Chapter 21: Upamanyu teaches the daily rites of a Shaiva

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् ।
शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा

bhagavañchrotumicchāmi śivāśramaniṣeviṇām |
śivaśāstroditaṃ karma nityanaimittikaṃ tathā

प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया ।
विचार्य कार्यं निर्गच्छेद्गृहादभ्युदिते ऽरुणे

prātarutthāya śayanāddhyātvā devaṃ sahāmbayā |
vicārya kāryaṃ nirgacchedgṛhādabhyudite 'ruṇe

अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः ।
कृत्वा शौचं विधानेन दंतधावनमाचरेत्

abādhe vijane deśe kuryādāvaśyakaṃ tataḥ |
kṛtvā śaucaṃ vidhānena daṃtadhāvanamācaret

अलाभे दंतकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च ।
अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्

alābhe daṃtakāṣṭhānāmaṣṭamyādidineṣu ca |
apāṃ dvādaśagaṇḍūṣaiḥ kuryādāsyaviśodhanam

आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् ।
नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहे ऽपि वा

ācamya vidhivatpaścādvāruṇaṃ snānamācaret |
nadyāṃ vā devakhāte vā hrade vātha gṛhe 'pi vā

स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् ।
व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत्

snānadravyāṇi tattīre sthāpayitvā bahirmalam |
vyāpohya mṛdamālipya snātvā gomayamālipet

स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वावाथ विशोध्य च ।
सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च

snātvā punaḥ punarvastraṃ tyaktvāvātha viśodhya ca |
susnāto nṛpavadbhūyaḥ śuddhaṃ vāso vasīta ca

मलस्नानं सुगंधाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् ।
न कुर्याद्ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा

malasnānaṃ sugaṃdhādyaiḥ snānaṃ dantaviśodhanam |
na kuryādbrahmacārī ca tapasvī vidhavā tathā

सोपवीतश्शिखां बद्धा प्रविश्य च जलांतरम् ।
अवगाह्य समाचांतो जले न्यस्येत्त्रिमंडलम्

sopavītaśśikhāṃ baddhā praviśya ca jalāṃtaram |
avagāhya samācāṃto jale nyasyettrimaṃḍalam

सौम्ये मग्नः पुनर्मंत्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत् ।
उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत्

saumye magnaḥ punarmaṃtraṃ japecchaktyā śivaṃ smaret |
utthāyācamya tenaiva svātmānamabhiṣecayet

गोशृंगेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा ।
पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा

gośṛṃgeṇa sadarbheṇa pālāśena dalena vā |
pādmena vātha pāṇibhyāṃ pañcakṛtvastrireva vā

उद्यानादौ गृहे चैव वर्धन्या कलशेन वा ।
अवगाहनकाले ऽद्भिर्मंत्रितैरभिषेचयेत्

udyānādau gṛhe caiva vardhanyā kalaśena vā |
avagāhanakāle 'dbhirmaṃtritairabhiṣecayet

अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा ।
आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम्

atha cedvāruṇaṃ kartumaśaktaḥ śuddhavāsasā |
ārdreṇa śodhayeddehamāpādatalamastakam

आग्नेयं वाथ वा मांत्रं कुर्यात्स्नानं शिवेन वा ।
शिवचिंतापरं स्नानं युक्तस्यात्मीयमुच्यते

āgneyaṃ vātha vā māṃtraṃ kuryātsnānaṃ śivena vā |
śivaciṃtāparaṃ snānaṃ yuktasyātmīyamucyate

स्वसूत्रोक्तविधानेन मंत्राचमनपूर्वकम् ।
आचरेद्ब्रह्मयज्ञांतं कृत्वा देवादितर्पणम्

svasūtroktavidhānena maṃtrācamanapūrvakam |
ācaredbrahmayajñāṃtaṃ kṛtvā devāditarpaṇam

मंडलस्थं महादेवं ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि ।
दद्यादर्घ्यं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिणे

maṃḍalasthaṃ mahādevaṃ dhyātvābhyarcya yathāvidhi |
dadyādarghyaṃ tatastasmai śivāyādityarūpiṇe

अथ वैतत्स्वसूत्रोक्तं कृत्वा हस्तौ विशोधयेत् ।
करन्यासं ततः कृत्वा सकलीकृतविग्रहः

atha vaitatsvasūtroktaṃ kṛtvā hastau viśodhayet |
karanyāsaṃ tataḥ kṛtvā sakalīkṛtavigrahaḥ

वामहस्तगतांभोभिर्गंधसिद्धार्थकान्वितैः ।
कुशपुंजेन वाभ्युक्ष्य मूलमंत्रसमन्वितैः

vāmahastagatāṃbhobhirgaṃdhasiddhārthakānvitaiḥ |
kuśapuṃjena vābhyukṣya mūlamaṃtrasamanvitaiḥ

आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः शेषमाघ्राय वै जलम् ।
वामनासापुटेनैव देवं संभावयेत्सितम्

āpohiṣṭhādibhirmantraiḥ śeṣamāghrāya vai jalam |
vāmanāsāpuṭenaiva devaṃ saṃbhāvayetsitam

अर्घमादाय देहस्थं सव्यनासापुटेन च ।
कृष्णवर्णेन बाह्यस्थं भावयेच्च शिलागतम्

arghamādāya dehasthaṃ savyanāsāpuṭena ca |
kṛṣṇavarṇena bāhyasthaṃ bhāvayecca śilāgatam

तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभिश्च विशेषतः ।
भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि

tarpayedatha devebhya ṛṣibhiśca viśeṣataḥ |
bhūtebhyaśca pitṛbhyaśca dadyādarghyaṃ yathāvidhi

रक्तचंदनतोयेन हस्तमात्रेण मंडलम् ।
सुवृत्तं कल्पयेद्भूमौ रक्तचूर्णाद्यलंकृतम्

raktacaṃdanatoyena hastamātreṇa maṃḍalam |
suvṛttaṃ kalpayedbhūmau raktacūrṇādyalaṃkṛtam

तत्र संपूजयेद्भानुं स्वकीयावरणैः सह ।
स्वखोल्कायेति मंत्रेण सांगतस्सुखसिद्धये

tatra saṃpūjayedbhānuṃ svakīyāvaraṇaiḥ saha |
svakholkāyeti maṃtreṇa sāṃgatassukhasiddhaye

पुनश्च मंडलं कृत्वा तदंगैः परिपूज्य च ।
तत्र स्थाप्य हेमपात्रं मागधप्रस्थसंमितम्

punaśca maṃḍalaṃ kṛtvā tadaṃgaiḥ paripūjya ca |
tatra sthāpya hemapātraṃ māgadhaprasthasaṃmitam

पूरयेद्गंधतोयेन रक्तचंदनयोगिना ।
रक्तपुष्पैस्तिलैश्चैव कुशाक्षतसमन्वितैः

pūrayedgaṃdhatoyena raktacaṃdanayoginā |
raktapuṣpaistilaiścaiva kuśākṣatasamanvitaiḥ

दूर्वापामार्गगव्यैश्च केवलेन जलेन वा ।
जानुभ्यां धरणीं गत्वा नत्वा देवं च मंडले

dūrvāpāmārgagavyaiśca kevalena jalena vā |
jānubhyāṃ dharaṇīṃ gatvā natvā devaṃ ca maṃḍale

कृत्वा शिरसि तत्पात्रं दद्यादर्घ्यं शिवाय तत् ।
अथवांजलिना तोयं सदर्भं मूलविद्यया

kṛtvā śirasi tatpātraṃ dadyādarghyaṃ śivāya tat |
athavāṃjalinā toyaṃ sadarbhaṃ mūlavidyayā

उत्क्षिपेदम्बरस्थाय शिवायादित्यमूर्तये ।
कृत्वा पुनः करन्यासं करशोधनपूर्वकम्

utkṣipedambarasthāya śivāyādityamūrtaye |
kṛtvā punaḥ karanyāsaṃ karaśodhanapūrvakam

बुद्ध्वेशानादिसद्यांतं पञ्चब्रह्ममयं शिवम् ।
गृहीत्वा भसितं मन्त्रैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत्

buddhveśānādisadyāṃtaṃ pañcabrahmamayaṃ śivam |
gṛhītvā bhasitaṃ mantrairvimṛjyāṅgāni saṃspṛśet

या दिनांतैश्शिरोवक्त्रहृद्गुह्यचरणान्क्रमात् ।
ततो मूलेन सर्वांगमालभ्य वसनान्तरम्

yā dināṃtaiśśirovaktrahṛdguhyacaraṇānkramāt |
tato mūlena sarvāṃgamālabhya vasanāntaram

परिधाय द्विराचम्य प्रोक्ष्यैकादशमन्त्रितैः ।
जलैराच्छाद्य वासो ऽयद्द्विराचम्य शिवं स्मरेत्

paridhāya dvirācamya prokṣyaikādaśamantritaiḥ |
jalairācchādya vāso 'yaddvirācamya śivaṃ smaret

पुनर्न्यस्तकरो मन्त्री त्रिपुंड्रं भस्मना लिखेत् ।
अवक्रमाय तं व्यक्तं ललाटे गन्धवारिणा

punarnyastakaro mantrī tripuṃḍraṃ bhasmanā likhet |
avakramāya taṃ vyaktaṃ lalāṭe gandhavāriṇā

वृत्तं वा चतुरस्रं वा बिन्दुमर्धेन्दुमेव वा ।
ललाटे यादृशं पुण्ड्रं लिखितं भस्मना पुनः

vṛttaṃ vā caturasraṃ vā bindumardhendumeva vā |
lalāṭe yādṛśaṃ puṇḍraṃ likhitaṃ bhasmanā punaḥ

तादृशं भुजयोर्मूर्ध्नि स्तनयोरंतरे लिखेत् ।
सर्वांगोद्धूलनं चैव न समानं त्रिपुण्ड्रकैः

tādṛśaṃ bhujayormūrdhni stanayoraṃtare likhet |
sarvāṃgoddhūlanaṃ caiva na samānaṃ tripuṇḍrakaiḥ

तस्मात्त्रिपुण्ड्रमेवैकं लिखेदुद्धूलनं विना ।
रुद्राक्षान्धारयेद्मूर्ध्नि कंठे श्रोते करे तथा

tasmāttripuṇḍramevaikaṃ likheduddhūlanaṃ vinā |
rudrākṣāndhārayedmūrdhni kaṃṭhe śrote kare tathā

सुवर्णवर्णमच्छिन्नं शुभं नान्यैर्धृतं शुभम् ।
विप्रादीनां क्रमाच्छ्रेष्ठं पीतं रक्तमथासितम्

suvarṇavarṇamacchinnaṃ śubhaṃ nānyairdhṛtaṃ śubham |
viprādīnāṃ kramācchreṣṭhaṃ pītaṃ raktamathāsitam

तदलाभे यथालाभं धारणीयमदूषितम् ।
तत्रापि नोत्तरं नीचैर्धार्यं नीचमथोत्तरैः

tadalābhe yathālābhaṃ dhāraṇīyamadūṣitam |
tatrāpi nottaraṃ nīcairdhāryaṃ nīcamathottaraiḥ

नाशुचिर्धारयेदक्षं सदा कालेषु धारयेत् ।
इत्थं त्रिसंध्यमथवा द्विसंध्यं सकृदेव वा

nāśucirdhārayedakṣaṃ sadā kāleṣu dhārayet |
itthaṃ trisaṃdhyamathavā dvisaṃdhyaṃ sakṛdeva vā

कृत्वा स्नानादिकं शक्त्या पूजयेत्परमेश्वरम् ।
प्रजास्थानं समासाद्य बद्ध्वा रुचिरमासनम्

kṛtvā snānādikaṃ śaktyā pūjayetparameśvaram |
prajāsthānaṃ samāsādya baddhvā ruciramāsanam

ध्यायेद्देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।
श्वेतादीन्नकुलीशांतांस्तच्छिष्यान्प्रणमेद्गुरुम्

dhyāyeddevaṃ ca devīṃ ca prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ |
śvetādīnnakulīśāṃtāṃstacchiṣyānpraṇamedgurum

पुनर्देवं शिवं नत्वा ततो नामाष्टकं जपेत् ।
शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः

punardevaṃ śivaṃ natvā tato nāmāṣṭakaṃ japet |
śivo maheśvaraścaiva rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ

संसारवैद्यस्सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम् ।
अथवा शिवमेवैकं जपित्वैकादशाधिकम्

saṃsāravaidyassarvajñaḥ paramātmeti cāṣṭakam |
athavā śivamevaikaṃ japitvaikādaśādhikam

जिह्वाग्रे तेजसो राशिं ध्यात्वाव्याध्यादिशांतये ।
प्रक्षाल्य चरणौ कृत्वा करौ चंदनचर्चितौ ।
प्रकुर्वीत करन्यासं करशोधनपूर्वकम्

jihvāgre tejaso rāśiṃ dhyātvāvyādhyādiśāṃtaye |
prakṣālya caraṇau kṛtvā karau caṃdanacarcitau |
prakurvīta karanyāsaṃ karaśodhanapūrvakam