Chapter 25: Gauri's tapas and the birth of Kaushiki

ततः प्रदक्षिणीकृत्य पतिमम्बा पतिव्रता ।
नियम्य च वियोगार्तिं जगाम हिमवद्गिरिम्

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya patimambā pativratā |
niyamya ca viyogārtiṃ jagāma himavadgirim

तपःकृतवती पूर्वं देशे यस्मिन्सखीजनैः ।
तमेव देशमवृनोत्तपसे प्रणयात्पुनः

tapaḥkṛtavatī pūrvaṃ deśe yasminsakhījanaiḥ |
tameva deśamavṛnottapase praṇayātpunaḥ

ततः स्वपितरं दृष्ट्वा मातरं च तयोर्गृहे ।
प्रणम्य वृत्तं विज्ञाप्य ताभ्यां चानुमता सती

tataḥ svapitaraṃ dṛṣṭvā mātaraṃ ca tayorgṛhe |
praṇamya vṛttaṃ vijñāpya tābhyāṃ cānumatā satī

पुनस्तपोवनं गत्वा भूषणानि विसृज्य च ।
स्नात्वा तपस्विनो वेषं कृत्वा परमपावनम्

punastapovanaṃ gatvā bhūṣaṇāni visṛjya ca |
snātvā tapasvino veṣaṃ kṛtvā paramapāvanam

संकल्प्य च महातीव्रं तपः परमदुश्चरम् ।
सदा मनसि सन्धाय भर्तुश्चरणपंकजम्

saṃkalpya ca mahātīvraṃ tapaḥ paramaduścaram |
sadā manasi sandhāya bhartuścaraṇapaṃkajam

तमेव क्षणिके लिंगे ध्यात्वा बाह्यविधानतः ।
त्रिसन्ध्यमभ्यर्चयन्ती वन्यैः पुष्पैः फलादिभिः

tameva kṣaṇike liṃge dhyātvā bāhyavidhānataḥ |
trisandhyamabhyarcayantī vanyaiḥ puṣpaiḥ phalādibhiḥ

स एव ब्रह्मणो मूर्तिमास्थाय तपसः फलम् ।
प्रदास्यति ममेत्येवं नित्यं कृत्वा ऽकरोत्तपः

sa eva brahmaṇo mūrtimāsthāya tapasaḥ phalam |
pradāsyati mametyevaṃ nityaṃ kṛtvā 'karottapaḥ

तथा तपश्चरन्तीं तां काले बहुतिथे गते ।
दृष्टः कश्चिन्महाव्याघ्रो दुष्टभावादुपागमत्

tathā tapaścarantīṃ tāṃ kāle bahutithe gate |
dṛṣṭaḥ kaścinmahāvyāghro duṣṭabhāvādupāgamat

तथैवोपगतस्यापि तस्यातीवदुरात्मनः ।
गात्रं चित्रार्पितमिव स्तब्धं तस्यास्सकाशतः

tathaivopagatasyāpi tasyātīvadurātmanaḥ |
gātraṃ citrārpitamiva stabdhaṃ tasyāssakāśataḥ

तं दृष्ट्वापि तथा व्याघ्रं दुष्टभावादुपागतम् ।
न पृथग्जनवद्देवी स्वभावेन विविच्यते

taṃ dṛṣṭvāpi tathā vyāghraṃ duṣṭabhāvādupāgatam |
na pṛthagjanavaddevī svabhāvena vivicyate

स तु विष्टब्धसर्वांगो बुभुक्षापरिपीडितः ।
ममामिषं ततो नान्यदिति मत्वा निरन्तरम्

sa tu viṣṭabdhasarvāṃgo bubhukṣāparipīḍitaḥ |
mamāmiṣaṃ tato nānyaditi matvā nirantaram

निरीक्ष्यमाणः सततं देवीमेव तदा ऽनिशम् ।
अतिष्ठदग्रतस्तस्या उपासनमिवाचरत्

nirīkṣyamāṇaḥ satataṃ devīmeva tadā 'niśam |
atiṣṭhadagratastasyā upāsanamivācarat

देव्याश्च हृदये नित्यं ममैवायमुपासकः ।
त्राता च दुष्टसत्त्वेभ्य इति प्रववृते कृपा

devyāśca hṛdaye nityaṃ mamaivāyamupāsakaḥ |
trātā ca duṣṭasattvebhya iti pravavṛte kṛpā

तस्या एव कृपा योगात्सद्योनष्टमलत्रयः ।
बभूव सहसा व्याघ्रो देवीं च बुबुधे तदा

tasyā eva kṛpā yogātsadyonaṣṭamalatrayaḥ |
babhūva sahasā vyāghro devīṃ ca bubudhe tadā

न्यवर्तत बुभुक्षा च तस्यांगस्तम्भनं तथा ।
दौरात्म्यं जन्मसिद्धं च तृप्तिश्च समजायत

nyavartata bubhukṣā ca tasyāṃgastambhanaṃ tathā |
daurātmyaṃ janmasiddhaṃ ca tṛptiśca samajāyata

तदा परमभावेन ज्ञात्वा कार्तार्थ्यमात्मनः ।
सद्योपासक एवैष सिषेवे परमेश्वरीम्

tadā paramabhāvena jñātvā kārtārthyamātmanaḥ |
sadyopāsaka evaiṣa siṣeve parameśvarīm

दुष्टानामपि सत्त्वानां तथान्येषान्दुरात्मनाम् ।
स एव द्रावको भूत्वा विचचार तपोवने

duṣṭānāmapi sattvānāṃ tathānyeṣāndurātmanām |
sa eva drāvako bhūtvā vicacāra tapovane

तपश्च ववृधे देव्यास्तीव्रं तीव्रतरात्मकम् ।
देवाश्च दैत्यनिर्बन्धाद्ब्रह्माणं शरणं गताः

tapaśca vavṛdhe devyāstīvraṃ tīvratarātmakam |
devāśca daityanirbandhādbrahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

चक्रुर्निवेदनं देवाः स्वदुःखस्यारिपीडनात् ।
यथा च ददतुः शुम्भनिशुम्भौ वरसम्मदात्

cakrurnivedanaṃ devāḥ svaduḥkhasyāripīḍanāt |
yathā ca dadatuḥ śumbhaniśumbhau varasammadāt

सो ऽपि श्रुत्वा विधिर्दुःखं सुराणां कृपयान्वितः ।
आसीद्दैत्यवधायैव स्मृत्वा हेत्वाश्रयां कथाम्

so 'pi śrutvā vidhirduḥkhaṃ surāṇāṃ kṛpayānvitaḥ |
āsīddaityavadhāyaiva smṛtvā hetvāśrayāṃ kathām

सामरः प्रार्थितो ब्रह्मा ययौ देव्यास्तपोवनम् ।
संस्मरन्मनसा देवदुःखमोक्षं स्वयत्नतः

sāmaraḥ prārthito brahmā yayau devyāstapovanam |
saṃsmaranmanasā devaduḥkhamokṣaṃ svayatnataḥ

ददर्श च सुरश्रेष्ठः श्रेष्ठे तपसि निष्ठिताम् ।
प्रतिष्ठामिव विश्वस्य भवानीं परमेश्वरीम्

dadarśa ca suraśreṣṭhaḥ śreṣṭhe tapasi niṣṭhitām |
pratiṣṭhāmiva viśvasya bhavānīṃ parameśvarīm

ननाम चास्य जगतो मातरं स्वस्य वै हरेः ।
रुद्रस्य च पितुर्भार्यामार्यामद्रीश्वरात्मजाम्

nanāma cāsya jagato mātaraṃ svasya vai hareḥ |
rudrasya ca piturbhāryāmāryāmadrīśvarātmajām

ब्रह्माणमागतं दृष्ट्वा देवी देवगणैः सह ।
अर्घ्यं तदर्हं दत्त्वा ऽस्मै स्वागताद्यैरुपाचरत्

brahmāṇamāgataṃ dṛṣṭvā devī devagaṇaiḥ saha |
arghyaṃ tadarhaṃ dattvā 'smai svāgatādyairupācarat

तां च प्रत्युपचारोक्तिं पुरस्कृत्याभिनंद्य च ।
पप्रच्छ तपसो हेतुमजानन्निव पद्मजः

tāṃ ca pratyupacāroktiṃ puraskṛtyābhinaṃdya ca |
papraccha tapaso hetumajānanniva padmajaḥ

तीव्रेण तपसानेन देव्या किमिह साध्यते ।
तपःफलानां सर्वेषां त्वदधीना हि सिद्धयः

tīvreṇa tapasānena devyā kimiha sādhyate |
tapaḥphalānāṃ sarveṣāṃ tvadadhīnā hi siddhayaḥ

यश्चैव जगतां भर्ता तमेव परमेश्वरम् ।
भर्तारमात्मना प्राप्य प्राप्तञ्च तपसः फलम्

yaścaiva jagatāṃ bhartā tameva parameśvaram |
bhartāramātmanā prāpya prāptañca tapasaḥ phalam

अथवा सर्वमेवैतत्क्रीडाविलसितं तव ।
इदन्तु चित्रं देवस्य विरहं सहसे कथम्

athavā sarvamevaitatkrīḍāvilasitaṃ tava |
idantu citraṃ devasya virahaṃ sahase katham

सर्गादौ भवतो देवादुत्पत्तिः श्रूयते यदा ।
तदा प्रजानां प्रथमस्त्वं मे प्रथमजः सुतः

sargādau bhavato devādutpattiḥ śrūyate yadā |
tadā prajānāṃ prathamastvaṃ me prathamajaḥ sutaḥ

यदा पुनः प्रजावृद्ध्यै ललाटाद्भवतो भवः ।
उत्पन्नो ऽभूत्तदा त्वं मे गुरुः श्वशुरभावतः

yadā punaḥ prajāvṛddhyai lalāṭādbhavato bhavaḥ |
utpanno 'bhūttadā tvaṃ me guruḥ śvaśurabhāvataḥ

यदा भवद्गिरीन्द्रस्ते पुत्रो मम पिता स्वयम् ।
तदा पितामहस्त्वं मे जातो लोकपितामह

yadā bhavadgirīndraste putro mama pitā svayam |
tadā pitāmahastvaṃ me jāto lokapitāmaha

तदीदृशस्य भवतो लोकयात्राविधायिनः ।
वृत्तवन्तःपुरे भर्ता कथयिष्ये कथं पुनः

tadīdṛśasya bhavato lokayātrāvidhāyinaḥ |
vṛttavantaḥpure bhartā kathayiṣye kathaṃ punaḥ

किमत्र बहुना देहे यश्चायं मम कालिमा ।
त्यक्त्वा सत्त्वविधानेन गौरी भवितुमुत्सहे

kimatra bahunā dehe yaścāyaṃ mama kālimā |
tyaktvā sattvavidhānena gaurī bhavitumutsahe

(ब्रह्मोवाच)
एतावता किमर्थेन तीव्रं देवि तपः कृतम् ।
स्वेच्छैव किमपर्याप्ता क्रीडेयं हि तवेदृशी

(brahmovāca)
etāvatā kimarthena tīvraṃ devi tapaḥ kṛtam |
svecchaiva kimaparyāptā krīḍeyaṃ hi tavedṛśī

क्रीडा ऽपि च जगन्मातस्तव लोकहिताय वै ।
अतो ममेष्टमनया फलं किमपि साध्यताम्

krīḍā 'pi ca jaganmātastava lokahitāya vai |
ato mameṣṭamanayā phalaṃ kimapi sādhyatām

निशुंभशुंभनामानौ दैत्यौ दत्तवरौ मया ।
दृप्तौ देवान्प्रबाधेते त्वत्तो लब्धस्तयोर्वधः

niśuṃbhaśuṃbhanāmānau daityau dattavarau mayā |
dṛptau devānprabādhete tvatto labdhastayorvadhaḥ

अलं विलंबनेनात्र त्वं क्षणेन स्थिरा भव ।
शक्तिर्विसृज्यमाना ऽद्य तयोर्मृत्युर्भविष्यति

alaṃ vilaṃbanenātra tvaṃ kṣaṇena sthirā bhava |
śaktirvisṛjyamānā 'dya tayormṛtyurbhaviṣyati

ब्राह्मणाभ्यर्थिता चैव देवी गिरिवरात्मजा ।
त्वक्कोशं सहसोत्सृज्य गौरी सा समजायत

brāhmaṇābhyarthitā caiva devī girivarātmajā |
tvakkośaṃ sahasotsṛjya gaurī sā samajāyata

सा त्वक्कोशात्मनोत्सृष्टा कौशिकी नाम नामतः ।
काली कालाम्बुदप्रख्या कन्यका समपद्यत

sā tvakkośātmanotsṛṣṭā kauśikī nāma nāmataḥ |
kālī kālāmbudaprakhyā kanyakā samapadyata

सा तु मायात्मिका शक्तिर्योगनिद्रा च वैष्णवी ।
शंखचक्रत्रिशूलादिसायुधाष्टमहाभुजा

sā tu māyātmikā śaktiryoganidrā ca vaiṣṇavī |
śaṃkhacakratriśūlādisāyudhāṣṭamahābhujā

सौम्या घोरा च मिश्रा च त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा ।
अजातपुंस्पर्शरतिरधृष्या चातिसुन्दरी

saumyā ghorā ca miśrā ca trinetrā candraśekharā |
ajātapuṃsparśaratiradhṛṣyā cātisundarī

दत्ता च ब्रह्मणे देव्या शक्तिरेषा सनातनी ।
निशुंभस्य च शुंभस्य निहंत्री दैत्यसिंहयोः

dattā ca brahmaṇe devyā śaktireṣā sanātanī |
niśuṃbhasya ca śuṃbhasya nihaṃtrī daityasiṃhayoḥ

ब्रह्मणापि प्रहृष्टेन तस्यै परमशक्तये ।
प्रबलः केसरी दत्तो वाहनत्वे समागतः

brahmaṇāpi prahṛṣṭena tasyai paramaśaktaye |
prabalaḥ kesarī datto vāhanatve samāgataḥ

विन्ध्ये च वसतिं तस्याः पूजामासवपूर्वकैः ।
मांसैर्मत्स्यैरपूपैश्च निर्वर्त्यासौ समादिशत्

vindhye ca vasatiṃ tasyāḥ pūjāmāsavapūrvakaiḥ |
māṃsairmatsyairapūpaiśca nirvartyāsau samādiśat

सा चैव संमता शक्तिर्ब्रह्मणो विश्वकर्मणः ।
प्रणम्य मातरं गौरीं ब्रह्माणं चानुपूर्वशः

sā caiva saṃmatā śaktirbrahmaṇo viśvakarmaṇaḥ |
praṇamya mātaraṃ gaurīṃ brahmāṇaṃ cānupūrvaśaḥ

शक्तिभिश्चापि तुल्याभिः स्वात्मजाभिरनेकशः ।
परीता प्रययौ विन्ध्यं दैत्येन्द्रौ हन्तुमुद्यता

śaktibhiścāpi tulyābhiḥ svātmajābhiranekaśaḥ |
parītā prayayau vindhyaṃ daityendrau hantumudyatā

निहतौ च तया तत्र समरे दैत्यपुंगवौ ।
तद्बाणैः कामबाणैश्च च्छिन्नभिन्नांगमानसौ

nihatau ca tayā tatra samare daityapuṃgavau |
tadbāṇaiḥ kāmabāṇaiśca cchinnabhinnāṃgamānasau

तद्युद्धविस्तरश्चात्र न कृतो ऽन्यत्र वर्णनात् ।
ऊहनीयं परस्माच्च प्रस्तुतं वर्णयामि वः

tadyuddhavistaraścātra na kṛto 'nyatra varṇanāt |
ūhanīyaṃ parasmācca prastutaṃ varṇayāmi vaḥ