāpi prapūjayet

पुजया तु महेशो हि प्रकृतेः परमः शिवः ।
प्रसादं कुरुते सत्यं पूजकस्य विशेषतः

pujayā tu maheśo hi prakṛteḥ paramaḥ śivaḥ |
prasādaṃ kurute satyaṃ pūjakasya viśeṣataḥ

शिवप्रसादात्कर्माद्यं क्रमेण स्ववशं भवेत् ।
कर्मारभ्य प्रकृत्यंतं यदासर्वं वशं भवेत्

śivaprasādātkarmādyaṃ krameṇa svavaśaṃ bhavet |
karmārabhya prakṛtyaṃtaṃ yadāsarvaṃ vaśaṃ bhavet

तदामुक्त इति प्रोक्तः स्वात्मारामो विराजते ।
प्रसादात्परमेशस्य कर्म देहो यदावशः

tadāmukta iti proktaḥ svātmārāmo virājate |
prasādātparameśasya karma deho yadāvaśaḥ

तदा वै शिवलोके तु वासः सालोक्यमुच्यते ।
सामीप्यं याति सांबस्य तन्मात्रे च वशं गते

tadā vai śivaloke tu vāsaḥ sālokyamucyate |
sāmīpyaṃ yāti sāṃbasya tanmātre ca vaśaṃ gate

तदा तु शिवसायुज्यमायुधाद्यैः क्रियादिभिः ।
महाप्रसादलाभे च बुद्धिश्चापि वशा भवेत्

tadā tu śivasāyujyamāyudhādyaiḥ kriyādibhiḥ |
mahāprasādalābhe ca buddhiścāpi vaśā bhavet

बुद्धिस्तु कार्यं प्रकृतेस्तत्सृष्टिरिति कथ्यते ।
पुनर्महाप्रसादेन प्रकृतिर्वशमेष्यति

buddhistu kāryaṃ prakṛtestatsṛṣṭiriti kathyate |
punarmahāprasādena prakṛtirvaśameṣyati

शिवस्य मानसैश्वर्यं तदाऽयत्नं भविष्यति ।
सार्वज्ञाद्यं शिवैश्वर्यं लब्ध्वा स्वात्मनि राजते

śivasya mānasaiśvaryaṃ tadā'yatnaṃ bhaviṣyati |
sārvajñādyaṃ śivaiśvaryaṃ labdhvā svātmani rājate

तत्सायुज्यमिति प्राहुर्वेदागमपरायणाः ।
एवं क्रमेण मुक्तिः स्याल्लिंगादौ पूजया स्वतः

tatsāyujyamiti prāhurvedāgamaparāyaṇāḥ |
evaṃ krameṇa muktiḥ syālliṃgādau pūjayā svataḥ

अतः शिवप्रसादार्थं क्रियाद्यैः पूजयेच्छिवम् ।
शिवक्रिया शिवतपः शिवमंत्रजपः सदा

ataḥ śivaprasādārthaṃ kriyādyaiḥ pūjayecchivam |
śivakriyā śivatapaḥ śivamaṃtrajapaḥ sadā

शिवज्ञानं शिवध्यानमुत्तरोत्तरमभ्यसेत् ।
आसुप्तेरामृतेः कालं नयेद्वै शिवचिंतया

śivajñānaṃ śivadhyānamuttarottaramabhyaset |
āsupterāmṛteḥ kālaṃ nayedvai śivaciṃtayā

सद्यादिभिश्च कुसुमैरर्चयेच्छिवमेष्यति ।
(ऋषय ऊचुः)
लिंगादौ शिवपूजाया विधानं ब्रूहि सर्वतः

sadyādibhiśca kusumairarcayecchivameṣyati |
(ṛṣaya ūcuḥ)
liṃgādau śivapūjāyā vidhānaṃ brūhi sarvataḥ

लिंगानां च क्रमं वक्ष्ये यथावच्छृणुत द्विजाः ।
तदेव लिंगं प्रथमं प्रणवं सार्वकामिकम्

liṃgānāṃ ca kramaṃ vakṣye yathāvacchṛṇuta dvijāḥ |
tadeva liṃgaṃ prathamaṃ praṇavaṃ sārvakāmikam

सूक्ष्मप्रणवरूपं हि सूक्ष्मरूपं तु निष्फलम् ।
स्थूललिंगं हि सकलं तत्पंचाक्षरमुच्यते

sūkṣmapraṇavarūpaṃ hi sūkṣmarūpaṃ tu niṣphalam |
sthūlaliṃgaṃ hi sakalaṃ tatpaṃcākṣaramucyate

तयोः पूजा तपः प्रोक्तं साक्षान्मोक्षप्रदे उभे ।
पौरुषप्रकृतिभूतानि लिंगानिसुबहूनि च

tayoḥ pūjā tapaḥ proktaṃ sākṣānmokṣaprade ubhe |
pauruṣaprakṛtibhūtāni liṃgānisubahūni ca

तानि विस्तरतो वक्तुं शिवो वेत्ति न चापरः ।
भूविकाराणि लिंगानि ज्ञातानि प्रब्रवीमि वः

tāni vistarato vaktuṃ śivo vetti na cāparaḥ |
bhūvikārāṇi liṃgāni jñātāni prabravīmi vaḥ

स्वयं भूलिंगं प्रथमं बिंदुलिंगंद्वितीयकम् ।
प्रतिष्ठितं चरंचैव गुरुलिंगं तु पंचमम्

svayaṃ bhūliṃgaṃ prathamaṃ biṃduliṃgaṃdvitīyakam |
pratiṣṭhitaṃ caraṃcaiva guruliṃgaṃ tu paṃcamam

देवर्षितपसा तुष्टः सान्निध्यार्थं तु तत्र वै ।
पृथिव्यन्तर्गतः शर्वो बीजं वै नादरूपतः

devarṣitapasā tuṣṭaḥ sānnidhyārthaṃ tu tatra vai |
pṛthivyantargataḥ śarvo bījaṃ vai nādarūpataḥ

स्थावरांकुरवद्भूमिमुद्भिद्य व्यक्त एव सः ।
स्वयंभूतं जातमिति स्वयंभूरिति तं विदुः

sthāvarāṃkuravadbhūmimudbhidya vyakta eva saḥ |
svayaṃbhūtaṃ jātamiti svayaṃbhūriti taṃ viduḥ

तल्लिंगपूजया ज्ञानं स्वयमेव प्रवर्द्धते ।
सुवर्णरजतादौ वा पृथिव्यां स्थिंडिलेपि वा

talliṃgapūjayā jñānaṃ svayameva pravarddhate |
suvarṇarajatādau vā pṛthivyāṃ sthiṃḍilepi vā

स्वहस्ताल्लिखितं लिंगं शुद्धप्रणवमंत्रकम् ।
यंत्रलिंगं समालिख्य प्रतिष्ठावाहनं चरेत्

svahastāllikhitaṃ liṃgaṃ śuddhapraṇavamaṃtrakam |
yaṃtraliṃgaṃ samālikhya pratiṣṭhāvāhanaṃ caret

बिंदुनादमयं लिंगं स्थावरं जंगमं च यत् ।
भावनामयमेतद्धि शिवदृष्टं न संशयः

biṃdunādamayaṃ liṃgaṃ sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ca yat |
bhāvanāmayametaddhi śivadṛṣṭaṃ na saṃśayaḥ

यत्र विश्वस्य ते शंभुस्तत्र तस्मै फलप्रदः ।
स्वहस्ताल्लिख्यते यंत्रे स्थावरादावकृत्रिमे

yatra viśvasya te śaṃbhustatra tasmai phalapradaḥ |
svahastāllikhyate yaṃtre sthāvarādāvakṛtrime

आवाह्य पूजयेच्छंभुं षोडशैरुपचारकैः ।
स्वयमैश्वर्यमाप्नोति ज्ञानमभ्यासतो भवेत्

āvāhya pūjayecchaṃbhuṃ ṣoḍaśairupacārakaiḥ |
svayamaiśvaryamāpnoti jñānamabhyāsato bhavet

देवैश्च ऋषिभिश्चापि स्वात्मसिद्ध्यर्थमेव हि ।
समंत्रेणात्महस्तेन कृतं यच्छुद्धमंडले

devaiśca ṛṣibhiścāpi svātmasiddhyarthameva hi |
samaṃtreṇātmahastena kṛtaṃ yacchuddhamaṃḍale

शुद्धभावनया चैव स्थापितं लिंगमुत्तमम् ।
तल्लिंगं पौरुषं प्राहुस्तत्प्रतिष्ठितमुच्यते

śuddhabhāvanayā caiva sthāpitaṃ liṃgamuttamam |
talliṃgaṃ pauruṣaṃ prāhustatpratiṣṭhitamucyate

तल्लिंगपूजया नित्यं पौरुषैश्वर्यमाप्नुयात् ।
महद्भिर्ब्राह्मणैश्चापि राजभिश्च महाधनैः

talliṃgapūjayā nityaṃ pauruṣaiśvaryamāpnuyāt |
mahadbhirbrāhmaṇaiścāpi rājabhiśca mahādhanaiḥ

शिल्पिनाकल्पितं लिंगं मंत्रेण स्थापितं च यत् ।
प्रतिष्ठितं प्राकृतं हि प्राकृतैश्वर्यभोगदम्

śilpinākalpitaṃ liṃgaṃ maṃtreṇa sthāpitaṃ ca yat |
pratiṣṭhitaṃ prākṛtaṃ hi prākṛtaiśvaryabhogadam

यदूर्जितं च नित्यं च तद्धि पौरुषमुच्यते ।
यद्दुर्बलमनित्यं च तद्धि प्राकृतमुच्यते

yadūrjitaṃ ca nityaṃ ca taddhi pauruṣamucyate |
yaddurbalamanityaṃ ca taddhi prākṛtamucyate

लिंगं नाभिस्तथा जिह्वा नासाग्रञ्च शिखा क्रमात् ।
कट्यादिषु त्रिलोकेषु लिंगमाध्यात्मिकं चरम्

liṃgaṃ nābhistathā jihvā nāsāgrañca śikhā kramāt |
kaṭyādiṣu trilokeṣu liṃgamādhyātmikaṃ caram

पर्वतं पौरुषं प्रोक्तं भूतलं प्राकृतं विदुः ।
वृक्षादि पौरुषं ज्ञेयं गुल्मादि प्राकृतं विदुः

parvataṃ pauruṣaṃ proktaṃ bhūtalaṃ prākṛtaṃ viduḥ |
vṛkṣādi pauruṣaṃ jñeyaṃ gulmādi prākṛtaṃ viduḥ

षाष्टिकं प्राकृतं ज्ञेयं शालिगोधूमपौरुषम् ।
ऐश्वर्यं पौरुषं विद्यादणिमाद्यष्टसिद्धिदम्

ṣāṣṭikaṃ prākṛtaṃ jñeyaṃ śāligodhūmapauruṣam |
aiśvaryaṃ pauruṣaṃ vidyādaṇimādyaṣṭasiddhidam

सुस्त्रीधनादिविषयं प्राकृतं प्राहुरास्तिकाः ।
प्रथमं चरलिंगेषु रसलिंगं प्रकथ्यते

sustrīdhanādiviṣayaṃ prākṛtaṃ prāhurāstikāḥ |
prathamaṃ caraliṃgeṣu rasaliṃgaṃ prakathyate

रसलिंगं ब्राह्मणानां सर्वाभीष्टप्रदं भवेत् ।
बाणलिंगं क्षत्रियाणां महाराज्यप्रदं शुभम्

rasaliṃgaṃ brāhmaṇānāṃ sarvābhīṣṭapradaṃ bhavet |
bāṇaliṃgaṃ kṣatriyāṇāṃ mahārājyapradaṃ śubham

स्वर्णलिंगं तु वैश्यानां महाधनपतित्वदम् ।
शिलालिंगं तु शूद्रा णां महाशुद्धिकरं शुभम्

svarṇaliṃgaṃ tu vaiśyānāṃ mahādhanapatitvadam |
śilāliṃgaṃ tu śūdrā ṇāṃ mahāśuddhikaraṃ śubham

स्फाटिकं बाणलिंगं च सर्वेषांसर्वकामदम् ।
स्वीयाभावेऽन्यदीयं तु पूजायां न निषिद्ध्यते

sphāṭikaṃ bāṇaliṃgaṃ ca sarveṣāṃsarvakāmadam |
svīyābhāve'nyadīyaṃ tu pūjāyāṃ na niṣiddhyate

स्त्रीणां तु पार्थिवं लिंगं सभर्तृणां विशेषतः ।
विधवानां प्रवृत्तानां स्फाटिकं परिकीर्तितम्

strīṇāṃ tu pārthivaṃ liṃgaṃ sabhartṛṇāṃ viśeṣataḥ |
vidhavānāṃ pravṛttānāṃ sphāṭikaṃ parikīrtitam

विधवानां निवृत्तानां रसलिंगं विशिष्यते ।
बाल्येवायौवनेवापि वार्द्धकेवापि सुव्रताः

vidhavānāṃ nivṛttānāṃ rasaliṃgaṃ viśiṣyate |
bālyevāyauvanevāpi vārddhakevāpi suvratāḥ

शुद्धस्फटिकलिंगं तु स्त्रीणां तत्सर्वभोगदम् ।
प्रवृत्तानां पीठपूजा सर्वाभीष्टप्रदा भुवि

śuddhasphaṭikaliṃgaṃ tu strīṇāṃ tatsarvabhogadam |
pravṛttānāṃ pīṭhapūjā sarvābhīṣṭapradā bhuvi

पात्रेणैव प्रवृत्तस्तु सर्वपूजां समाचरेत् ।
अभिषेकांते नैवेद्यं शाल्यन्नेन समाचरेत्

pātreṇaiva pravṛttastu sarvapūjāṃ samācaret |
abhiṣekāṃte naivedyaṃ śālyannena samācaret

पूजांते स्थापयेल्लिंगं संपुटेषु पृथग्गृहे ।
करपूजानि वृत्तानां स्वभोज्यं तु निवेदयेत्

pūjāṃte sthāpayelliṃgaṃ saṃpuṭeṣu pṛthaggṛhe |
karapūjāni vṛttānāṃ svabhojyaṃ tu nivedayet

निवृत्तानां परं सूक्ष्मलिंगमेव विशिष्यते ।
विभूत्यभ्यर्चनं कुर्याद्विभूतिं च निवेदयेत्

nivṛttānāṃ paraṃ sūkṣmaliṃgameva viśiṣyate |
vibhūtyabhyarcanaṃ kuryādvibhūtiṃ ca nivedayet

पूजां कृत्वाथ तल्लिंगं शिरसा धारयेत्सदा ।
विभूतिस्त्रिविधा प्रोक्ता लोकवेदशिवाग्निभिः

pūjāṃ kṛtvātha talliṃgaṃ śirasā dhārayetsadā |
vibhūtistrividhā proktā lokavedaśivāgnibhiḥ

लोकाग्निजमथो भस्मद्र व्यशुद्ध्यर्थमावहेत् ।
मृद्दारुलोहरूपाणां धान्यानां च तथैव च

lokāgnijamatho bhasmadra vyaśuddhyarthamāvahet |
mṛddāruloharūpāṇāṃ dhānyānāṃ ca tathaiva ca

तिलादीनां च द्र व्याणां वस्त्रादीनां तथैव च ।
तथा पर्युषितानां च भस्मना शिद्धिरिष्यते

tilādīnāṃ ca dra vyāṇāṃ vastrādīnāṃ tathaiva ca |
tathā paryuṣitānāṃ ca bhasmanā śiddhiriṣyate

श्वादिभिर्दूषितानां च भस्मना शुद्धिरिष्यते ।
सजलं निर्जलं भस्म यथायोग्यं तु योजयेत्

śvādibhirdūṣitānāṃ ca bhasmanā śuddhiriṣyate |
sajalaṃ nirjalaṃ bhasma yathāyogyaṃ tu yojayet

वेदाग्निजं तथा भस्म तत्कर्मांतेषु धारयेत् ।
मंत्रेण क्रियया जन्यं कर्माग्नौ भस्मरूपधृक्

vedāgnijaṃ tathā bhasma tatkarmāṃteṣu dhārayet |
maṃtreṇa kriyayā janyaṃ karmāgnau bhasmarūpadhṛk

तद्भस्मधारणात्कर्म स्वात्मन्यारोपितं भवेत् ।
अघोरेणात्ममंत्रेण बिल्वकाष्ठं प्रदाहयेत्

tadbhasmadhāraṇātkarma svātmanyāropitaṃ bhavet |
aghoreṇātmamaṃtreṇa bilvakāṣṭhaṃ pradāhayet

शिवाग्निरिति संप्रोक्तस्तेन दग्धं शिवाग्निजम् ।
कपिलागोमयं पूर्वं केवलं गव्यमेव वा

śivāgniriti saṃproktastena dagdhaṃ śivāgnijam |
kapilāgomayaṃ pūrvaṃ kevalaṃ gavyameva vā

शम्यस्वत्थपलाशान्वा वटारम्वधबिल्वकान् ।
शिवाग्निना दहेच्छुद्धं तद्वै भस्म शिवाग्निजम्

śamyasvatthapalāśānvā vaṭāramvadhabilvakān |
śivāgninā dahecchuddhaṃ tadvai bhasma śivāgnijam

दर्भाग्नौ वा दहेत्काष्ठं शिवमंत्रं समुच्चरन् ।
सम्यक्संशोध्य वस्त्रेण नवकुंभे निधापयेत्

darbhāgnau vā dahetkāṣṭhaṃ śivamaṃtraṃ samuccaran |
samyaksaṃśodhya vastreṇa navakuṃbhe nidhāpayet

दीप्त्यर्थं तत्तु संग्राह्यं मन्यते पूज्यतेपि च ।
भस्मशब्दार्थ एवं हि शिवः पूर्वं तथाऽकरोत्

dīptyarthaṃ tattu saṃgrāhyaṃ manyate pūjyatepi ca |
bhasmaśabdārtha evaṃ hi śivaḥ pūrvaṃ tathā'karot

यथा स्वविषये राजा सारं गृह्णाति यत्करम् ।
यथा मनुष्याः सस्यादीन्दग्ध्वा सारं भजंति वै

yathā svaviṣaye rājā sāraṃ gṛhṇāti yatkaram |
yathā manuṣyāḥ sasyādīndagdhvā sāraṃ bhajaṃti vai

यथा हि जाठराग्निश्च भक्ष्यादीन्विविधान्बहून् ।
दग्ध्वा सारतरं सारात्स्वदेहं परिपुष्यति

yathā hi jāṭharāgniśca bhakṣyādīnvividhānbahūn |
dagdhvā sārataraṃ sārātsvadehaṃ paripuṣyati

तथा प्रपंचकर्तापि स शिवः परमेश्वरः ।
स्वाधिष्ठेयप्रपंचस्य दग्ध्वा सारं गृहीतवान्

tathā prapaṃcakartāpi sa śivaḥ parameśvaraḥ |
svādhiṣṭheyaprapaṃcasya dagdhvā sāraṃ gṛhītavān

दग्ध्वा प्रपंचं तद्भस्म् अस्वात्मन्यारोपयच्छिवः ।
उद्धूलनेन व्याजेन जगत्सारं गृहीतवान्

dagdhvā prapaṃcaṃ tadbhasm asvātmanyāropayacchivaḥ |
uddhūlanena vyājena jagatsāraṃ gṛhītavān

स्वरत्नं स्थापयामास स्वकीये हि शरीरके ।
केशमाकाशसारेण वायुसारेण वै मुखम्

svaratnaṃ sthāpayāmāsa svakīye hi śarīrake |
keśamākāśasāreṇa vāyusāreṇa vai mukham

हृदयं चाग्निसारेण त्वपां सारेण वैकटिम् ।
जानु चावनिसारेण तद्वत्सर्वं तदंगकम्

hṛdayaṃ cāgnisāreṇa tvapāṃ sāreṇa vaikaṭim |
jānu cāvanisāreṇa tadvatsarvaṃ tadaṃgakam

ब्रह्मविष्ण्वोश्च रुद्रा णां सारं चैव त्रिपुंड्रकम् ।
तथा तिलकरूपेण ललाटान्ते महेश्वरः

brahmaviṣṇvośca rudrā ṇāṃ sāraṃ caiva tripuṃḍrakam |
tathā tilakarūpeṇa lalāṭānte maheśvaraḥ

भवृद्ध्या सर्वमेतद्धि मन्यते स्वयमैत्यसौ ।
प्रपंचसारसर्वस्वमनेनैव वशीकृतम्

bhavṛddhyā sarvametaddhi manyate svayamaityasau |
prapaṃcasārasarvasvamanenaiva vaśīkṛtam

तस्मादस्य वशीकर्ता नास्तीति स शिवः स्मृतः ।
यथा सर्वमृगाणां च हिंसको मृगहिंसकः

tasmādasya vaśīkartā nāstīti sa śivaḥ smṛtaḥ |
yathā sarvamṛgāṇāṃ ca hiṃsako mṛgahiṃsakaḥ

अस्य हिंसामृगो नास्ति तस्मात्सिंह इतीरितः ।
शं नित्यं सुखमानंदमिकारः पुरुषः स्मृतः

asya hiṃsāmṛgo nāsti tasmātsiṃha itīritaḥ |
śaṃ nityaṃ sukhamānaṃdamikāraḥ puruṣaḥ smṛtaḥ

वकारः शक्तिरमृतं मेलनं शिव उच्यते ।
तस्मादेवं स्वमात्मानं शिवं कृत्वार्चयेच्छिवम्

vakāraḥ śaktiramṛtaṃ melanaṃ śiva ucyate |
tasmādevaṃ svamātmānaṃ śivaṃ kṛtvārcayecchivam

तस्मादुद्धूलनं पूर्वं त्रिपुंड्रं धारयेत्परम् ।
पूजाकाले हि सजलं शुद्ध्यर्थं निर्जलं भवेत्

tasmāduddhūlanaṃ pūrvaṃ tripuṃḍraṃ dhārayetparam |
pūjākāle hi sajalaṃ śuddhyarthaṃ nirjalaṃ bhavet

दिवा वा यदि वारात्रौ नारी वाथ नरोपि वा ।
पूजार्थं सजलं भस्म त्रिपुंड्रेणैव धारयेत्

divā vā yadi vārātrau nārī vātha naropi vā |
pūjārthaṃ sajalaṃ bhasma tripuṃḍreṇaiva dhārayet

त्रिपुंड्रं सजलं भस्म धृत्वा पूजां करोति यः ।
शिवपूजां फलं सांगं तस्यैव हि सुनिश्चितम्

tripuṃḍraṃ sajalaṃ bhasma dhṛtvā pūjāṃ karoti yaḥ |
śivapūjāṃ phalaṃ sāṃgaṃ tasyaiva hi suniścitam

भस्म वै शिवमंत्रेण धृत्वा ह्यत्याश्रमी भवेत् ।
शिवाश्रमीति संप्रोक्तः शिवैकपरमो यतः

bhasma vai śivamaṃtreṇa dhṛtvā hyatyāśramī bhavet |
śivāśramīti saṃproktaḥ śivaikaparamo yataḥ

शिवव्रतैकनिष्ठस्य नाशौचं न च सूतकम् ।
ललाटेऽग्रे सितं भस्म तिलकं धारयेन्मृदा

śivavrataikaniṣṭhasya nāśaucaṃ na ca sūtakam |
lalāṭe'gre sitaṃ bhasma tilakaṃ dhārayenmṛdā

स्वहस्ताद्गुरुहस्ताद्वाशिवभक्तस्य लक्षणम् ।
गुणान्रुंध इति प्रोक्तो गुरुशब्दस्य विग्रहः

svahastādguruhastādvāśivabhaktasya lakṣaṇam |
guṇānruṃdha iti prokto guruśabdasya vigrahaḥ

सविकारान्राजसादीन्गुणान्रुंधे व्यपोहति ।
गुणातीतः परशिवो गुरुरूपं समाश्रितः

savikārānrājasādīnguṇānruṃdhe vyapohati |
guṇātītaḥ paraśivo gururūpaṃ samāśritaḥ

गुणत्रयं व्यपोह्याग्रे शिवं बोधयतीति सः ।
विश्वस्तानां तु शिष्याणां गुरुरित्यभिधीयते

guṇatrayaṃ vyapohyāgre śivaṃ bodhayatīti saḥ |
viśvastānāṃ tu śiṣyāṇāṃ gururityabhidhīyate

तस्माद्गुरुशरीरं तु गुरुलिंगं भवेद्बुधः ।
गुरुलिंगस्य पूजा तु गुरुशुश्रूषणं भवेत्

tasmādguruśarīraṃ tu guruliṃgaṃ bhavedbudhaḥ |
guruliṃgasya pūjā tu guruśuśrūṣaṇaṃ bhavet

श्रुतं करोति शुश्रूषा कायेन मनसा गिरा ।
उक्तं यद्गुरुणा पूर्वं शक्यं वाऽशक्यमेव वा

śrutaṃ karoti śuśrūṣā kāyena manasā girā |
uktaṃ yadguruṇā pūrvaṃ śakyaṃ vā'śakyameva vā

करोत्येव हि पूतात्मा प्राणैरपि धनैरपि ।
तस्माद्वै शासने योग्यः शिष्य इत्यभिधीयते

karotyeva hi pūtātmā prāṇairapi dhanairapi |
tasmādvai śāsane yogyaḥ śiṣya ityabhidhīyate

शरीराद्यर्थकं सर्वं गुरोर्दत्त्वा सुशिष्यकः ।
अग्रपाकं निवेद्याग्रेभुंजीयाद्गुर्वनुज्ञया

śarīrādyarthakaṃ sarvaṃ gurordattvā suśiṣyakaḥ |
agrapākaṃ nivedyāgrebhuṃjīyādgurvanujñayā

शिष्यः पुत्र इति प्रोक्तः सदाशिष्यत्वयोगतः ।
जिह्वालिंगान्मंत्रशुक्रं कर्णयोनौ निषिच्यवै

śiṣyaḥ putra iti proktaḥ sadāśiṣyatvayogataḥ |
jihvāliṃgānmaṃtraśukraṃ karṇayonau niṣicyavai

जातः पुत्रो मंत्रपुत्रः पितरं पूजयेद्गुरुम् ।
निमज्जयति पुत्रं वै संसारे जनकः पिता

jātaḥ putro maṃtraputraḥ pitaraṃ pūjayedgurum |
nimajjayati putraṃ vai saṃsāre janakaḥ pitā

संतारयति संसाराद्गुरुर्वै बोधकः पिता ।
उभयोरंतरं ज्ञात्वा पितरं गुरुमर्चयेत्

saṃtārayati saṃsārādgururvai bodhakaḥ pitā |
ubhayoraṃtaraṃ jñātvā pitaraṃ gurumarcayet

अंगशुश्रूषया चापि धनाद्यैः स्वार्जितैर्गुरुम् ।
पादादिकेशपर्यंतं लिंगान्यंगानि यद्गुरोः

aṃgaśuśrūṣayā cāpi dhanādyaiḥ svārjitairgurum |
pādādikeśaparyaṃtaṃ liṃgānyaṃgāni yadguroḥ

धनरूपैः पादुकाद्यैः पादसंग्रणादिभिः ।
स्नानाभिषेकनैवेद्यैर्भोजनैश्च प्रपूजयेत्

dhanarūpaiḥ pādukādyaiḥ pādasaṃgraṇādibhiḥ |
snānābhiṣekanaivedyairbhojanaiśca prapūjayet

गुरुपूजैव पूजा स्याच्छिवस्य परमात्मनः ।
गुरुशेषं तु यत्सर्वमात्मशुद्धिकरं भवेत्

gurupūjaiva pūjā syācchivasya paramātmanaḥ |
guruśeṣaṃ tu yatsarvamātmaśuddhikaraṃ bhavet

गुरोः शेषः शिवोच्छिष्टं जलमन्नादिनिर्मितम् ।
शिष्याणां शिवभक्तानां ग्राह्यं भोज्यं भवेद्द्विजाः

guroḥ śeṣaḥ śivocchiṣṭaṃ jalamannādinirmitam |
śiṣyāṇāṃ śivabhaktānāṃ grāhyaṃ bhojyaṃ bhaveddvijāḥ

गुर्वनुज्ञाविरहितं चोरवत्सकलं भवेत् ।
गुरोरपि विशेषज्ञं यत्नाद्गृह्णीत वै गुरुम्

gurvanujñāvirahitaṃ coravatsakalaṃ bhavet |
gurorapi viśeṣajñaṃ yatnādgṛhṇīta vai gurum

अज्ञानमोचनं साध्यं विशेषज्ञो हि मोचकः ।
आदौ च विघ्नशमनं कर्तव्यं कर्म पूर्तये

ajñānamocanaṃ sādhyaṃ viśeṣajño hi mocakaḥ |
ādau ca vighnaśamanaṃ kartavyaṃ karma pūrtaye

निर्विघ्नेन कृतं सांगं कर्म वै सफलं भवेत् ।
तस्मात्सकलकर्मादौ विघ्नेशं पूजयेद् बुधः

nirvighnena kṛtaṃ sāṃgaṃ karma vai saphalaṃ bhavet |
tasmātsakalakarmādau vighneśaṃ pūjayed budhaḥ

सर्वबाधानिवृत्त्यर्थं सर्वान्देवान्यजेद्बुधः ।
ज्वरादिग्रंथिरोगाश्च बाधा ह्याध्यात्मिका मता

sarvabādhānivṛttyarthaṃ sarvāndevānyajedbudhaḥ |
jvarādigraṃthirogāśca bādhā hyādhyātmikā matā

पिशाचजंबुकादीनां वल्मीकाद्युद्भवे तथा ।
अकस्मादेव गोधादिजंतूनां पतनेपि च

piśācajaṃbukādīnāṃ valmīkādyudbhave tathā |
akasmādeva godhādijaṃtūnāṃ patanepi ca

गृहे कच्छपसर्पस्त्रीदुर्जनादर्शनेपि च ।
वृक्षनारीगवादीनां प्रसूतिविषयेपि च

gṛhe kacchapasarpastrīdurjanādarśanepi ca |
vṛkṣanārīgavādīnāṃ prasūtiviṣayepi ca

भाविदुःखं समायाति तस्मात्ते भौतिका मता ।
अमेध्या शनिपातश्च महामारी तथैव च

bhāviduḥkhaṃ samāyāti tasmātte bhautikā matā |
amedhyā śanipātaśca mahāmārī tathaiva ca

ज्वरमारी विषूचिश्च गोमारी च मसूरिका ।
जन्मर्क्षग्रहसंक्रांतिग्रहयोगाः स्वराशिके

jvaramārī viṣūciśca gomārī ca masūrikā |
janmarkṣagrahasaṃkrāṃtigrahayogāḥ svarāśike

दुःस्वप्नदर्शनाद्याश्च मता वै ह्यधिदैविकाः ।
शवचांडालपतितस्पर्शाद्येंतर्गृहे गते

duḥsvapnadarśanādyāśca matā vai hyadhidaivikāḥ |
śavacāṃḍālapatitasparśādyeṃtargṛhe gate

एतादृशे समुत्पन्ने भाविदुःखस्य सूचके ।
शांतियज्ञं तु मतिमान्कुर्यात्तद्दोषशांतये

etādṛśe samutpanne bhāviduḥkhasya sūcake |
śāṃtiyajñaṃ tu matimānkuryāttaddoṣaśāṃtaye

देवालयेऽथ गोष्ठे वा चैत्ये वापि गृहांगणे ।
प्रादेशोन्नतधिष्ण्ये वै द्विहस्ते च स्वलंकृते

devālaye'tha goṣṭhe vā caitye vāpi gṛhāṃgaṇe |
prādeśonnatadhiṣṇye vai dvihaste ca svalaṃkṛte

भारमात्रव्रीहिधान्यं प्रस्थाप्य परिसृत्य च ।
मध्ये विलिख्यकमलं तथा दिक्षुविलिख्य वै

bhāramātravrīhidhānyaṃ prasthāpya parisṛtya ca |
madhye vilikhyakamalaṃ tathā dikṣuvilikhya vai

तंतुना वेष्टितं कुंभं नवगुग्गुलधूपितम् ।
मध्ये स्थाप्य महाकुंभं तथा दिक्ष्वपि विन्यसेत्

taṃtunā veṣṭitaṃ kuṃbhaṃ navagugguladhūpitam |
madhye sthāpya mahākuṃbhaṃ tathā dikṣvapi vinyaset

सनालाम्रककूर्चादीन्कलशांश्च तथाष्टसु ।
पूरयेन्मंत्रपूतेन पंचद्र व्ययुतेन हि

sanālāmrakakūrcādīnkalaśāṃśca tathāṣṭasu |
pūrayenmaṃtrapūtena paṃcadra vyayutena hi

प्रक्षिपेन्नव रत्नानि नीलादीन्क्रमशस्तथा ।
कर्मज्ञं च सपत्नीकमाचार्यं वरयेद्बुधः

prakṣipennava ratnāni nīlādīnkramaśastathā |
karmajñaṃ ca sapatnīkamācāryaṃ varayedbudhaḥ

सुवर्णप्रतिमां विष्णोरिंद्रा दीनां च निक्षिपेत् ।
सशिरस्के मध्यकुंभे विष्णुमाबाह्य पूजयेत्

suvarṇapratimāṃ viṣṇoriṃdrā dīnāṃ ca nikṣipet |
saśiraske madhyakuṃbhe viṣṇumābāhya pūjayet

प्रागादिषु यथामंत्रमिंद्रा दीन्क्रमशो यजेत् ।
तत्तन्नाम्ना चतुर्थ्यां च नमोन्ते न यथाक्रमम्

prāgādiṣu yathāmaṃtramiṃdrā dīnkramaśo yajet |
tattannāmnā caturthyāṃ ca namonte na yathākramam

आवाहनादिकं सर्वमाचार्येणैव कारयेत् ।
आचार्य ऋत्विजा सार्धं तन्मात्रान्प्रजपेच्छतम्

āvāhanādikaṃ sarvamācāryeṇaiva kārayet |
ācārya ṛtvijā sārdhaṃ tanmātrānprajapecchatam

कुंभस्य पश्चिमे भागे जपांते होममाचरेत् ।
कोटिं लक्षं सहस्रं वा शतमष्टोत्तरं बुधाः

kuṃbhasya paścime bhāge japāṃte homamācaret |
koṭiṃ lakṣaṃ sahasraṃ vā śatamaṣṭottaraṃ budhāḥ

एकाहं वा नवाहं वा तथा मंडलमेव वा ।
यथायोग्यं प्रकुर्वीत कालदेशानुसारतः

ekāhaṃ vā navāhaṃ vā tathā maṃḍalameva vā |
yathāyogyaṃ prakurvīta kāladeśānusārataḥ

शमीहोमश्च शांत्यर्थे वृत्त्यर्थे च पलाशकम् ।
समिदन्नाज्यकैर्द्र व्यैर्नाम्ना मंत्रेण वा हुनेत्

śamīhomaśca śāṃtyarthe vṛttyarthe ca palāśakam |
samidannājyakairdra vyairnāmnā maṃtreṇa vā hunet

प्रारंभे यत्कृतं द्र व्यं तत्क्रियांतं समाचरेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वांते दिने संप्रोक्ष्ययेज्जलैः

prāraṃbhe yatkṛtaṃ dra vyaṃ tatkriyāṃtaṃ samācaret |
puṇyāhaṃ vācayitvāṃte dine saṃprokṣyayejjalaiḥ

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्यावदाहुतिसंख्यया ।
आचार्यश्च हविष्याशीऋत्विजश्च भवेद्बुधाः

brāhmaṇānbhojayetpaścādyāvadāhutisaṃkhyayā |
ācāryaśca haviṣyāśīṛtvijaśca bhavedbudhāḥ

आदित्यादीन्ग्रहानिष्ट्वा सर्वहोमांत एव हि ।
ऋत्विभ्यो दक्षिणां दद्यान्नवरत्नं यथाक्रमम्

ādityādīngrahāniṣṭvā sarvahomāṃta eva hi |
ṛtvibhyo dakṣiṇāṃ dadyānnavaratnaṃ yathākramam

दशदानं ततः कुर्याद्भूरिदानं ततः परम् ।
बालानामुपनीतानां गृहिणां वनिनां धनम्

daśadānaṃ tataḥ kuryādbhūridānaṃ tataḥ param |
bālānāmupanītānāṃ gṛhiṇāṃ vanināṃ dhanam

कन्यानां च सभर्तृ-णां विधवानां ततः परम् ।
तंत्रोपकरणं सर्वमाचार्याय निवेदयेत्

kanyānāṃ ca sabhartṛ-ṇāṃ vidhavānāṃ tataḥ param |
taṃtropakaraṇaṃ sarvamācāryāya nivedayet

उत्पातानां च मारीणां दुःखस्वामी यमः स्मृतः ।
तस्माद्यमस्य प्रीत्यर्थं कालदानं प्रदापयेत्

utpātānāṃ ca mārīṇāṃ duḥkhasvāmī yamaḥ smṛtaḥ |
tasmādyamasya prītyarthaṃ kāladānaṃ pradāpayet

शतनिष्केण वा कुर्याद्दशनिष्केण वा पुनः ।
पाशांकुशधरं कालं कुर्यात्पुरुषरूपिणम्

śataniṣkeṇa vā kuryāddaśaniṣkeṇa vā punaḥ |
pāśāṃkuśadharaṃ kālaṃ kuryātpuruṣarūpiṇam

तत्स्वर्णप्रतिमादानं कुर्याद्दक्षिणया सह ।
तिलदानं ततः कुर्यात्पूर्णायुष्यप्रसिद्धये

tatsvarṇapratimādānaṃ kuryāddakṣiṇayā saha |
tiladānaṃ tataḥ kuryātpūrṇāyuṣyaprasiddhaye

आज्यावेक्षणदानं च कुर्याद्व्याधिनिवृत्तये ।
सहस्रं भोजयेद्विप्रान्दरिद्रः शतमेव वा

ājyāvekṣaṇadānaṃ ca kuryādvyādhinivṛttaye |
sahasraṃ bhojayedviprāndaridraḥ śatameva vā

वित्ताभावे दरिद्र स्तु यथाशक्ति समाचरेत् ।
भैरवस्य महापूजां कुर्याद्भूतादिशांतये

vittābhāve daridra stu yathāśakti samācaret |
bhairavasya mahāpūjāṃ kuryādbhūtādiśāṃtaye

महाभिषेकं नैवेद्यं शिवस्यान्ते तुकारयेत् ।
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्भूरिभोजनरूपतः

mahābhiṣekaṃ naivedyaṃ śivasyānte tukārayet |
brāhmaṇānbhojayetpaścādbhūribhojanarūpataḥ

एवं कृतेन यज्ञेन दोषशांतिमवाप्नुयात् ।
शांतियज्ञमिमं कुर्याद्वर्षे वर्षे तु फाल्गुने

evaṃ kṛtena yajñena doṣaśāṃtimavāpnuyāt |
śāṃtiyajñamimaṃ kuryādvarṣe varṣe tu phālgune

दुर्दर्शनादौ सद्यो वै मासमात्रे समाचरेत् ।
महापापादिसंप्राप्तौ कुर्याद्भैरवपूजनम्

durdarśanādau sadyo vai māsamātre samācaret |
mahāpāpādisaṃprāptau kuryādbhairavapūjanam

महाव्याधिसमुत्पत्तौ संकल्पं पुनराचरेत् ।
सर्वभावे दरिद्र स्तु दीपदानमथाचरेत्

mahāvyādhisamutpattau saṃkalpaṃ punarācaret |
sarvabhāve daridra stu dīpadānamathācaret

तदप्यशक्तः स्नात्वा वै यत्किंचिद्दानमाचरेत् ।
दिवाकरं नमस्कुर्यान्मन्त्रेणाष्टोत्तरं शतम्

tadapyaśaktaḥ snātvā vai yatkiṃciddānamācaret |
divākaraṃ namaskuryānmantreṇāṣṭottaraṃ śatam

सहस्रमयुतं लक्षं कोटिं वा कारयेद् बुधः ।
नमस्कारात्मयज्ञेन तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः

sahasramayutaṃ lakṣaṃ koṭiṃ vā kārayed budhaḥ |
namaskārātmayajñena tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ

त्वत्स्वरूपेर्पिता बुद्धिर्नतेऽशून्ये च रोचति ।
या चास्त्यस्मदहंतेति त्वयि दृष्टे विवर्जिता

tvatsvarūperpitā buddhirnate'śūnye ca rocati |
yā cāstyasmadahaṃteti tvayi dṛṣṭe vivarjitā

नम्रोऽहं हि स्वदेहेन भो महांस्त्वमसि प्रभो ।
न शून्यो मत्स्वरूपो वै तव दासोऽस्मि सांप्रतम्

namro'haṃ hi svadehena bho mahāṃstvamasi prabho |
na śūnyo matsvarūpo vai tava dāso'smi sāṃpratam

यथायोग्यं स्वात्मयज्ञं नमस्कारं प्रकल्पयेत् ।
अथात्र शिवनैवेद्यं दत्त्वा तांबूलमाहरेत्

yathāyogyaṃ svātmayajñaṃ namaskāraṃ prakalpayet |
athātra śivanaivedyaṃ dattvā tāṃbūlamāharet

शिवप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वयमष्टोत्तरं शतम् ।
सहस्रमयुतं लक्षं कोटिमन्येन कारयेत्

śivapradakṣiṇaṃ kuryātsvayamaṣṭottaraṃ śatam |
sahasramayutaṃ lakṣaṃ koṭimanyena kārayet

शिवप्रदक्षिणात्सर्वं पातकं नश्यति क्षणात् ।
दुःखस्य मूलं व्याधिर्हि व्याधेर्मूलं हि पातकम्

śivapradakṣiṇātsarvaṃ pātakaṃ naśyati kṣaṇāt |
duḥkhasya mūlaṃ vyādhirhi vyādhermūlaṃ hi pātakam

धर्मेणैव हि पापानामपनोदनमीरितम् ।
शिवोद्देशकृतो धर्मः क्षमः पापविनोदने

dharmeṇaiva hi pāpānāmapanodanamīritam |
śivoddeśakṛto dharmaḥ kṣamaḥ pāpavinodane

अध्यक्षं शिवधर्मेषु प्रदक्षिणमितीरितम् ।
क्रियया जपरूपं हि प्रणवं तु प्रदक्षिणम्

adhyakṣaṃ śivadharmeṣu pradakṣiṇamitīritam |
kriyayā japarūpaṃ hi praṇavaṃ tu pradakṣiṇam

जननं मरणं द्वंद्वं मायाचक्रमितीरितम् ।
शिवस्य मायाचक्रं हि बलिपीठं तदुच्यते

jananaṃ maraṇaṃ dvaṃdvaṃ māyācakramitīritam |
śivasya māyācakraṃ hi balipīṭhaṃ taducyate

बलिपीठं समारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण वै ।
पदे पदांतरं गत्वा बलिपीठं समाविशेत्

balipīṭhaṃ samārabhya prādakṣiṇyakrameṇa vai |
pade padāṃtaraṃ gatvā balipīṭhaṃ samāviśet

नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रदक्षिणमितीरितम् ।
निर्गमाज्जननं प्राप्तं नमस्त्वात्मसमर्पणम्

namaskāraṃ tataḥ kuryātpradakṣiṇamitīritam |
nirgamājjananaṃ prāptaṃ namastvātmasamarpaṇam

जननं मरणं द्वंद्वं शिवमायासमर्पितम् ।
शिवमायार्पितद्वंद्वो न पुनस्त्वात्मभाग्भवेत्

jananaṃ maraṇaṃ dvaṃdvaṃ śivamāyāsamarpitam |
śivamāyārpitadvaṃdvo na punastvātmabhāgbhavet

यावद्देहं क्रियाधीनः सजीवो बद्ध उच्यते ।
देहत्रयवशीकारे मोक्ष इत्युच्यते बुधैः

yāvaddehaṃ kriyādhīnaḥ sajīvo baddha ucyate |
dehatrayavaśīkāre mokṣa ityucyate budhaiḥ

मायाचक्रप्रणेता हि शिवः परमकारणम् ।
शिवमायार्पितद्वंद्वं शिवस्तु परिमार्जति

māyācakrapraṇetā hi śivaḥ paramakāraṇam |
śivamāyārpitadvaṃdvaṃ śivastu parimārjati

शिवेन कल्पितं द्वंद्वं तस्मिन्नेव समर्पयेत् ।
शिवस्यातिप्रियं विद्यात्प्रदक्षिणं नमो बुधाः

śivena kalpitaṃ dvaṃdvaṃ tasminneva samarpayet |
śivasyātipriyaṃ vidyātpradakṣiṇaṃ namo budhāḥ

प्रदक्षिणनमस्काराः शिवस्य परमात्मनः ।
षोडशैरुपचारैश्च कृतपूजा फलप्रदा

pradakṣiṇanamaskārāḥ śivasya paramātmanaḥ |
ṣoḍaśairupacāraiśca kṛtapūjā phalapradā

प्रदक्षिणाऽविनाश्यं हि पातकं नास्ति भूतले ।
तस्मात्प्रदक्षिणेनैव सर्वपापं विनाशयेत्

pradakṣiṇā'vināśyaṃ hi pātakaṃ nāsti bhūtale |
tasmātpradakṣiṇenaiva sarvapāpaṃ vināśayet

शिवपूजापरो मौनी सत्यादिगुणसंयुतः ।
क्रियातपोजपज्ञानध्यानेष्वेकैकमाचरेत्

śivapūjāparo maunī satyādiguṇasaṃyutaḥ |
kriyātapojapajñānadhyāneṣvekaikamācaret

ऐश्वर्यं दिव्यदेहश्च ज्ञानमज्ञानसंशयः ।
शिवसान्निध्यमित्येते क्रियादीनां फलं भवेत्

aiśvaryaṃ divyadehaśca jñānamajñānasaṃśayaḥ |
śivasānnidhyamityete kriyādīnāṃ phalaṃ bhavet

करणेन फलं याति तमसः परिहापनात् ।
जन्मनः परिमार्जित्वाज्ज्ञबुद्ध्या जनितानि च

karaṇena phalaṃ yāti tamasaḥ parihāpanāt |
janmanaḥ parimārjitvājjñabuddhyā janitāni ca

यथादेशं यथाकालं यथादेहं यथाधनम् ।
यथायोग्यं प्रकुर्वीत क्रियादीञ्छिवभक्तिमान्

yathādeśaṃ yathākālaṃ yathādehaṃ yathādhanam |
yathāyogyaṃ prakurvīta kriyādīñchivabhaktimān

न्यायार्जितसुवित्तेन वसेत्प्राज्ञः शिवस्थले ।
जीवहिंसादिरहितमतिक्लेशविवर्जितम्

nyāyārjitasuvittena vasetprājñaḥ śivasthale |
jīvahiṃsādirahitamatikleśavivarjitam

पंचाक्षरेण जप्तं च तोयमन्नं विदुः सुखम् ।
अथवाऽहुर्दरिद्र स्य भिक्षान्नंज्ञानदं भवेत्

paṃcākṣareṇa japtaṃ ca toyamannaṃ viduḥ sukham |
athavā'hurdaridra sya bhikṣānnaṃjñānadaṃ bhavet

शिवभक्तस्य भिक्षान्नंशिवभक्तिविवर्धनम् ।
शंभुसत्रमिति प्राहुर्भिक्षान्नंशिवयोगिनः

śivabhaktasya bhikṣānnaṃśivabhaktivivardhanam |
śaṃbhusatramiti prāhurbhikṣānnaṃśivayoginaḥ

येन केनाप्युपायेन यत्र कुत्रापि भूतले ।
शुद्धान्नभुक्सदा मौनीरहस्यं न प्रकाशयेत्

yena kenāpyupāyena yatra kutrāpi bhūtale |
śuddhānnabhuksadā maunīrahasyaṃ na prakāśayet

प्रकाशयेत्तु भक्तानां शिवमाहात्म्यमेव हि ।
रहस्यं शिवमंत्रस्य शिवो जानाति नापरः

prakāśayettu bhaktānāṃ śivamāhātmyameva hi |
rahasyaṃ śivamaṃtrasya śivo jānāti nāparaḥ

शिवभक्तो वसेन्नित्यं शिवलिंगं समाश्रितः ।
स्थाणुलिंगाश्रयेणैव स्थाणुर्भवति भूसुराः

śivabhakto vasennityaṃ śivaliṃgaṃ samāśritaḥ |
sthāṇuliṃgāśrayeṇaiva sthāṇurbhavati bhūsurāḥ

पूजया चरलिंगस्य क्रमान्मुक्तो भवेद्ध्रुवम् ।
सर्वमुक्तं समासेन साध्यसाधनमुत्तमम्

pūjayā caraliṃgasya kramānmukto bhaveddhruvam |
sarvamuktaṃ samāsena sādhyasādhanamuttamam

व्यासेन यत्पुराप्रोक्तं यच्छ्रुतं हि मया पुरा ।
भद्र मस्तु हि वोऽस्माकं शिवभक्तिर्दृढाऽस्तुसा

vyāsena yatpurāproktaṃ yacchrutaṃ hi mayā purā |
bhadra mastu hi vo'smākaṃ śivabhaktirdṛḍhā'stusā

य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति नरः सदा ।
शिवज्ञानं स लभतेशिवस्य कृपया बुधाः

ya imaṃ paṭhate'dhyāyaṃ yaḥ śṛṇoti naraḥ sadā |
śivajñānaṃ sa labhateśivasya kṛpayā budhāḥ